Laszlo Istvan TOTH's blog

Ĉu vi meditis iam ajn pri la vera bazmaterialo surbaze de kiu estiĝas la plimulto de nia industriaj produktaĵoj, kiujn ni uzas ĉiutage: plastaj aĵoj, kemikaĵoj, farboj, sintezitaj gluaĵoj, medikamentoj, vestaĵoj, diversaj aparatoj, veturiloj, ktp?
Ĉu vi iam ajn meditis pri la origino de tiu energio, helpe de kiu fabrikoj, uzinoj produktadas, veturiloj moviĝas (ĉu aŭtoj, ĉu trajnoj, ĉu ŝipoj, ĉu aviadiloj, ĉu raketoj, ktp)?
Se ne, provu imagi nian mondon, en kiu jam elĉerpiĝis karbo, nafto kaj tergaso.

La unujara monda konsumo de fuelo estas ĉ. 1000 miliono tunoj (benzino + dizeloleo), kaj ĝi estas utiligata en transport-sfero je nur 10 – 30% rendimento.

Mondskale transportado forkonsumas ĉ. 25% el la tuta energiokonsumo, sed indas mencii, ke la privataŭta fuelkonsumo estas dekobla rilate al la amastransporta fuelkonsumo!
Industrio kaj konstruado forkonsumas ĉ. 35% fuelon.
Hejtado bezonas nur ĉ. 7% fuelon.
La cetera fuelkonsumo, militsfera, kosmesplora, ktp. signifas ĉ. 33%.

Oni kutimas prezenti kiel ekzemplon la francan elektrosistemon, kiu nuntempe baziĝas jam ĉ. 60% je nuklea energio, kompreneble, oni profunde silentas pri la sorto de la jam foruzita, neŭzebla, sed tamen por centjaroj danĝera radioaktiva nuklea fuelrestaĵo. Tia danĝera kaj neŭzebla nuklea restaĵo foje estas "fordonacata" kiel rubaĵo, por triamondaj landoj, kies koruptaj registaroj akceptas neoficiale monon por stoki ĝin. Alifoje la evoluintaj landoj simple forĵetas ĝin alen profundo de oceanoj: tio iĝu problemo por la sekvaj generacioj, pensas ili.

Tamen ekzistas bezono ne nur pri elektra energio. Ekz. la kosmaj ŝipoj ne povas propulsi sin per elektra kurento. Ili bezonas fiziko-kemian procezon, ĉar ilia propulsado ŝuldas al forĵetita maso.

Se kaze de aerveturado oni rezignus je ĵet-propulsado favore al aer-rotoroj, ne eblos stoki ekonomie sufiĉan elektran kurenton por disponigi elektran vetur-energion por aviadiloj.

La t.n. fuel-ĉeloj liveras elektran kurenton, sed ili mem funkcias per kuniĝo de stokita hidrogeno kaj oksigeno (oksigeno ofte prenita el aero).
Por obteni hidrogenon el akvo (disigi hidrogenon disde oksigeno), necesas investi pli multan energion, ol kiom ĝi retrodonas kiam kuniĝas kun oksigeno. Do, hidrogeno obtenita el akvo signifas nur alternativan manieron stoki energion.

Sed hidrogenon eblas stoki grandkvante en multekostaj specialaj ŝtal-rezervujoj, kiuj pluse estas ankaŭ pezaj, eĉ danĝeraj kiam la ekstera temperaturo estas alta, kaj reduktas la kvanton de la utila ŝarĝo, kiun veturiloj povas transporti.

Bonŝance elektrolizon por obteni hidrogenon eblas fari helpe de elekra kurento gajnita ankaŭ el fotovoltaj aparatoj, aŭ utiligante akvan, sunan aŭ ventan energion. Sed tiaj energiofontoj ne povas certigi la bezonatan kvanton de energio en nia nuna energio-voranta mondo. Al tio kontribuas ankaŭ la nuna konsum-socia trajto de nia mondo. La tro frue forĵetitaj industriaj aĵoj (eĉ se ilia bazmaterialo estas parte re-utiligata), kondukas al plia energiokonsumo por produkti anstataŭ ili novajn aĵojn.

Alia metodo por obteni hidrogenon estas uzi energio-enhavan fuelon (hidrokarbonon aŭ alkoholon).
Uzante hidrokarbonon kiel fuelon por fuelĉeloj, eblas redukti aerpoluadon, la utila transportata ŝarĝo povas signife kreski, sed ne solviĝas la ĉefa postulo: anstataŭi efike la fosilian energio-fonton per nefosilia energio.
Uzante alkoholon kiel fuelon por fuelĉeloj, la rezulto similas al tiu kaze de hidrokarbono, sed ĉi-kaze oni silentas pri la energiobezono produkti plantojn (uzi traktorojn, kemisterkon, ktp.), el kiuj eblas fermenti kaj ekstrakti alkoholon.

Nia tuta nuna civilizo ŝuldas siajn atingojn al fosiliaj energio-fontoj, kiuj kreiĝis dum 600 milionoj jaroj, kaj kiun energiokvanton nia monda socio (pli ekzakte ĉ. 15% el la tuta monda loĝantaro) forkonsumas dum malpli, ol tri homaj generacioj!

laszlo i. toth

Antaŭ kelkaj jaroj, kiam la portalo Ĝangalo ankoraŭ furoris, mi faris kritikan rimarkon pri la reta gazeto Libera Folio, ĉar en ĝi ties ĵurnalisto Kalle Kniivilä evitis surpreni la respondecon pri siaj artikoloj. Li subskribis ilin per "redakcio".

Dum certa tempo li konsideris miajn admonojn, sed de tiam pasis jaroj, kaj nun li denove kaŝiĝas malbrave malantaŭ la titolo "redakcio".
Nun mi alvokas lin:

Kara Kalle, estu kuraĝa kaj brava, kiel devas esti viroj, kaj ja almetu kuraĝe vian nomon al viaj artikoloj!

Mi nun ne celas enketi la verecon de viaj artikoloj. Mi postulas de vi nur honestan, rektan, justan, kuraĝan sintenon.
Bv. surpreni kuraĝe kaj brave ĉiun respondecon por viaj skribaĵoj! Leporoj ne karakterizu nian komunumon!
Mi ja kuraĝas almeti al miaj skribaĵoj mian nomon:

La aŭtoro de la supraj skribvicoj estas mi, László István TÓTH el Pécs, Hungario, [laszlo55 (heliko) gmail.com], sed ne ajna "redakcio"!

Foje aperas kampanjoj por popularigi Esperanton, kaj ĉe la fino oni faras trompajn statistikojn. Nu, bone, reklamoj estas preskaŭ ĉiam mensogoj, tion ni scias, sed almenaŭ tiuj, kiuj faras reklamon estas konsciaj pri la trompa valoro de tiu rezulto. Sed ŝajnas, ke Esperantistoj eĉ kredas tion, kion ili reklamas.

Imagu la sekvan kampanjon:
Iuj Esperantistoj kreas interretan anglalingvan enketilon por kolekti opiniojn pri kiu lingvo iĝu estonte monda pontlingvo. La kreintoj de tiu enketilo rapide anoncas tra interreto kaj aliaj iloj tiujn, kiuj scipovas Esperante, kaj komenciĝas intensa voĉdonado. La enketilo montros sufiĉe rapide grandan plimulton favore al Esperanto, ĉar tiuj, kiuj preferus proponi ekz. siajn proprajn patrinlingvojn kiel eblan pontlingvon, ne scias pri la ekzisto tiu enketilo, do ne vizitas ĝin.
Iom simila trompado okazas eĉ nuntempe sur la portalo Vikipedio, kie helpe de aŭtomataj programoj eblas krei rapide milojn da artikol-titoloj.

Oni simile trompiĝas, kiam faras statistikon pri la vizitateco de Vikipedio.
Ekzemple, se mi bezonas ampleksan kaj fidindan informon pri io, mi ne vizitos la hungarlingvan Vikipedion, ĉar hungaroj estas entute nur ĉ. 15 milionoj (0.22%), dume anglalingvanoj estas ĉ. 1340 milionoj (20%). La ŝanco trovi pli multajn, pli detalajn, pli ampleksajn informojn estas nekompareble pli granda kaze de la angla lingvo, ol kaze de la hungara aŭ alia lingvo, kies parolantoj ne multas. Tion scias ĉiuj racie pensemaj homoj. Tial ne nur mi, sed verŝajne la plimulto de hungaroj preferas serĉi informojn sur la anglalingva paĝaro de Vikipedio. Do, lau la vizitateco de la hungarlingva Vikipedio ŝajnus, ke apenaŭ ekzistas hungaroj, dume laŭ la vizitateco de la anglalingva Vikipedio ŝajnus, ke la anglalingvanoj estas multe pli multaj, ol 20% – evidenta trompiĝo!

Kontraste al tio, Esperantistoj vizitas la Esperantlingvan Vikipedion ne nur pro bezono akiri informojn, sed ofte ankaŭ pro emociaj kialoj. Sekve, ĝia vizitateco povas sugesti eĉ pli grandan nombron de lingvouzantoj, ol. kiom parolas en realo ekz. la eŭskan lingvon.

Ekzistas ankaŭ multaj aliaj situacioj, kiam opinia publiko facile trompiĝas.
Se vi deziras ekhavi fidindajn informojn pri kiom amplekse oni uzas Esperanton, unue bv. fari esplorojn en via tuja proksimeco. Nombru tiujn, kiuj deklaras sin esti Esperantistoj, kaj kontrolu iliajn realaj lingvoscipovojn. Se vi ricevos depriman rezulton, ne kredu tion, ke aliloke la afero estas pli bona…

Dum mia komenca periodo de mia lingvolernado (ĉar oni dum la tuta vivo havas ion por lerni), mi multe penadis kompreni tekstojn skribitajn fare de Esperantistoj (eĉ tekstojn skribitajn fare de iuj eminentuloj). Komence mi ne miris pri tiuj malfacilaĵoj, ĉar mi kvitancis ilin kiel konsekvencon de mia mankhava lingvokono. Komencantoj ja ne deziru ĉion tuj!
Post forpaso de jaroj mi daŭre nur tre pene povis kompreni (pli ekzakte: diveni) mesaĝojn el tekstoj skribitaj fare de iuj, kiuj jam estis progresintoj.

Tiam mi komencis suspekti iun strangan aferon. Por mi uzi iun fremdan lingvon signifas provi identiĝi kun denaska parolanto de tiu lingvo, kaj vortumi laŭ tiu fremdalingva pensmaniero. Sed mi devis fortostreĉi min por povi pensi hungare dume mi legis tiujn frazojn kompilitajn fare de t.n. hungEsperantistoj. Nur tiel mi sukcesis kompreni iliajn mesaĝojn. Mi devis traduki ”laŭvorte” tiujn frazojn el Esperanto al la hungara lingvo por, ke ili havu sencojn.

Tiuj antecedentoj havigis al mi ideon enkonduki novan lingvouz-nocion: ”salamandradon”. Salamandri signifas uzi fremdan lingvon sub forta influo de la patrina lingvo, aŭ de la ĵus plej bone regata etnolingvo. Esence ĝi manifestiĝas per laŭvorta traduko de etnolingvaj idiomaĵoj al iu fremda lingvo. Sekve, ies salamandrado estas strikte etnolingvo-specifa.
Mi ĉerpis miajn spertojn pri salamandrado dume mi legis mesaĝojn senditajn inter hungaroj (hungEsperantistoj), sed mi tamen klarigos salamandradon precipe per anglaj idiomaĵoj, ĉar Esperantistoj en nia mondo konas certe pli bone la anglan lingvon, ol la hungaran...

angle: ”Peter put me up for the night.” (Petro tranoktigis min por la nokto.)
salamandre: ”Petro metis min supren por la nokto.”

angle: ”They fell out over the decizion.” (Ili malpaciĝs pro la decido.)
salamandre: ”Ili falis eksteren pro la decido.”

angle: ”Look out, you are going to drop that.” (Atentu! vi preskaŭ faligos tion!)
salamandre: ”Rigardu eksteren, vi estas iranata faligi tion.”

angle: ”Mary saw me into the office.” (Maria akompanis min en oficejon.)
salamandre: ”Maria vidis min en oficejon.”

angle: ”That song takes me back.” (Tiu kanto igas min esti nostalgia.)
salamandre: ”Tiu kanto prenas min malantaŭen.”

Mi ne certas, ĉu angloj ĝuste tiel salamandras aŭ ne, mi nur provis ilustri per modelfrazoj tion, kio estas salamandrado.

Jen por hungaroj kelkaj specimenoj pri la vortumado de Salamandristoj:

hungare: ”Járvány ütötte fel a fejét.” (Epidemio ekaperis.)
salamandre: ”Epidemio batis supren la kapon.”

hungare: ”Péter átverte a társát.” (Petro superruzis sian kunulon.)
salamandre: ”Petro trabatis sian kunulon”

hungare: ”Mária letette a vizsgát.” (Maria ekzameniĝis.)
salamandre: ”Maria demetis la ekzamenon.”

Jen "freŝa" salamandraĵo fare de iu eminentulo, de kiu oni devus ellerni korektan lingvouzon:

/"La afero "salvo" perfidas pri unu el la malfrotaĵoj de la E-instruado - ĉu buŝa (perkursa) ĉu perlernolibra."/

Ne miru, se vi ne komprenas la supran frazon. Por kompreni ĝin unue necesas traduki tiun frazon *laŭvorte* al la hungara lingvo, kaj pluse necesas koni la respektivajn idiomaĵojn...
En la hungara lingvo "csúsztatás" signifas laŭvoerte glitigon, kaj idiomaĵe miskredigon. Simile, hungaroj uzas ofte la verbon perfidi anstataŭ malkovri, malkaŝi.
Malsupre mi prezentos al vi la "sen-salamandraĵitan" frazon:

"La afero "salvo" malkovras unu el la miskredigoj de la E-instruado - ĉu buŝa (perkursa) ĉu perlernolibra."

Se iu ajn havas malfacilaĵojn kompreni la aktualan mondan financan krizon, tiukaze helpos la sekva fabelo:

1. Iam estinte, en iu barata vilaĝo, iu ŝakristo anoncis la vilaĝanojn, ke intencas aĉeti simiojn pagonte po 10$ por ĉiu simio.

2. La vilaĝanoj sciis, ke vivas multaj simioj en ĉirkaŭaĵo, do iris alen arbaro por kapti ilin.

3. La ŝakristo aĉetis milojn da simioj, kaj pagis po 10$ por ĉiu simio. Kiam la simioj en arbaro komencis elĉerpiĝi, la vilaĝanoj ĉesis kaptadi ilin. Tiam la ŝakristo ofertis po 20$ por ĉiu simio. La vilaĝanoj denove iris al arbaro kaptadi simiojn.

4. La simioj en arbaro baldaŭ eĉ pli rariĝis, kaj la vilaĝanoj revenis hejmen. Tiam la ŝakristo plialtigis la ofertitan pagon je 25$, ĉar jam estis malfacile trovi simiojn.

5. Kiam nur tre malfacile eblis trovi simiojn, la ŝakristo anoncis, ke pretas pagi eĉ po 50$ por ĉiu simio, sed nun li devas urĝe forveturi por kelkaj tagoj, lasante tie sian anstataŭanton, kiu aĉetos la simiojn dum lia foresto.

6. Post kiam la ŝakristo foriris, la anstataŭanto vokis la vilaĝanojn, kaj diris al ili, ke en arbaro jam ne plu restis simioj, sed dume la ĉefo forestas, li tamen pretas retro-vendi la simiojn al vilaĝanoj je la prezo de 35$ simion, ĉar kiam revenos la ĉefo, li eĉ tiel pagos po 50$ por ĉiu simio.

7. La vilaĝanoj ĝojis, ke povas gajni iom da mono, kaj kunkolektis ĉiun ŝparitan monon por aĉeti la simiojn.

8. Post tio, la vilaĝanoj neniam plu revidis la ŝakriston kaj la anstataŭanton. Nur simioj salt-grimpadis en arbaro, kiel antaŭe.

Bonvenon ĉe "Wall Street"...

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

O o O o O o O o O o O o O o O o O o O o O - Dua parto:

Bankisto al Komplico: Ĉu vi bezonas 30 000$ ?

Komplico: Jes, kompreneble!

Bankisto: Nu, vi devas aĉeti iun malmultekostan, kadukan domaĉon por maks. 5 000$. Se vi ne havas la necesan monon, mi pruntedonos ĝin al vi.

Komplico: Mi havas tiom da mono, mi aĉetos ĝin, sed kial mi bezonas tiun domaĉon?

Bankisto: Miaj taksadistoj plivalorigos surpapere vian domaĉon je 80 000$ , kaj poste vi povos peti prunte de mia banko 60 000$ je hipoteko pri via domo.

Komplico: Bonege! Sed kiel mi povos retropagi la ŝuldon?

Bankisto: Vi ne plu devos retropagi la ŝuldon! Mia banko sekvestros vian hipotek-domaĉon, kaj vi ne plu havos problemon pri la mono.

Komplico: Vi parolis pri nur 30 000$, dume mi ricevos 60 000$.

Bankisto: Nu jes, tial vi devos donaci al mi 30 000$ el ili…

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

O o O o O o O o O o O o O o O o O o O o O - Dua parto – dua versio:

Bankisto al Komplico: Ĉu vi bezonas 20 000$ ?
Komplico: Jes, kompreneble!

Bankisto: Nu, vi devas aĉeti iun malmultekostan, kadukan domaĉon por maks. 5 000$. Se vi ne havas la necesan monon, mi pruntedonos ĝin al vi.

Komplico: Mi havas tiom da mono, mi aĉetos ĝin, sed kial mi bezonas tiun domaĉon?

Bankisto: Miaj taksadistoj plivalorigos surpapere vian domaĉon je 80 000$ , kaj poste vi povos peti prunte de mia banko 60 000$ je hipoteko pri via domo.

Komplico: Bonege! Sed kiel mi povos retropagi la ŝuldon?

Bankisto: Vi ne plu devos retropagi la ŝuldon! Mia banko sekvestros vian hipotek-domaĉon, kaj vi ne plu havos problemon pri la mono.

Komplico: Vi parolis pri nur 20 000$, sed mi ricevos 60 000$!

Bankisto: Nu jes, tial vi devos donaci al mi 40 000$ el ili.

Komplico: Kial tiom multe? Ĉu ni ne povus interkonsenti pri duono_duono?

Bankisto: Ne, kara, ĉar ankaŭ mi devos pludonaci 20 000$ por la ŝtata mafio (“registaro”, se tiel vi pli bone komprenas). Vi scias, ekzistas ankaŭ prokuroro, polico...

O o O o O o O o O o O o O o O o O o O o O

Ĉu vi povas imagi la trian version? :-)

Por klarigi tion, necesas unue interkonsenti pri kion oni povas nomi "fonetika lingvo".
Fonetika lingvo estas tiu lingvo, en kiu oni *devas* prononci literojn tiel, kiel ili estas skribitaj.

Lingvoj en kiuj oni *devas* prononci literojn aŭ nur iujn literojn alie, ol kiel ili estas skribitaj, ne estas fonetikaj aŭ tute fonetikaj.
Certe vi rimarkis mian elstarigitan vorton "devas". Ne senkiale, ĉar ĉio dependas de *reguloj*.

Tiu fakto, ke ekz. iu germano ne povas prononci korekte la literon "r" evidente ne signifas tion, ke Esperanto ne_estas_fonetika lingvo.

Tiu fakto, ke iuj lingvouzantoj ne povas prononci korekte la vorojn "ekzameno" kaj "ekzisto" (ili prononcas: egzameno kaj egzisto) ne signifas tion, ke la lingvo Esperanto ne estas fonetika.

Tiu fakto, ke dum flua, rapida parolado iujn literojn oni "forglutas" aŭ ŝanĝas kiam prononcas sinsekve du vortojn (ĉar estas malfacile ilin prononci korekte tiom rapide) ne signifas tion, ke Esperanto ne estas fonetika lingvo. Aliaj lingvouzantoj penadas prononci la vortojn "scienco", "sciuro", ili do prononcas: "cienco" aŭ "sienco", "ciuro" aŭ "siuro".

Tiu fakto, ke iuj lingvouzantoj tute ne penadas prononci la diftongojn "aŭ", "eŭ" kaj "oŭ" prononcante simple "au", "eu", aŭ "ou" ne signifas tion, ke Esperanto ne enhavas tiujn diftongojn.

Esperanto tamen restas fonetika lingvo ĝis kiam oni enkondukos konkretajn *regulojn* por prononci iujn vortojn alie, ol kiel ili estas skribitaj.
Por mi ekzemple ĝi estas ankaŭ dumuze fonetika lingvo, ĉar mi ellernis prononci korekte la vortojn "ekzameno", "scienco", "okdek ok", "rariĝi", ktp.
Kontraste al tio, ekz. la hungara lingvo ne estas tute fonetika, ĉar ja ekzistas konkretaj reguloj, laŭ kiuj oni *devas* prononci alie iujn vortojn, ol kiel ili estas skribitaj, sed ne ĉiam pro tradicio, sed simple pro tio, ĉar estas malpli komforte prononci ilin laŭ iliaj skribitaj formoj.

Indas diferencigi nefonetikan lingvon, en kiu oni iujn literojn *devas* alie prononci, disde lingvo, en kiu nur *iuj lingvouzantoj* ne prononcas, aŭ ne povas prononci literojn fonetike, kvankam neniu regulo postulas aliigi prononcon.

Oni ĝenerale havas nur proksimuman konon pri kiel *estus* korekte prononci fonetike diversajn literojn. Estas necese instrui en lernejoj unue la Internacian Fonetikan Abocon [International Phonetic Alphabet], kaj poste komparigi je gelernantoj la prononcon de ĉiu litero de la patrinlingvo laŭ tiuj de Internacia Fonetika Aboco. Bedaŭrinde ofte nur tiuj gelernantoj konatiĝas kun tiu I.P.A., kiuj lernas la anglan.

Profesia planlingvo por Eŭropo

Eŭropo Unio bezonas komunan lingvon, sed tiu lingvo devas esti multflanke taŭga por la nunaj pretendoj de la membroŝtatoj.
Ekzistas tre multaj planlingvo-projektoj, iuj pli disvastiĝintaj, aliaj malpli. La grado de disvastiĝeco dependas ne nur de la kvalito de la koncerna planlingvo (facileco en prononco, en skribo, en ellerno, kaj kontentiga esprimkapablo), sed ankaŭ de ĝia apogiteco.

En la kazo ke EU decidos enkonduki por komuna uzo iun planlingvon (kiel iam Israelo la re-kompilitan hebrean lingvon), tiukaze EU aŭ elektos iun jam ekzistantan planlingvon (malpli verŝajne), aŭ komisios internacian grupon de fakuloj por kompili novan planlingvon (pli verŝajne).
La ĉefa kialo, pro kiu EU ne akceptos iun jam finkompilitan planlingvon estas tiu fakto, ke la ĝisnunajn planlingvojn (escepte tiun hebrean duon-planlingvon), kreis nur unu, aŭ tre malmultaj personoj, ofte amatora(j).

Gravan, kompleksan verkaĵon ne eblas profesie krei fare de nur unu, aŭ kelkaj personoj, des malpli, se tiuj verkaĵoj ne havis lektorojn. Profesia verkaĵo ja postulas ampleksan kunlaboron de multaj *fakuloj* kaj faklektoroj.

Esperantistoj vane sopiras/revas, ke EU eventuale povus akcepti Esperanton. Pluse al ĉio, Esperanto havas gravan malavantaĝon: ĝia gramatiko estas "enbetonita". Pro la testamento de Zamenhof, neniu rajtas tuŝi Fundamenton! Tio estas decida argumento kontraŭ ĝia akceptebleco: EU neniam akceptos planlingvon, kiu kreiĝis antaŭ 120 jaroj, dume ĝia gramatiko en la lastaj 120 jaroj ne rajtis ŝanĝiĝi, kaj kiun planlingvon oni eĉ estonte ne rajtas ŝanĝi. Tian planlingvon EU ne povos adapti al la nunaj pretendoj.
Esperanto povas servi maksimume kiel specimeno por eksperimentado, kiel fonto de spertoj por krei novan planlingvon.

Helpe de la nunaj multkapablaj komputiloj eblas sufiĉe rapide kunkolekti la necesan vortotrezoron, eĉ prilabori la unuopajn vortojn laŭ la plej oportuna prononco (ĉio dependas nur de kvalitaj komputil-programoj), nur gramatikon necesas kompili "permane". Ĉi-kaze neniu sopiros je persona gloro, do estiĝos vera, efika, fruktodona gruplaboro. Mankos nek armado de lektoroj, do eraroj aŭ stultaĵoj malverŝajne ornamos tiun planlingvon.

La sukceso de iu profesia, grupa kunlaboro helpata de komputiloj, estas milfoje pli granda, ol kaze de ajna amatora solulo sen lektoro(j).
Vere nur decido mankas, kaj la nova, furora planlingvo relative rapide realiĝos. Se tiun planlingvon ekuzos miloble pli multaj homoj, ol Esperanton, tiukaze ankaŭ ĝia literaturo riĉiĝos miloble pli rapide, ol tiu de Esperanto. Do ne necesos jardekoj, por aperi la sama sortimento de literaturaj verkaĵoj, kiel en Esperanto.

Iuj tiel opinias, ke la vorton "nek" eblas uzi nur kombinite: "Nek Maria, nek Petro ĉeestis."
En tia formo la vortoparoj "nek" esprimas la samon, kiel la neitaj vortoparoj "kaj":
"Kaj Maria, kaj Petro ne ĉeestis." == "Nek Maria, nek Petro ĉeestis."

La vorto "nek" havas klaran, racian komprenon ankaŭ sole, anstataŭante sukcese la neitan "ankaŭ":
"Ankaŭ mi ne ĉeestis." == "Nek mi ĉeestis."

Sed evitu la fuŝan vicordon!
Por la supra kompreno neniam diru: ["Mi ankaŭ ne ĉeestis."] au ["Ne mi ankaŭ ĉeestis."] au ["Mi ne ankaŭ ĉeestis."]

La sola "nek" esprimas iun pluan neadon rilate al iu antaŭa, aŭ rilate al iu komune konata neado:
"Petro ne ĉeestis en kunveno. Nek Maria ĉeestis." - sed atentu, ĉar la frazo: "Eĉ Maria ne ĉeestis." ne estas ekvivalenta!
"Oni evitas paroli kun li. Nek mi ŝatas paroli kun li."

Laŭ miaj esploroj pri Esperantistaj opinioj, mi povis konkludi, ke ĝuste tiu plimulto el movadanoj atribuas la regreson al nesufiĉa diskonigo, kiu plimulto pigras ellerni la lingvon, dume fervore proponas ĝin al ĉiuj…
La situacio similas al tiuj malbone lernantaj gelernantoj, kiuj argumentas siajn lernejajn fiaskojn per malfavorigo fare de instruistoj.
Nun mi invitas vin fari iometan kalkuladon pri la vera grado de koniteco pri Esperanto en Hungario:

En Hungario ĉiujare faras ekzamenon pri Esperanto miloj da gejunuloj. Foje la nombro de tiuj, kiuj lernis Esperanton, kaj faris mezgradan ekzamenon por validigi la diplomon estis pli, ol 5 000 gejunuloj! Tiu nombro iom varias de jaro al jaro, do ni konsideru tre pesimiste nur 3 000 personojn. Dum dek jaroj tio estas jam 30 000 personoj.

Bv. zorgeme atenti, ke ne temas pri personoj, kiuj nur ”aŭdis” pri Esperanto, sed pri personoj, kiuj eĉ lernis ĝin, do havas klaran imagon, opinion pri ĝi!
Ili estante gejunuloj, verŝajne havas ankaŭ gepatrojn, kiuj same ekscias pri la ekzisto kaj funkcikapablo de Esperanto. Gejunuloj ne ĉiam havas ambaŭ gepatrojn, do ni konsideru averaĝe 1,5 (en iuj landoj oni skribas: 1.5) gepatron por ili.
Tio signifas, ke aldoniĝas plua nombro de personoj, kiuj ricevas informon pri Esperanto: post dek jaroj tiu nombro iĝas 30 000 x 1,5 = 45 000. Kune kun tiu de gejunuloj ĝi iĝas: 30 000 + 45 000 = 75 000.

Sed tiuj gejunuloj verŝajne rakontos la aferon al siaj geamikoj, konatoj, kaj se ni konsideras nur po du ekster-familiajn personojn, kiuj tiel ekscias pri Esperanto, tiukaze aldoniĝas nova nombro de informitaj personoj pri la ekzisto de funkcikapabla Esperanto: 30 000 x 2 = 60 000.
Do, ĝis nun, dum dek jaroj eksciis, kaj eĉ pli, parto el ili eĉ travivis la uzon de Esperanto: 75 000 + 60 000 = 135 000 personoj!!!

Ĉu ankaŭ la gepatroj parolos/rakontos/fanfaronos al siaj konatoj pri la Esperanta ekzameno de la idoj? – kial ne! – sed ni tamen lasu tion kiel ”rezervon” en kalkulado ĉar ekzistas ankaŭ interkovriĝo pri informitaj personoj: du gejunulo foje povas informi la sama(j)n komunajn geamikojn, konatojn, pluse, kvankam malofte, tamen foje povas okazi, ke el unu familio faras ekzamenon pri E-o ekz. du gefratoj (ili havas komunajn gepatrojn).

Ni havas ankoraŭ pluan rezervon en kalkulado, ĉar ni konsideris nur 3 000 personojn jare, kaj pluse, ni konsideris nur tiujn, kiuj faris mezgradan ekzamenon, sed ĉiujare faras po ĉ. 1 000 personoj ankaŭ baznivelan ekzamenon. En 2002 entute pli, ol 7 000 personoj faris ekzamenon entute je ĉiuj gradoj pri Esperanto.

Eĉ plua rezervo en kalkulado estas la nombro de tiuj, kiuj ekscias pri Esperanto helpe de amas-”stultigiloj” (alie dirite: TV), ĉar foje estiĝas publika disputo pri tio, ke niaj gejunuloj lernas Esperanton nur por fari la devigan lingvoekzamenon anstataŭ la angla.
Pluse konsideru ankaŭ tion, ke tiu prudente kalkulita nombro de 135 000 informitaj personoj (dum dek jaroj) enestas en lando, kies nombro de loĝantaro estas malpli, ol 10 miliono.

Sed la plej grava kaj pensiga konstato nur nun sekvas: dum dek jaroj, el ĉiuj 30 000 personoj, kiuj ne nur ”aŭdis” pri Esperanto, sed eĉ pli, ili *ellernis* Esperanton, nur malpli, ol ĉ. 2% iĝas kaptitaj fare de planlingvo! La ceteraj ne trovas kialon plue okupiĝi pri Esperanto.

Ĉu mi subtrahu el la nombro de Esperantistoj tiujn, kiuj senĉese krokodilas (kaj sekve, forgesas la planlingvon)? – tiukaze kiom el Esperantistoj vere regas la planlingvon?
Ĉu vi daŭre restas blindigite fare de tiuj malsaĝuloj, kiuj asertas, ke Esperanto ne disvastiĝas precipe pro manko de reklamo?

Kiam la alparolata persono identas al la alparolanta persono, kaze de la unua- kaj duapersona pronomoj, ne ekzistas danĝero miskompreni la frazan mesaĝon:
"Mi pretigis min por vojaĝo."
"Vi pretigis vin por vojaĝo."

Sed kaze de la tria persono jam povas okazi miskompreno:

"Petro pretigis lin por vojaĝo." - ne scii, ĉu tiu "li" estas iu konato/amiko de Petro, aŭ estas li mem, Petro.

En multaj lingvoj oni devas diveni el kunteksto, ĉu temas pri la sama persono, aŭ ne.
En Esperanto en certaj kazoj tion eblas facile klarigi per la uzo de la refleksiva pronomo "si":
"Petro pretigis sin por vojaĝo." - "si" ne povas esti aliulo, ol Petro mem.

Pluaj modelfrazoj:
"Maria pensis pri ŝi, kiam menciis tiun aferon." - "ŝi" povas esti ankaŭ iu aliulo.
"Maria pensis pri si, kiam menciis tiun aferon." - "si" estas certe Maria.

Dume unuflanke la gramatiko dispozicias pri strikta uzo de la refleksiva pronomo "si", por certigi la firman komprenon, de alia flanko la sama gramatiko lasas lingvouzantojn en malcerteco:
Jen, en la malsupraj frazoj la forigo de eventuala miskompreno ne estas solvita.
 
a.) "Petro pensis, ke li devas helpi al Maria." -  "li" povas esti ne nur Petro.
b.) "Petro pensis, ke li ne rajtas proponi sin." - "li" povas esti iu aliulo.
c.) "Petro pensis, ke li ne rajtas proponi lin"  - kaj la unua "li", kaj la dua "li" povas esti ankaŭ iuj aliuloj.
En la supraj frazoj ŝajnas, ke forlasante la personan pronomon "li" eblas forigi tiun malcertecon.
Tamen, aperas nova fonto pri dubo, kiun nek kunteksto povas forigi:

" Maria intencas proponi sin."
" Petro pensas, ke ne rajtas proponi sin." 
En la supraj frazoj ne eblas konkludi firme, ĉu temas pri Maria aŭ pri Petro, kiu ne rajtas proponi sin.

Nek la metodo marki identecon per "mem" donas solvon, des pli, ĉar ĝi emfazas frazon, kaj emfazo ne ĉiam estas bezonata:

"Petro pensis, ke li mem  devas helpi al Maria." - "li" daŭre povas esti ne nur Petro. 
"Petro pensis, ke li mem ne rajtas proponi sin." - "li" daŭre povas esti iu aliulo.
"Petro pensis, ke li mem ne rajtas proponi lin." - kaj la unua "li", kaj la dua "li" povas esti ankaŭ iuj aliuloj. 

Pro tiu mankhavo de gramatiko, ke "si" ne povas esti subjekto (kvankam en kelkaj lingvoj ĝi ja povas esti tia!), fakte nur duone solviĝis la problemo. Lingvolernantoj povas prave demandi: "Kial mi devas esti "laŭregula" de unu flanko, se mi ne povas esti laŭregula de alia flanko?" Malkonsekvenco ĉiujn ĝenas.

La verbo ”esti” en multaj lingvoj havas plurajn diversajn rolojn:

- ĝi povas signifi ”konformiĝon al”:
”Tero estas astro.” – rimarko:  kvankam la tradiciaj gramatikoj fanfaronas pri libera vortordo, tamen evidentiiĝas en ĉi tiu modelfrazo, ke tio ne povas esti ĝenerale sekvebla gvidlinio por E-o.
Oni ja ne povas diri, ke ”Astro estas Tero.”

-ĝi povas prezenti staton:
”Estas tempo ekiri.”

- ĝi povas verbigi adjektivojn. Sed ne ĉiam!
”Floroj estas belaj.”  ==  ”Floroj belas.”

Sed:
”Trajno estas rapida.”  =/= ”Trajno rapidas.” – eĉ rapida trajno povas rapidi, se ĝi momente veturas pli rapide, ol kutime. Do, rapidi ne signifas esti rapida, sed klopodi esti eĉ pli rapida.

Por pli bone kompreni tion:  promenanta homo ne rapidas, tamen iras pli rapide, ol limako. Do, homo estas  pli rapida estaĵo, ol limako. Sed kaj homo, kaj limako se necese, povas iom rapidi.

Sekve, la verbigita adjektivo ne ĉiam estas koresponda al la verbo ”esti” kaj adjektivo.

- ĝi povas anstataŭi aliajn verbojn. Mi tamen malkonsilas onin uzi ĝin por tiaj celoj, ĉar el tia frazo tute ne reliefiĝas, ĉu oni deziras emfazi ekziston aŭ aspekton:

”Sur tablo estas vazo.” – ĉi-kaze ĝi anstataŭas unu el la verboj ”troviĝas”, ”ekzistas”, ”staras”, ktp.

”Sur tiu monto estas kabano.” – ĉi-kaze ĝi anstataŭas unu el la verboj: ”situas”, ”troviĝas”, ”ekzistas”, ”staras”, ktp.

Sendube, en multaj etnolingvoj la prefikso "re-" montras ankaŭ inversan direkton por ago, movo. Tial, influite de etnolingvaj uzkutimoj, iuj eminentuloj atribuis al la prefikso "re" ankaŭ la signifon de tiu "retro", simile, kiel ili atribuis por la rolvorteto "kun" ankaŭ la signifon de tiu "per".  Tiu nedezirata etnolingva influo estis tiom forte karakteriza, ke la erara uzo de "re" jam aperis eĉ en vortaroj:
(iri) tien-reen  – tio fakte signifas iri tien, kaj poste iri denove tien!
Korekte:
iri tien-retren - [iri sencele]

Ĉu distingi la prefikson "re" disde "retro" estas nura harfendado? – eble kaze de neregulaj lingvoj, plen-plenaj per idiomaĵoj tio povas esti superflua harfendado, sed en la kazo de racie kompilita, regula planlingvo tio estas ne harfendado, sed rajta postulo, ĉar planlingvoj devas esti laŭeble liberaj de idiomaĵoj kaj de plursencaj vortoj.

- La prefikso "re" devas konservi sian klaran signifon pri denova, unufoje ripetita ago:
rediri: diri denove (ripeti la diron)
redemandi: demandi denove
repuŝi: puŝi denove
resendi: sendi denove
refari: fari denove
repensi: pensi denove
respeguli: speguli denove
ktp.

- La prefikso "retro" montras inversan direkton por ago, movo:
retroiri: iri al kontraŭa, mala direkto
retrorigardi: rigardi al kontraŭa, mala direkto
retropuŝi: puŝi al kontraŭa, mala direkto
retrogliti: gliti al kontraŭa, mala direkto
retrospeguli: speguli al kontraŭa, mala direkto
ktp.

 Se jam ekzistas la konvena prefikso "retro" por montri inversan direkton, tiukaze per kia "racio" eblas argumenti la eraran uzon de "re" anstataŭ "retro"?

Marĝene de iu antaŭnelonga diskuto pri la rolvorteto "ĉe" sur iu dissendo listo, mi eluzas okazon disvolvi kelkajn pensojn.
La signifo de la rolvorteto "ĉe" estas transprenita elde pluraj etnaj lingvoj, en kiuj la koresponda rolvorteto/afikso plenumas pli-malpli samajn funkciojn.

Ĝi helpe de kunteksto plej ofte montras tuj-proksimecon:
"La statueto staras ĉe la muro." kontraste al: "La statueto staras apud la muro."

Sed helpe de kunteksto ĝi povas montri ankaŭ certan lokon ne nepre tuj-proksiman:
"Ĉe ni, en Baranja printempo alvenas sufiĉe frue." – temas pri nia regiono.
"Ni descendos el tramo ĉe la urbodomo." – verŝajne ne tuj ĉe enirpordo.

Tamen, sonadas iom pli klare diri:
"En nia regiono Baranja, printempo alvenas sufiĉe frue."
"Ni descendos el tramo apud la urbodomo."

Bedaŭrinde la gramatikajn regulojn de Esperanto formulis posteuloj, kiuj klopodis krei regulojn *nur* el la jam ekzistantaj modelfrazoj, tradukoj de Zamenhof, sen uzi la proprajn logikojn, prudentojn, kaj sen esti kapablaj rekoni en tiuj modelfrazoj erarojn, nenecesajn idiomaĵojn. 

Sed Zamenhof ne havis eblon krei modelfrazojn por absolute ĉiuj situacioj.
Por aferoj, por kiuj Zamenhof ne havis okazon verki modelfrazojn, ili kreis "malpermesojn", eĉ se la lingva logiko ebligas tian uzon.
Tiel povis okazi, ke en la libro "Rendszeres eszperantó nyelvtan" de Kálmán Kalocsay aperis malpermeso uzi la rolvorteton "ĉe" kaze de "en poŝo"; "en mansaketo".
Do, laŭ tiu senpripense kreita regulo oni ne rajtus diri:
"Petro havas monon ĉe li." - nur tial, ĉar eble pro etnolingva influo, Zamenhof alkutimiĝis uzi anstataŭe la vorton "kun".
Sed tio tute ne signifas, ke estas erare uzi tiucele la rolvorteton "ĉe", sed male!

Jen alia frazo de Zamenhof, en kiu ĝi ja uzatas tiasence:
"La rajto loĝas ĉe la venkinto".Z.  (evidente, la rajto ne loĝas en la loĝejo de la venkinto)

Sekve, estas tute logike diri:
"La identigilo estas ĉe mi." – iom pli trafe, ol:  "Mi havas kun mi identigilon."
"Ĉe mi estas sufiĉa mono." – iom pli trafe, ol:  "Mi havas kun mi sufiĉan monon."
Oni ja tenas pro sekureco siajn monojn, valorajn dokumentojn laŭeble tuj-proksime al korpo.

Sed ne estas tiom korekte diri:
"La biciklo estas ĉe mi." - ĉar oni ne tenas biciklon tiom streĉe al korpo. Oni lasas ĝin ofte en biciklo-stokejoj. En la kazo, ke oni tamen videble tenas per manoj la biciklon, ne plu bezonas klarigi tion, ke la biciklo estas "ĉe posedanto"). Do estas pli klare diri:
"Mi havas kun mi la biciklon."

Por diri tion, ke la biciklo troviĝas en ies hejmo, ne sufiĉas sole la rolvorteto "ĉe" (tio estas evitenda slangaĵo). Ĉi-loke R.E.Ny. de K. Kalocsay instruas slangaĵon: "Ĉe mi = lakásomban." (en mia loĝejo).
Korekte:
"La biciklo troviĝas ĉe mi, en loĝejo." aŭ tute simple: ”La biciklo troviĝas en mia loĝejo.” – t.e. ĉar ”ĉe io/iu” sen plua klarigo montras tuj-proksiman lokon al io/iu. Doni al tiu sola esprimo etenditan signifon estas slangaĵo aŭ idiomaĵo (salamandraĵo).

Ankaŭ la malsupraj frazoj estas logikaj, sed nur pro tiu signifo de tuj-proksimeco de la rolvorteto ”ĉe”:
"Tiu libro eldoniĝis ĉe "Mondial."
"Maria deĵoras ĉe hospitalo."

Tamen, estas pli klare diri:
"Tiun libron eldonis "Mondial."
"Maria deĵoras en hospitalo."
"Tiun citaĵon mi trovis en verkaĵo de Horaco."

”Ĉe” povas havi klaran sencon ankaŭ figurasence:
"Petro nur restu ĉe siaj teorioj." – Petro ne pridiskutu aliajn teoriojn.

Bedaŭrinde Zamenhof estis forte influata fare de etnolingvoj, kaj tial li foje ankaŭ salamandris, kiam uzis la rolvorteton "ĉe" anstataŭ: "en la kazo"; "kaze"; "havante"; "per"; "helpe de"; "dank'al", ktp.: 

"Ĉe ekzistado de lingvo internacia la popoloj povus pli bone kompreni unu la alian."Z.
Korekte:
"Kaze de ekzisto de (aŭ: Se ekzistos) lingvo internacia, popoloj povus pli bone kompreni unu la alian."

"Ĉe tiaj kapabloj li certe faros brilan karieron."Z.
Korekte:
"Havante tiajn kapablojn, li certe faros brilan karieron." 

"Ĉe via elokvenco vi certe konvinkos lin."Z.
Korekte:
1.) "Per via elokvenco vi certe konvinkos lin."
2.) "Dank'al via elokvenco vi certe konvinkos lin."

Evitante idiomaĵojn, salamandraĵojn, Esperanto iĝos vere multe pli facile alproprigebla, kaj firme uzebla planlingvo.

Lingvolernadon eblas klasifiki laŭ kvar gravaj kategorioj, rilate al cirkonstancoj, kiel oni alproprigas lingvojn:
1.) Subkonscie – familia(j)n lingvo(j)n; ŝtatan lingvon (kaze de enmigrintoj, minoritatoj)

2.) Malvolonte, sen konscia necesbezono – ŝtatan lingvon (kaze de enmigrintoj, minoritatoj); lerneje postulata(j)n fremda(j)n lingvo(j)n.

3.) Volonte, konscie – ŝtatan lingvon (kaze de enmigrintoj, minoritatoj); lerneje postulata(j)n fremda(j)n lingvo(j)n; momente(?) la anglan lingvon; cetera(j)n vaste uzata(j)n fremda(j)n lingvo(j)n.

4.) Volonte, ĉefe hobicele, pro scivolemo, lernemo – ajna(j)n fremda(j)n lingvo(j)n, ĉu nevivanta(j)n, ĉu vivanta(j)n, inter ili ankaŭ Esperanton.

En tiu kazo, ke  Esperanto ne apartenas al familiaj lingvoj, oni ellernos ĝin precipe hobicele, pro scivolemo, lernemo. Oni ne devas subestimi la lingvouzadon por hobia celo, ĉar tia uzmaniero montriĝas esti la plej daŭra, kaj kondukas al bona lingvoscipovo.

Sed por ellerni iun lingvon hobicele necesas ia grava interna motivacio. Eble la plej grava argumento konatiĝi kun Esperanto, eĉ ellerni ĝin, estas ĝia deklarita logikeco, reguleco, do ĝiaj nekutimaj proprecoj/kvalitoj kontraste al etnaj lingvoj. Dume ĝia neŭtraleco ne multe efikas se konsideri hobicelan motivacion.

Tiujn trajtojn oni devas ĉiapreze gardi, flegi, se oni volas akceptigi Esperanton almenaŭ por hobicela uzado.

Komence mi decidis lerni Esperanton ĝuste pro tiu famo, ke ĝi estas regula kaj logika. Poste, kiam mi ekkonis ĝin pli profunde, mi konstatis, ke ”dank’al” cerbumi ne multe emi posteuloj, Esperanto pleniĝis per neregulaĵoj, per mallogikaj gramatikaj solvoj. Parto el ili ŝuldas al neintencaj eraroj faritaj de Zamenhof, parto ŝuldas al subkonscia (salamandrado) de Zamenhof, kaj parto ŝuldas al nekapablo fare de posteuloj resumi, sintezi logikan funkciadon de la lingvo eĉ el korektaj modelfrazoj, tradukoj fare de Zamenhof. 

Fine, kreiĝis planlingvo, kiun oni povas tre rapide alproprigi ĝis certa, sed malalta scipovnivelo, dume por atingi kontentigan, bonan lingvoregadon, ĝi bezonas kompareble samlongan studperiodon, kiel pluraj aliaj etnolingvoj.
Jen la paradokso pri Esperanto! Foje, laŭ ĝisnunaj spertoj ĉe eminentuloj, eĉ jardekoj da lingvouzo ne sufiĉis por ĝia korekta alproprigo!

Nun mi jam vidas tiujn aferojn multe pli klare, ol komence. Sed mi vidas ankaŭ eblon ŝanĝi tiun malkonvenan situacion. Tiu ŝanĝo ne kondiĉas modifi Fundamenton, sed nur ”eviti” erarojn el ĝi, profitigi lerte la eblojn certigitajn de ĝi pri vortokreado; eviti tiujn misaĵojn, kiujn posteuloj enkondukis alen Esperanto gramatiko ĉefe pro neemo pensi logike, kaj pro sekteca, personkultema maniero insisti senrezerve pri ĉio eĉ erara, malkonvena, sen analizi problemojn per natura prudento. Estiĝis dikega libro pri la gramatiko de Esperanto, dume sufiĉus ĉ. kvinono el ĝia amplekseco, se posteuloj insistintus pri logikeco, reguleco, kiujn Zamenhof fiksis kiel kelkajn el la ĉefaj ecoj de la lingvo.

Planlingvo por interetna komunikado havas alian destinon, mision, ol ajna etna lingvo. Ĝi devas esti libera de etnospecifaj idiomaĵoj kaj simbol-vortoj, eĉ akceptante tiun malavantaĝon, ke multajn aferojn ne eblas esprimi ”unuvorte”, kiel en multaj etnaj lingvoj. 

Tro multa indulgo pri vortordo multe helpas kompilantojn de tekstoj, sed samtempe multege malhelpas ties legantojn! Tio ne estas laŭdinda atingo, se oni povas tre facile kompili tekston, kiun neniu leganto povas facile kompreni!
Necesas realigi kompromison inter faciligi la taskon por kompilanto, kaj faciligi la taskon por leganto.

Ajnan tekston oni kompilas nur unufoje, sed ĝi kutime estas legata plurfoje: sekve, estas pli saĝe iom penadi dum kompili tekston, por atingi klaran stilon, kiu poste helpos amason de legantoj facile kaj komprene legi ĝin. Pli bone penadu unu persono, ol pluraj!

Pro la nesufiĉa disvastiĝo de Esperanto (almenaŭ hobicele) kulpas ankaŭ tiuj, kiuj praktikas, kulturas ĝin neadekvate.

La malsupra instruo validas ne nur por tradukado al Esperanto, sed ankaŭ al ajna etnolingvo.
Dum la ĉiutaga patrinlingva parolado oni eĉ ne rimarkas tion, kiom abunde uzas idiomaĵojn, do esprimojn, kiuj estas neraciaj laŭ laŭvorta kompreno. Tamen, oni tiom multe alkutimiĝis je ili, ke por lingvouzanto ilia signifo ŝajnas esti tute natura, memkomprenebla ankaŭ por alilingvanoj.

Kvankam en ĉiu etnolingvo ekzistas racia maniero esprimi ion ajn, tamen, eble pro la instigateco "varii" la propran lingvaĵon, oni preferas uzi anstataŭe idiomaĵojn.
Tiuj idiomaĵoj buntigas lingvon, sed samtempe kaŭzas gravajn malfacilaĵojn kiam fari tradukon al alia lingvo.

En lernolibroj bedaŭrinde mankas tiu necesa instruo pri kiel traduki al fremda lingvo tekstojn, kiuj abundas pri idiomaĵoj. Tio ofte sperteblas en la lingvaĵo de personoj, kiuj lernis el neoportunaj lerniloj, aŭ praktikis kun sampatrinlingvanoj (ekz. ene de familio) iun fremdan lingvon.
Nu, traduki patrinlingvan tekston al ajna fremda lingvo postulas du fazojn:

a.) Unue necesas traduki la koncernan tekston "de patrinlingvo"  "al patrinlingvo".  Tio eble sonadas iom strange, sed tamen tiu "tradukado" havas ege gravan rolon, ĉar pere de ĝi eblas *forigi* idiomaĵojn. Fakte oni devas transformi la originalan tekston al iu alia, laŭkomprene tute sama, sed en kiu teksto idiomaĵoj jam estu anstataŭitaj per racie kompilitaj frazoj (frazoj, kiuj estas tuj kompreneblaj helpe de la oportunaj, konsistigaj vortoj, sen esti necese koni idiomaĵojn). Per ĉi tiu metodo eblas diminui la danĝeron salamandri.

b.) Due, post kiam idiomaĵoj jam estas forigitaj, eblas komenci kompili la veran tradukon. Ofte necesas fragmenti la tro longajn frazojn. Fragmenti frazegojn ne devas kaŭzi ŝanĝon en la mesaĝo de la koncerna frazego. Tiun metodon eblas ellerni per speciala ekzercado. Tio devas esti tasko por instruistoj. Samofte necesas grave ŝanĝi la vortordon, despli tiukaze, se la kompilinto de la patrinlingva teksto ne ellernis frazumi elegante: ekz, kiam metis subjekton tro distancen disde predikato. Frazumi elegante bezonas pli multan atenton, ĉar oni ja estas kutime pigraj (penadŝparemaj)!

"Ĉeestis en ĉambro granda viro." - ĉu la ĉambro aŭ la viro estis granda?

Jen, kial indas respekti la vortordon: adjektivo(j) – substantivo!

Por eviti malagrablajn "surprizojn", kiujn povas okazigi virusoj, spion-programoj, informadikaj fi-penetruloj, subita difektiĝo de daten-stokilo, ktp. indas de tempo al tempo (monate, dumonate) fari perfektan kopion pri la fiksa daten-stokilo ("durdisko").

La plej sekura kaj cetere senkosta metodo estas kopii stokilon per linuksa operaciumo. Por tio vi ne devas esti eksperto pri linukso! Sufiĉas prepari iun diskon KD au DVD pri ajna linukso. Tian ISO dosieron vi povas elŝuti desur interreto senpage, kaj la disko-skriba-programo Nero kreas el ĝi rekte KD aŭ DVD diskon pri linuksa operaciumo. Vi ne bezonas instali specialan kopio-programon  alsur via durdisko.

Por havi kopion pri via ĉefa daten-stokilo vi bezonas iun plusan, fiksan daten-stokilon, kies entenkapacito estu sama au pli granda, ol via kopiinda, fiksa daten-stokilo.

Vian kopiindan, fiksan daten-stokilon ĝustigu kiel mastron ("master"), konektu ĝin al la unua  ("Primary") konektilo IDE. Ĉi-loke estu konektite ankaŭ la KD au DVD ludilo, ĝustigite kiel servanto ("slave").

La duan (novan, malplenan) fiksan daten-stokilon ĝustigu same kiel mastron ("master"), kaj konektu ĝin al la dua ("Secondary") konektilo IDE. Ĝi estos tiu stokilo, alsur kiu vi kopios la enhavon de via ĉefa stokilo.

Kontrolu en via komputila "baza enir-elir sistemo" (BIOS – titole: "Setup"), ĉu la vicordo de stokiloj rilate al operacium-enigo ("Boot sequence") estas konforma al:

1.) KD (au DVD)
2.) HDD-0 (nulo, do la unua durdisko!)
3.) ceteraj ebloj

Se la supraj kondiĉoj estas plenumitaj, startigu la komputilon kaj tuj enmetu la diskon kiu surhavas linuksan operaciumon.
La operaciumo eniĝos alen memorilo, kaj sur ekrano aperos menuo pri diversaj opcioj.
Elektu la opcion "konzolo" ("Console"). Post la enŝarĝiĝo de la operaciumo aperos listigite la trakteblaj datum-stokiloj:

/dev/hda (eventuale: hda1; hda2, ktp. se vi havas plurajn particiojn sur tiu fonto-stokilo)
/dev/hdc (eventuale: hdc1; hdc2, ktp. se vi havas plurajn particiojn sur tiu celo-stokilo)

Mencio: en la priskribita konfiguracio (kunmunt-strukturo de stokiloj) la paralel-komunika disko (KD au DVD) estos indikata per "/dev/hdb".
 

Nun vi povas starti la plenuminstrukcion "dd" kaze de stokilo, kiu komunikas paralele (tiuj tradiciaj:  P-ATA).
Kaze de paralel-komunika stokilo (tradicia) estas oportune uzi la sekvan kompilitan plenumistrukcion:

"dd  if=/dev/hda  of=/dev/hdc  bs=4096  conv=notrunc, noerror"

Klarigo pri parametroj:
"dd" ("disk duplicate") la nomo de la kopi-programeto.
"if" ("input file") indikas la fonto-dosieron (kiun oni kopias)
"of" ("output file") indikas la celo-dosieron (al kiu oni kopias)
"bs" (byte per sector) indikas formaton de stokotaj datenoj
"conv" (conversion) rilatas al la maniero de la procezo de kopiado.

Per ĉi tiu metodo vi povas kopii ĉian paralel-komunikan datum-stokilon, sendepende de ĝia enhavo. Vi obtenos perfektan (laubitan) kopion de la originala stokilo. La kopiado povas dauri eĉ plurajn horojn, funkcie da la kapacit-enhavo de la stokilo.
. . . . . . . . . . . . . . . .
Por trakti stokilojn, kiu komunikas sekvence (S-ATA) vi bezonos la t.n. linukson "Helix", kiu estas elŝutebla de:

http://www.e-fense.com/helix/downloads.php

Por kopii sekvenc-komunik-stokilon (S-ATA), la  ĉefa stokilo devas esti konektita al la unua SATA konektilo, kaj la dua stokilo al la laŭvice sekva SATA konektilo.
Vi bezonos enŝarĝi desur KD aŭ DVD disko la linukson "Helix", kaj post la elekto de "konzola" opcio, aperos listigite la trakteblaj stor-aparatoj jene:

/dev/sda   (eventuale: sda1; sda2, ktp. se vi havas plurajn particiojn sur tiu fonto-stokilo)
/dev/sdb   (eventuale: sdb1; sdb2, ktp. se vi jam havas plurajn particiojn sur tiu celo-stokilo)

Por kopii sekvence-komunikan stokilon estas oportune uzi la sekvan kompilitan plenuminstrukcion:

"dcfldd  if=/dev/sda  of=/dev/sdb  bs=4096  conv=notrunc, noerror"

La saman Helix-linuksan operaciumon eblas uzi ankaŭ por paralel-komunikaj stokiloj, pere de la plenuminstrukcio "dcfldd". Eĉ pli, eblas kopii ankaŭ paralelan stokilon al sekvenca stokilo, kaj inverse.
Kaj kaze de paralela, kaj kaze de sekvenca stokiloj indas zorgeme atenti pri la ĝusta munt-sinsekvo de stokiloj, kaj pri la ĝusta entajpo de la plenumistrukcio, por, ke hazarde ne kopiu la "enhavon" de la  malplena stokilo alsur la plena, fonto-stokilo…   :-)

La linukso Ubuntu en 2006 ricevis la premion de "La plej uzant-amika linuks-operaciumo" (facile, agrable uzebla). Ĝi komencis pli kaj pli rapide disvastiĝi, precipe post la malsukcesa mikrosofta Vista, kaj pro la perfort-altrudema sinteno de la kompaniego [Microsoft]. Estas konate, ke la mikrosofta, la plej granda operacium-kreanta kompanio komplicigis la plimulton de teko-komputil-fabrikantoj, por *ne liveri* hardvarajn instal-dosierojn pri la operaciumo XP, por, ke uzantoj ne plu povu uzi la op. XP sur novaj teko-komputiloj, kaj estu devigataj instali tiun novan, sed aĉan operaciumon Vista.

Nun sekvas la instrukcioj:

El ĉefa menuo elektu la opcion Sistemo ("System"), poste la opcion Ĝustigoj ("Settings"), kaj fine la opcion Klavaro ("Keyboard").
Aperos kadro pri preferoj ĝustigi la klavaron.

Surklaku supre la elektilon Ordiĝo ("Layouts"), kaj poste la butonon: [+ Add].
Aperos nova fenestro pri elekteblaj lingvoj. 

Derulu la listo-butonon [+ Add], kaj elektu la lingvon Esperanto! Akceptu ĝin per la butono [+ Add]: malaperos tiu lasta kadro, kaj aktiviĝos la antaŭa. Tiam videblos en listo nova lingvo, nome: Esperanto. Dekstre vi povas marki ĝin, kiel bazan klavar-ordiĝon (sed tio ne estas necese, ĉar vi povas ĉiam ŝanĝi la klavar-ordiĝon). Vi povas ĝustigi laŭplaĉe la klav-kombinaĵon pere de kiu eblas rapide ŝanĝi tien-retren inter klavar-ordiĝoj, se vi surklakas la butonon ["Layout Options"]. Indas elekti: {CTRL + SHIFT}. Vi povas ŝanĝi ordiĝon eĉ dume vi tajpadas ene de iu dokumento.

Nun vi povas fermi la kadron pri klavaro, kaj via operaciumo estas preta por uzi la originalajn Esperantajn karaktrojn:

En ĉiuj tekstoredaktiloj nun aperos (laŭ la angla klavar-ordiĝo):
- ĉe la klavo "Q": "Ŝ"
- ĉe la klavo "W": "Ĝ"
- ĉe la klavo "Y": "Ŭ"
- ĉe la klavo "X": "Ĉ"
- ĉe la klavo "{ ["  (tiu dekstre de "P"): "Ĵ"
- ĉe la klavo "} ]"  (la dua dekstre de "P"): "Ĥ"
Eble iu franca linuks-uzanto povus aldoni la klarigojn kaze de la franca klavar-ordiĝo, ĉar ĝi estas sufiĉe diferenca de tiu angla (eĉ multaj el la ne-diakritaj karaktroj troviĝas aliloke).