Hodiaŭ mi komprenis tre gravajn elementojn de la monda ekonomio, speciale tiujn rilatajn al kreo de mono. Mi de antaŭ longe volis kompreni la ĝeneralan dinamikan ciklon de la monmovoj, kun ties monkreoj kaj eventualaj mondetruoj.

Mi ŝatus doni plenan eksplikon de la tuta sistemo, kiun mi (per helpo de geamikoj kaj komuna cerbumado) komprenis. Tamen, skriba realigo vere prenas multan tempon. Mi provis, sed post horoj mi ne sukcesas atingi komprenigan strukturon.

La lastajn tagojn kelkaj konspiraciaj ideoj skuas mian kapon. En la tria parto de Zeitgeist ili diras ion pri granda trompo de la ŝtate sendependa Federal Reserve (entrepreno, kiu zorgas pri "printado" de mono). Filmo pri "Mono kiel Ŝuldo" eksplikas, kiel normalaj bankoj kreas monon - kaj kial tiu sistemo malpermesas ajnan daŭripovan ekonomion. La Federal Debt Relief System klarigas multon pri monkreado, kaj konsilas reveni al fiksita ligo inter mono kaj oro (aŭ simile), por ke la ŝtato ĉesu krei (aŭ mi diru, kreigi) monon. Mi tiom ne konis la dinamikon de la monsistemo, ke mi ne povis digesti la diraĵojn de tiuj filmoj/retejoj.

Mi menciu nur konkludojn, de niaj diskutoj:

  • Devas esti interŝanĝo de mono inter la homoj. Se ne, malaperas la senco de la mono: konservi laborfruktojn, kaj akiri per ĝi aliajn interesaĵojn. Se la homoj ĉesas interŝanĝi monon, malaperas la ebleco uzi ĝin kiel varo interŝanĝebla al ĉio.
  • La bankoj honeste volas ricevi procenton inter la enspezo pro la kredita interezo, kaj la elspezo pro la deponita interezo (sur deponita mono de la homoj en la bankon).
  • La Centra Banko decidas la interbankan kreditan interezon (Euribor Eŭropunie), per kiu bankoj pruntas monon inter si. Se ĝi altigas tiun interezon (iru pli da mono al bankistoj), la privataj bankoj altigas siajn kreditajn interezojn, kaj bremsas la ekonomiajn movojn (la monan interŝanĝo-rapidon). Se ĝi malaltigas tiun interezon, ĝi kreskigas la ekonomiajn movojn.
  • Se homoj elpensas novajn teĥnikojn por produkti malpli koste, la valoro de la mono altiĝas (oni vendas malpli koste - oni povas aĉeti pli per sama monkvanto).
  • La banko devas prognozi la valoron de la mono post jaroj, ĉar kiam homoj akiras krediton, ili subskribas kontrakton por longa tempo, kun po-ioma monredono al la banko, kun interezo.
  • La homa scienca evoluo altigas la valoron de la mono, do tio malfaciligas tiun prognozon de la bankoj por kreditoj ("kiom valoros la mono por 5 jaroj?"). Tial la Centra Banko regule kreas monon por malvalorigi la valuton. Sufiĉus, se ĝi kreus tiom da mono ke malgraŭ la teĥnika evoluo, la valoro de la mono restus ĉiam la sama.
  • Se la Centra Banko ne kreus monon, tio signifus ke je altigo de via salajro, alies salajro malaltiĝus.
  • Jen fundamento de la sistemo: la bankoj neniam donos kreditojn laŭ interezoj malpli altaj ol 0% (ĝi pruntas al vi 1000€, kaj vi redonos 900€).
  • Se la regula sistemo de la ekonomia aktivo (konstanta mona interŝanĝo, fundamento de la kapitalisma sistemo) baziĝas sur kontrolo de la interbankaj (kaj CentralBankaj) interezoj, kaj tiu interezo devas nepre esti pli granda ol 0%, tio signifas ke la kvanto de kreita mono devas sufiĉi por pagi tiujn interezojn plus la enspezon de la privataj bankoj (speciale pro la uzata Frakcia Rezerva Sistemo, kun 2% deviga kaso en Eŭropo). Do, por resti en la diapazono >0% por reguligi laŭ konvene la ekonomian movon, la Centra Banko devas krei pli da mono ol bezonate laŭ la teĥnika evoluo (monvaloriga).
  • Ni havas kreskantan salajron sen nepra reciproka povrigo al aliaj homoj nur ĉar oni malaltigas la valoron de la mono pli ol bezonate. Do, la troa monkreo de la Centra Banko donas nian konatan inflacion.
  • Pro tio ke la Centra Banko kreas inflacion, ni ne ĉesas labori multajn horojn semajne. Inflacio do garantias la multajn homojn laboremajn, esencajn en Kapitalismo.
  • Pro la ĉiujara inflacio, kaj la ĉiamaj pozitivaj interezoj, ni devas ĉiun jaron pli kaj pli ekspluati la potencialon de nia planedo kaj de niaj homoj. Tial tiu ĉi ekonomia sistemo ne kapablas daŭri sur tiu ĉi planedo sen granda kaj ĉiam pli alta ekologia kaj homa perdo.

La Centra Banko kreas monon, kaj ĝin donas kredite esence al bankoj aŭ al ŝtatoj (publika ŝuldo). Se la bankoj ricevas tiun monon, la bankoj povas cedi pliajn kreditojn - t.e. investi en fidataj saĝuloj, kiuj aktivigos la ekonomion. Jen, do, la kreita mono iras longan vojon antaŭ ol tio, ke ĝi disdividiĝas inter la popolo. Unue la bankoj, kaj poste la viglaj entreprenistoj (fidataj de la bankoj) ricevas ĝin. Tiuj ĝuos fortan monan avantaĝon antaŭ ol la disdivido de la kreita mono. Jen fundamento de la kapitalismo: la riska kaj saĝa entreprenisto ricevas monan avantaĝon.

Povas okazi stagno. Imagu ke la Centra Banko ne sukcesas vigligi la ekonomian aktivon eĉ per akra malaltigo de la kreditaj interezoj (sed ĉiam super nulo). Ĝi ne elektos malaltigi la interezon ĝis sub nulo. En tia situacio, la homoj tre malfacile trovos salajrojn, do malfacile povos aĉeti.

Kiam la plej multo da monmovoj estas financaj kaj spekulaciaj (de akcioj, valutoj, ktp.), kiel nun, ĝuste tiuj financoj donas la ritmon de la ekonomia aktivo, kaj do fine determinas la interezon decidatan de la Centra Banko. Tio signifas ke unuopaj kutimaj laboristoj kaj ne laboristoj, kiuj malatentas financoj, malplej gravas en la decidoj pri ekonomio.

La Centra Banko povas nuligi la inflacion per ne tioma kreo de mono. Tamen en tiu kazo la homoj eble ĉesos havi monon por pagi la interezojn de la kreditoj antaŭe prenitaj. Tio kondukos al bankroto de tiuj, kiuj ne povos pagi (individuoj aŭ entreprenoj), kaj eventuale al bankrupto de banko, kiu plu ŝuldos al Centra Banko kaj al siaj deponistoj.

En Eŭropon ŝajne oni prognozas kaj stagnon kaj inflacion. Tial la Centraj Bankoj klopodis krei tiom da mono kiom eble, por revigligi la ekonomion (per pliaj kreditoj). Bedaŭrinde, la tradicia ekonomia aktivo (produktiva) ne kreskas, ĉar la financaj spekulaciaj monmovoj plu determinas altan interezon por la bankaj kreditoj. Do mi prognozas ke ni spertos pli akran inflacion, kaj eventualan troan stagnon de la produktiva ekonomio.

Ĉar laŭ mi la tradicia ekonomio subtenas la spekulacian, povas okazi subita spekulacian fidoperdo, kaj do, iu forta krizo. Aldone, al mi gravas ke la sistemo mem malpermesas daŭripovan ekonomion.

Laŭ mi, tre gravas ke homoj komprenu la valoron de mono. Se la valoro de la mono altiĝas, banko povus doni krediton al negativa 1% (preni 1000€, redoni 990€ devige post iom da tempo). Tiu procento devus adaptiĝi al monvalora altiĝo pro teĥnologia evoluo. Tamen ne tiom simplas, ĉar la ideo de negativaj interezoj povas tuj ĉesigi la bezonatan konstantan kreiĝon de entreprenistoj kaj laboremuloj. Laŭ mi ĉio ĉi montras maltaŭgon de kapitalismo por tiu ĉi planedo. Se aldone konsideri la malavantaĝojn de la financa sistemo al homoj ne partoprenantaj ĝin, tiu ĉi sistemo kreas grandajn problemojn por la nuna kaj la estonta homaro.

Mi simple vomis tion, kion mi nun komprenetas. Espereble iu malkovros al mi erarojn!