Jam pasis la 34a Kataluna Kongreso de esperanto, kaj mi tiom spertis en ĝi, ke mi preferas postlasi skribe tion, kion mi memoras pri ĝi. Tion mi ekskribas vespere de la lasta kongresa tago, en kiu matene ni ankoraŭ ĉeestis prelegojn. Mi skribos ĉion rapide, do eble iom malatente, ĉar mi ne volas dediĉi multan tempon por konservi tiun ĉi mian vortigon.

Dum la eksplikado, mi imagas ke mi memoros specifajn detalojn, kiuj min impresas aŭ mi deziras montri kritikon al ili. Tamen mi volas dankegi la aktivulojn de KEA, kiuj tiom organizis la okazaĵon, ke ĉ. 170 homoj (Farri iam menciis tiun nombron) feliĉe pasigis la tri kongresajn tagojn. Mi imagas ke sen starigo de tiu kongreso, neniun kritikon al ties okazaĵoj mi povus aperigi, kaj mi restus sen tiu ĉi avantaĝa sperto. Mi ankaŭ ne malatentu tion, ke mi tre plaĉe renkontis kaj akiris multajn geamikojn danke al la organizado de tiu ĉi kongreso.

Sabato

La antaŭan nokton venis Ruslan tranokti en Barcelonon ĉe nin, kaj li kaj mi iris al la Sabadelja kongresejo matene, alvenante ĉ. la 11:30. Tiam ni renkontis iujn geamikojn, kaj kolektiĝis por grupe ĉeesti la solenan malfermon ĉe la urbodomo je la 12a.

Solena malfermo

Sur scenejo, malantaŭ prelega tablo, parole regis la ĉambron la urbestro, alia urbestrarano, Llibert Puig (prezidento de KEA), kaj Òscar Puig (kiu tradukis la urbestrajn katalunajn vortojn esperanten por la publiko ne konanta la katalunan.

La urbestro klopodis eldiri iujn vortojn en esperanto, dankante la elekton de la urbo Sabadell por la kongreso, kaj la publikon. Mi imagas ke iuj donis al li la esperantajn vortojn skribitajn per la kataluna skribreguloj. Tamen, la urbestro legis la tekston laŭ la hispanaj skribreguloj, kaj rezultiĝis tre maltrafajn sonojn. Li sufiĉe bone legis "amikoj", sed li prononcis "loĝado" kiel "loĥado". Jen tiu ĉi anekdoto aliĝas al la multnombraj, kiuj rakontas pri la katalunoj antaŭsupozantaj la hispanan en ĉio al ili fremdeska.

Min impresis ankaŭ la posta katalunlingva diskurso de la urbestro, kiu plenis je lecionoj rilate al lingvoj. Mi memoras ion kian: necesas lerni lingvojn, necesas komuniki kun la homoj facile, necesas labori por ebligi facilan komunikadon, necesas strebi al instruado plurlingva, ... Mi sentis ke li preskaŭ eksplikis al esperantistoj, kiel okupiĝi pri lingvaj aferoj. Ne surprize, li konsilis (preskaŭ admonis) per tre banalaj rezonoj rilate al lingvoj: ĉiu povu studi la lingvon, kiu tiu deziras; ĉiu povu interkompreniĝi kun la aliaj; la lernejo utilu por instrui lertan kapablon komuniki,. Mi certe ne memoras ĝuste liajn esprimojn, sed restis al mi tiaj sentoj.

Tagmanĝo

Iel mi aliĝis kun Raúl Salinas kaj Ruslan al tagmanĝo kvinopa kun Humphrey Tonkin kaj Giridhar Rao, en Can Punyetes. La lastan mi jam konis en la katalunlingvaj prelegoj (anstataŭ debatrondoj) de la antaŭa semajno. Mi nomis lin Giri, same kiel faris multaj aliaj, malgraŭ la amuza aspekto de tiu nomo, almenaŭ por katalunoj aŭ hispanoj. Mi pensas ke li mem elektis sin nomi Giri antaŭ iom da tempo, malgraŭ la koincidi kun vorto nia, ĉar li tre aprezas tiun "dh" de sia nomo, kaj multaj esperantistoj malkontentige prononcis tion.

Dum la tagmanĝo ni ĉefe parolis pri anekdotoj, laŭ la kutima sĥemo rememori iun sperton, kaj iel provi partoprenigi la aliajn en ĝin. Mi memoras, kiel Giri kaj Humphrey interŝanĝis parkerajn deklamojn de Ŝekspiro; tio aspektis al mi tre amuza, antaŭe vidita ŝajne nur tra televido. Ja Giri kaj Humphrey okupiĝas pri literaturo en la angla lingvo. Mi eĉ memoris mian lernon de la esprimo "as it were", kaj povis kun ili pridiskuti ĝin.

Ruslan ne bone fartis, kaj li tre silentis dum la tagmanĝo, kaj eĉ ne povis finmanĝi kun ni. Manel Vinyals akompanis lin al la hotelo, kiun li serĉis por kuŝiĝi. Tiel li sukcesis fortikiĝi por posta programo.

Prelego: Humphrey Tonkin. Tutmondiĝo, diverseco, esperanto

Mi ne legis la libron de Humphrey, Lingvo kaj Popolo, sed almenaŭa foliumado esperigis min pri tre kleriga enhavo. Mi esperis kompreni la prelegon, malgraŭ tio ke mi ne legis tiun lian libron.

Mi registris lian prelegon. Mi atendis tute impresan prelegon, kiu eksplikos multon novan al mi, sed fine mi taksas la prelegon ordinara, rakontante al mi malmulton novan. Mi pensas ke Humphrey ĉefe montris analizon pri manieroj bone disvastigi esperanton; kiel iuj distingas, "ne nur la lingvon, ankaŭ la idearon", sed mi pensas ke li ĉefe pensis pri altigo de la nombro da parolantoj. Mi tre bedaŭris, ke li tiom rekte analizis kiel trafe disvastigi esperanton, anstataŭ analizi ĉu disvastigi ĝin, aŭ eble disvastigi ĝin ne nur por altigi la nombron da parolantoj. Nu, mi nuancigu, ĉar eĉ al mi sonas stulta mia lasta frazo, kvazaŭ mi povas facile imagi disvastigon kiu efikos malaltigante la nombron da parolantoj. Malgraŭ tio ke mi lastatempe opinias esperanton malfavora al mia aprezata lingva diverseco, mi ne tuj abomenas la diversajn ilojn kiuj permesas al scivolemuloj trovi manlibrojn pri esperanto, ties historiaĵojn, kaj parolantojn. Mi ne taksis klara ĉu la vorto "disvastigo" inkluzivas tiun tenadon de publika informo pri esperanto. Mi preferas ne konsideri tiun signifon en "disvastigo", kaj rilatigi al ĝi nur rektan venigon de priesperanta informo al aliaj homoj fare de esperantistoj. Mi ŝatis la sperton pri tio, ke mi esperis de Humphrey pli, ol li donis al mi en tiu prelego. Nu, ĉu mi esperis "pli" aŭ "alion", malfacilas rilatigi al plendo, ĉar ja li devis elekti tion, kion li rakontis en tiu difinita prelega tempo. Li eble elektis ne diskuti, ĉu disvastigi esperanton.

Li komparis tre interese la jarcentŝanĝojn inter la 19a kaj la 21a jarcento, kvazaŭ ambaŭ tre similas. Li ne nur diris tion facilanime, sed li montris ankaŭ plurajn aspektojn similajn inter ambaŭ ŝanĝoj. Kaj li neniom atentigis pri malsimilaĵoj. Aŭdinte tion, mi kaptis tion kiel ekzemplon por mia prelego rilate al lingva influo.

Lian libron mi planas refoliumi, serĉante ĝuste tiujn analizojn, min plej interesantajn.

Prelego: Giridhar Rao. Esperanto, ilo por malkoloniigo.

Jen la vico de Giri prezenti antaŭe preparitan temon. Mi apenaŭ imagis la temon de la prelego, kaj do ĉeestis ĝin divenante intereson de ĝi. Mi registris lian prelegon.

Li eksplikis ion pri la eduksistemo en Barato rilate al instruado de lingvoj, kaj eksplikis la nombron da lingvoj tie parolataj. Mi memoras ke iu landaro de suda azio decidis kunigi fortojn, por pli efike instrui la anglan al siaj lernejaĝaj civitanoj. Mi memoras ion kian tion, ke de Barato anglokapablaj homoj iras al aliaj landoj de tiu sudazia landaro por instrui tie la anglan, ekzemple en Vjetnamion.

Dum lia prelego, li iel komentis, kiom da problemoj kaŭzas la elspezo de fortoj por instrui la anglan al tiuj homoj. Kaj fone, mi iel komprenis ke li plendis pri tio, kvazaŭ se uzi esperanton, kaj ne la anglan, rezultiĝus ĉio pli facile. Certe li plendis ankaŭ pri tio, ke multaj barataj lingvoj restas ekster la lerneja instrudao. Mi demandis, ĉu vere necesas multaj homaj penoj por instrui aŭ trudi efektive la anglan en Barato; ĉu laŭ la nunaj fortoj tiu trudo montriĝas tre malmulte efektiva. Li jesis al mi, kaj mi sentis tion kiel pravigo al tiu mia lasta tempo: danke al la ofta malfacileco lerni sufiĉe la anglan, multaj ne-anglaj kulturaj trajtoj bone rezistas la amason da provoj angligi. Kaj mi ĝojas ankaŭ pri tio, ke neniu landopovulo provis plifaciligi la instruadon de pli facila lingvo kiel esperanto.

Mi memoras ke Giri menciis raporton de Abel Montagut, kiun li legis iel tiel: "70% de tradukoj de libroj al la angla lingvo venas de la kvar lingvoj [franca, germana, hispana, rusa (ŝajne!)]". "30% de tradukoj de libroj al esperanto venas de la kvar lingvoj". En tiu kunteksto parolata de Giri, mi tiel komprenis la donon de datumoj, kvazaŭ li volas montri, ke jen tial pli bone anstataŭi la anglan kiel internacian lingvon por esperanto, ĉar ni havus tradukojn de malpli popularaj lingvoj. Mi komprenas tiun konkludon nur imagante plenan fiaskan logikon, kun forta lingva influo: en ambaŭ frazoj malsimilas la procentoj kaj la lingvoj, kvazaŭ indikante klaran kaŭzo-konsekvencon inter tiuj elementoj, kvazaŭ esperanto rolante kiel antaŭsupozata internacia lingvo ne afektus tiujn procentojn.

Prelego: Pedro Hernández. Kiel kompreni Kaŭkazion?

Pedron devis prezenti Onjo, sed ŝi ne venis pro malbonfarto, pro tro da tusemo. Hektoro proponis al mi prezenti lin, kaj mi ja pretis. Mi konatiĝis dum tiu tago kun Pedro, kiun antaŭe mi konis nur rete. Li venis kun Mirjam, germanino jam loĝanta kun li en Madrido, graveda. Ili eĉ venis buse, por ŝpari monon, kiun ili devus alie dediĉi al pago de AVE (rapida trajno en Hispanio).

Mi prezentis Pedron kiel evidentan interesiĝanton pri slavaj lingvoj kaj popoloj, kiu pro lingva scipovo povas aliri tre facile multajn amaskomunikilojn de tiu kaŭkaza regiono. Aldone li vojaĝis iam tie, kaj konis tiujn popolajn problemojn de tre proksime. Li ekprelegis, kaj priskribis la kompleksan homan diversecon de tiu regiono, kaj la kompleksajn landolimojn. Li uzis mapon etenditan sur blankatabulon, kaj lasere de for indikis teritoriojn, pri kiuj li parolis, por ke homoj komprenu la probleman distribuon de la landolimoj kaj de la popollimoj. Aŭŝkultu la registraĵon, malgraŭ tio ke vi ne vidos la mapajn indikojn.

Mi pensis ke Pedro tre bone komprenis tiujn konfliktojn de Kaŭkazio, sed li surprize bezonus pli da tempo por kontente rakonti pri tio en la prelego. Aldone li ja bedaŭras pri la deviaj rakontoj de multaj amaskomunikiloj, kaj male li sukcesis ne montri klaran subtenon al iu el la decidantaj tie popoloj (ĉu rusoj, ĉu NATO-anoj), kaj ne taksi laŭ bonuloj aŭ malbonuloj, almenaŭ la nunajn loĝantajn tie homojn.

Ripozo

Mi ne ĉeestis ajnan el la venontaj prelegoj, kaj iris babilumi kun esperantistoj. Mi parolis kun Ruslan, Mathias, Aida, kaj Eli, kiu ĵus alvenis. Post babilado, ni prenis niajn sakojn de la kongresejo kaj iris al la koncertejo/amasloĝejo. Eli finis sian studadon la antaŭan tagon, pri matematiko, kaj mi profitis do demandi ŝin pri tio. Ŝi, ne strange, ŝajne iom lacis pri la studaj aferoj. Amuze, ŝi tre konvinkita planis iĝi instruisto de matematiko.

Post lasi ĉion en la amasloĝejo (kien ni alvenis tre frue), ni decidis reveni, por trovi pliajn esperantistojn. Voje ni trovis Brian, Raulon, kaj aliajn. Ni kun ili iris manĝi al Pita-restoracio.

Mi memoras en la restoracio ke mi sidis antaŭ italo (mi forgesis lian nomon), kaj apud Ruslan. Mi volis starigi polemikon inter ili, iel amuze, kaj demandis: "Kion vi pensas pri Markoni kaj Popov?". La italo gapetis, kaj Ruslan diris: Kiu estas Markoni? hahaha :D

Teatro

Arno Lagrange, Samia kaj sudfrancino (mi ne memoras ŝian nomon), kune sub nomo Teatra Trupo de Tuluzo, prezentis teatraĵon tre amuzan, kiu primokis la esperantistojn en kongresoj, speciale la organizantojn: La grandioza kongreso, de Rikardo Cash.

Post la teatraĵo, kantis kaj ludis gitaron sur scenejo Alejandro Cossabella. Mi agnoskas ke li kapablis trafi kantajn tonojn, klare prononci, kaj ludi gitaron, sed mi tiom ne ŝatis la tekstojn de liaj kantoj, ke mi senhezite eliris de la sidanta publiko por mendi bieron, kaj paroli kun neatentantoj de la koncerto. Li diris por mi tiom banalajn kantajn tekstojn, ke li memorigis al mi la esperantan poeton de la teatraĵo. Tiu poeto opiniis siajn esperantajn verkojn bonegajn, kaj se iu ne aprezis ilin sufiĉe, li ĉagreniĝis. Certe liaj poemoj elstaris je banaleco, por kurte diri. Kaj simile mi sentis pri la tekstoj de Alejandro. Mi ja aŭdis de li nur du plenajn kantojn, kaj la ceterajn ne aŭdis ĉar mi decidis jam ne atenti; facile li eble ludis pli plaĉe poste.

Mi sukcesis ĉe trinkeja bartablo babili kun Samia - antaŭe, en Arrot mi apenaŭ sukcesis koni ŝin, ĉar ŝi organizis kaj por tio tre laboris. Al mi tre plaĉis ŝiaj sintenoj rilate al esperanto, kaj mi esperas ke ni ekamikiĝis. Ŝi menciis ke ŝi ŝatas ĉefe araban muzikon; mi pensas ke mi apenaŭ povas aprezi ajnan muzikon araban, kiun ŝi ŝajne tre bone komprenas kaj aprezas. Bonŝance al ŝi!

Pli nokte, krom babili kun kutimaj geamikoj, mi konatiĝis kun la dano Denizo. Li studas homan komunikadon (ŝajne entreprenrilate), kaj kun Regin ili uzis mian poŝtelefonan vortarprogramon por enpoŝigi sian ĵusan dana-esperantan vortaron. Regin prezentis ĝin en la IJK; ili sukcesis organizi tre bone retajn programojn, por ke kelkaj danoj tre efektive kunlaboru por realigi tiun tradukan vortaron. La danan poŝtelefonan vortaron tre profitis amiko de ili, dano, kiun mi konis en la IJK. Li vere parolis nun multe pli bone ol en Hungario! Ankaŭ li tre plaĉas al mi.

Je la dua horo, mia komprenata limtempo de diboĉado, mi ekiris dormi. Mi kaj Raulo, ankaŭ li dormema, sukcesis akiri ĉambron en tiu domego, kiu iom ŝparis al ni la bruon de ne ĉesinta diboĉado kaj la noktan konstantan hejtadon

Dimanĉo

Tiun tagon mi devis prelegi en la unua programhoro de la mateno. Mi ellitiĝis frue, kaj eliris de la amasloĝejo kun dorsosako al trinkejo proksima al la kongresejo. Mi sukcesis iri al tiu "Granja" de la Rambla de Sabadell, kiun mi volis ĉeesti jam de la antaŭa semajno, dum la prelegoj pri lingva diverseco kaj paco. Mi manĝis ŝinkosandviĉon, Kakaolaton, kaj laktokafon, kion mi longe enstomakigis. Tiutempe mi finpreparis la prelegon, per konsultoj al la libro de Russell (ne Bertrand, ne Brian!).

Prelego: Lluís Batlle. Lingva influo al perceptado.

Alveninte al la kongresejo ankaŭ frue, mi vagadis, purigis miajn dentojn, kaj iris al la prelegejo. Kvin minutojn antaŭ la prelego, nur tri aŭ kvar homoj atendis. Du, kiujn mi ne konis, atendis eĉ de pli frue ol mi alvenis. Venis Ramon Parera, kiu min prezentis, kaj je komenca tempo jam duono de la ĉambro plenis, sed eble mi optimisme memoras.

Ramon prezentis min kiel homon, kiu tre interesiĝas profunde esplori siajn pensojn. Mi ekprelegis sufiĉe senĉese ĝis la fino, surbaze de la unua duono de la prelego de Korzybski, kun kelkaj aldonoj miaflankaj. Mi menciis ekzemplojn de la sabataj prelegoj de Humphrey kaj Giri, kiujn mi pridiris en la ekspliko pri sabato. Homoj demandis plurfoje, kaj eĉ post la prelego, pri kiel la "lingva nivelo" influas la "realon". Mi eksplikis tion diversmaniere, ŝajne ankoraŭ ne sufiĉe sukcese.

Mi volis sukcesi enkonduki iom la problemojn, kiujn Ĝeneralsemantiko klopodas solvi, aŭ almenaŭ helpi pri ili. Denove mi pensas ke mi ne sukcesis komprenigi, kiom utilas konscio pri la uzado de lingvo, laŭ la teorio, kiun mi prezentis. Mi atendis ke homoj kapablu, post la prelego, taksi pli taŭge la venontajn prelegojn de la kongreso; sed ŝajne en la 45 minutoj de mia prelego mi tion plej gravan ne bone komprenigis. Poste Joan Inglada eĉ demandis min, por kiu celo mi eksplikis tion pri la lingva influo al perceptado.

Mi aldonu, ke multaj homoj gratulis min pro la prelego, kaj la ideoj ŝajnis al ili interesaj. Humphrey agnoskis, ke li volas iam paroli kun mi pri tio, ĉar li ne sentas kunsenton al miaj prezentaĵoj. Giri, poste, ŝerce taksis min "malsana pri Ĝeneralsemantiko". Mi ĝojas, almenaŭ, ke tiom gravaj homoj ion aŭskultis pri tiu temo. Mi tamen dubas, ĉu iu el ili daŭrigos kun mi diskuton.

Prelego: Hèctor Alòs. Kiaj estas la katalunaj esperantistoj?

Mi ĉeestis tiun prelegon, kiu ĉefe prezentis tiun statistikon, kiun Hektoro faris por la universitato pri katalunaj esperantistoj. Li eksplikis ĉefe tion, kion li iam skribis en La Ondo de Esperanto. Tamen, normale, eblis profiti tiun prelegon por demandi lin pri liaj konkludoj.

Mi ŝatis unu demandon, kiun Hektoro ial rifuzis respondi. Sed ve, mi ne sukcesas memori ĝin nun. Pedro Hernández, aldone, en demando esprimis, ke li imagas ke tia statistiko pri HEF rezultiĝus en tre similaj rezultoj.

Prelego: Òscar Puig. Kial mi daŭre estas esperantisto?

Mi prezentis al la publiko por tiu prelego Oskaron. Laŭ liaj antaŭaj eksplikoj pri la prelego, mi jam imagis ke li eksplikos tre malkongrue al mia nuna idearo. Mi registris la prelegon.

Mi pensas ke lia prelego konsistis el tre tipaj diskurseroj, kiujn mi jam trovis multfoje en esperantismaj diskursoj. Mi memoras tamen iujn okazaĵojn, kiuj speciale gapigis min. Mi eble ne klare memoras ilin, sed jen tiel restis impresaj al mi. Eblas kontroli ĉe la registraĵo,

• "Ne necesas esti tre klera, por aserti ke esperanto estas bona internacia lingvo."
• "Estas stulte lerni aliajn planlingvojn, ĉar ili havas tre malmulte da parolantoj". Ĉi tie mi ricevis specialan mencion de "strangulo".
• "Esperanto ne fiaskis, same kiel la movado por malŝaltigi la atomcentralojn de elektro."

Eble aliaj venos al mia kapo, speciale se mi reaŭdas la prelegon, sed ĉio ĉirkaŭis tiujn "esperanto solvos la lingvajn problemojn de la mondo", "esperanto permesos garantii la lingvan diversecon", k.t.p., kun ne sufiĉa rezonado pri tio laŭ mi.

Tagmanĝo:

Kolektiĝis multaj homoj por iri tagmanĝi, kaj ni decidis iri denove a Can Punyetes. Tamen, ili ne akceptis nin pro manko da liberaj lokoj, kaj fine ni iris al ĉina restoracio, kio permesis kunmanĝi al pli ol 20 homoj. Mi sidis apud la junuloj Roger, Aida, Anna kaj Guillem, kun kiuj mi babilis preskaŭ la tutan tagmanĝon. Ili tre klare deziras disvastigi esperanton, kaj mi klopodis malklarigi tion al ili. Ni parolis sufiĉe senutile pri sciencistoj kaj humanistoj, kaj ilia rolo en socio. Mi kaj Aida komprenis tre malsimile al ili tiujn vortojn, kaj mi imagas ke mi kaj Aida komprenas ilin sufiĉe malsimile, kvankam ni partoprenis saman flankon en tiu diskuteto. Do, apenaŭ ni atingis ion klaran de tio.

Mi devis prezenti tuj post la tagmanĝo, kaj Òscar Puig devis prezenti min, do ni iom frue eliris de la restoracio, trinkinte tamen kafon.

Prelego: Lluís Batlle. Enkonduko al nunaj komputiloj

Òscar Puig enkondukis min kiel inĝenieron pri telekomunikado, aŭ inĝeniero pri komputiko, post atendo de publiko. Iel multaj tagmanĝis malfrue, aŭ pro multnombro, malrapide.

Mi volis ekspliki la kutiman enhavon de komputiloj, elektronikan, kaj ties interagon de elementoj. Tion mi duonsukcesis ekspliki, sed homoj sciantaj pri malnovaj komputiloj malkovris nenion novan ŝajne. Mi titoligis la prelegon kun adjektivo "nunaj", ĉar mi volis ekspliki iom da programado, iom da operacisistemo, funkciigo de diversaj programoj kvazaŭ samtempe, retprotokoloj, ... certe mi sukcesis nur apenaŭ montri iom da tiuj plej bazaj ideoj, pri la elektronikaĵoj. Ne fininte la prelegon, mi jam vidis ke mi tute ne kapablos ekspliki tiom, kiom mi volis. Mi malfermis demandorondon, atendante ĉu mi povas almenaŭ helpi iun, krom malprofitigi ties tempon, kaj iuj jam plendis pri tio, ke mi rakontis nenion pri novaj komputiloj.

En la publiko ĉeestis kaj programistoj, kaj ŝajne homoj malkleraj pri la interna funkciado de komputilaj sistemoj. Mi sukcesis ŝajne malkontentigi ambaŭ per tiu provo. Nu, mi tamen ne bedaŭras tion, ke mi provis, ĉar almenaŭ mi spertiĝis pri tiu afero, kaj espereble mi ne malŝparigos tempon denove al homoj pri tio. Mi aldone ne kontentas pri mia antaŭa laboro, prepara por la prelego, kiun mi taksas malsufiĉega. Nur apenaŭ komencinte la prelegon mi rimarkis la malfacilegan taskon, kiun mi decidis entrepreni tute malmulteprete. Nu bone, alian tagon mi klopodu atingi pli bonan rezulton.

Asambleo de Kataluna Esperanto-Junularo

Mi partoprenis tiun asembleon, sentante iom da devo, kvankam mi apenaŭ diris ion seriozan en ĝi. La antaŭaj estraranoj, iam prognozantaj grandan sian laboremon, rezignis, kaj sukcesis enpostenigi pli iluziiĝintajn junulojn. Mi ne insistis pri tio, ke mi dezirus ke la asocio okupiĝu pli pri aprezigo de lingva diverseco, ol pri disvastigo de esperanto; kun tiu nova estraro mi jam longe parolis dum la tagmanĝo, kaj ni ne sukcesis fininterkompreniĝi.

Mi bedaŭras pri tio, ke la nova estraro interesiĝas nur pri disvastigo de esperanto, anstataŭ nur varti la nunajn asocianojn, aŭ dediĉi ajnan forton al aprezigo de lingva diverseco. Plurfoje iuj el ili montris sian grandan intereson tiuvojan.

La asembleo longdaŭris eĉ post duprelega tempo, kaj la kutimaj junularaj fortoj komunigis denove ĉiujn ĉe trinkeja tablo. Tie ni daŭrigis iom da diskutado, kaj mi tiam perceptis, ke miaj ideoj pri esperanto rezultiĝas al la aliaj KEJanoj pli freneze fremdaj ol pensinvitaj.

Dume Felip prelegis en alia ĉambro pri Afganio, ŝajne tre interese, kie mi lasis la poŝtelefonon por registri. Tamen Farri tiam vokis min, kaj malhelpis al la plenregistrado. Mi imagas ke la poŝtelefono aĉe registros, same kiel ĝi registris iun antaŭan prelegon de Abel Montagut (Globiŝo kaj la relativeco de la lingvoj), kaj parton de Nicole Margot (Etnismo kaj esperanto).

Vespermanĝo

Mi aliĝis al la tuluza grupo de Kristof, Marion kaj ilia katalundevena amiko, kies nomon mi forgesis (kiel multajn aliajn). Kvarope ni facile povis trovi tablon en manĝejo, kiu servis nin je sandviĉoj. Ni manĝis kaj trinkis plaĉe, kun malmulto da bruo, kaj apenaŭ fumo. Nur bildoj de televidilo iom tro kaptis la atenton de tiuj tablanoj, sidantaj vizaĝe kontraŭ ĝi.

Amasloĝejo

Ni alvenis tien iom frue, kaj tie mi renkontis Santi kaj lian rusan edzinon Olja, kiu permesis al mi babilumi iom ruse per miaj plej regataj konversacioj. Venis poste Denizo, ankaŭ kun kiu ni babilis kaj amuziĝis. Mi opinias tiun Denizon tre saĝa kaj interesata pri homaj kondutoj. Li rakontis kiel li lernis esperanton - li unue konatiĝis kun esperantistoj, laciĝinta de la dana movado, por kontroli kion ili faras. Li kontentis, kaj tiam decidis eklerni la lingvon. Li parolas tre bone, kaj per tiu plaĉa batparola dana akĉento.

Simono provis evidentigi, "kiom malbelas la dana parolado", per ekzempligo de sia dana parolado. Mi tute ne rimarkis la esperantlingvan danan akĉenton en liaj danlingvaj ekzemploj! Sed sonis ĉio tute bele al mi.

Venis denove teatraĵo de la Tuluza Teatro Grupo, per Duonhora pluvego de Rikardo Cash. Denove Samia kaj ŝia amikino ludis, kaj Arno sonreĝisoris. Ili okazigis amuzan interkonatiĝon de du virinoj, unu studemega kaj libroklerema, kaj alia tre vivospertinta, libromalklerema kaj brua. Pluvego ekstera konatigis ilin en trinkejo, atendante pluvoĉeson.

Ludis poste Martin Wiese, laŭ lia stilo amkantojn kaj ne tre malsimilajn kanzonojn, kun gitara helpo. Min ne tre interesis tiu muziko, do mi malatentis la koncerton kaj babilumis proksime de la bartablo kun geamikoj. Inter aliaj, mi povis babili iom kun Felip kaj Sandra, kiujn mi apenaŭ konis antaŭe. Interese, Sandra memoras min de antaŭ kvar jaroj tre similaspekta al nun, kvazaŭ ŝi malsimilaĵojn ne rimarkas. Ŝajne mi razis min antaŭ ne longe, por voki mian plian junecon de antaŭ kvar jaroj.

Mi interkonsentis kun Ramon kaj Marta, komencantino, partopreni lian aŭton por iri tranokti en Barcelono. Mi do povis resti preskaŭ ĝis la unua en la amasloĝejo, dum la lasta trajno foriris de Sabadell je la 23:26. Venis en la aŭto ankaŭ Pako Belmonte, kaj kvarope ni tre plaĉe babilis voje al Barcelono. Mi tre ŝatis tiun vojaĝeton. Hejme, Onjo jam ne tiom tusadis, kaj ĝojege revidiĝis post dutaga foro.

Lundo

Venis al Sabadell kun mi Onjo fine! Ŝi ne tiom malsanis, sed ŝi ne pretis legi la antaŭe interkonsentitan omaĝan prezenton al Llibert Puig. Ŝi interŝanĝis rolojn kun Ramon, la ĉefa ordiganto de la parola omaĝo, kaj pretis komputile aperigi la tekstoakompanajn bildojn en ĝustan momenton, dum Ramon laŭte prezentas. Aldone, mi surportis feraĵon por teni pianeton elektronikan, kiun mi deziris prunti al Raulo, kiu pli fruktedone ĝin uzos.

Ramon portis por mi foliaron, kiu preskribis, kiel prepari bonajn projekciatajn bildojn por akompani prezenton. Mi ja volas prezenti antaŭ tribunalo mian universitatan projekton baldaŭ, kaj li sciinte tion portis tiujn konsilojn. Ili priskribis, amuze, iujn kadukiĝintajn teĥnikojn rilatajn al preparado de la bildoj en filmeroj projekciindaj (diapozitivoj).

Post rapida kafo, unue iom malsukcese pro aĉkafa maŝino de la kongresejo, ni iris al la unua prelego de Giri.

Prelego: Giridhar Rao

Giri tre interese priskribis la problemojn de lingvoinstruado en Barato, speciale rilate al klerigi per lokaj lingvoj. En lia antaŭa prezento li iom strebis montri pri la eduko de la angla tie, sed ne en tiu ĉi.

Mi nur notas ke li diris laŭte multajn nombrojn, kiujn necesis konsideri, kaj lin ne akompanis bildoj konstante memorigantaj la ciferojn. Mi preferus ke li preparus iun bildoprezenton akompanan, eble similan al tiu de Hektoro pri la statistiko pri katalunaj esperantistoj. Ĉion ceteran, interesan pri Barato, plej bone aŭskultu de la registraĵo.

Renkontiĝo: Ferriol Macip. Neformala kunveno de membroj de KEA

Mi iris kafumi kun Raulo kaj Eli, antaŭ ol formale ĉeesti la kunvenon. Jam duonhora malfruo permesis al Raulo kaj mi ĉeesti la kunvenon, sekvante la adjektivon titolan. Dum tiu tempo, kaj ĝis la bankedo, Onjo ĉeestadis la matenajn seriozajn prelegojn de Abel Montagut kaj Humphrey Tonkin.

Tie Farri rakontis pri la agado planita por 2009 nome de KEA, inter diversaj KEA-etosaj ŝercoj, kiuj malenuigis la prezenton. Aperis tiam Lluís Garcia, kiun tiam mi vidis unuafoje en la kongreso.

Post tiu renkontiĝo, dum tempo de aliaj prelegoj, en ĉambro kelkaj homoj subskribadis katalunan flagon por ke Hektoro ĝin prenu al Ĉuvaŝio, kien li translokiĝos baldaŭ baldaŭ. Rezultiĝis interesa la kontrolado pri tio, ke Hektoro ne alproksimiĝu, dum homoj dissciigas la eblecon subskribi. Joan Català ne okazigis sian kunvenon de la Liberecana Kontaktejo, do la ĉambro tre helpis al tiu subskribado.

Omaĝo al Llibert Puig kaj ĝisrevido al Hèctor Alòs

Je tempo de la solena fermo, Ramon Parera kaj Onjo pretis sur scenejo, kun plenplena salono. La vortoj de Ramon baldaŭ indikis, ke ni omaĝas Llibert, ŝajne surprize por li. Tiu omaĝo rapide skizis la esperantan agadon de Llibert, kune kun amuzigaj bildoj, ĉio tre kortuŝe al la atentantaro kaj certe al Llibert mem, kaj al lia edzino Carme.

Iom subite antaŭ ĝuste la solena fermo, sursceniĝis Farri, kaj laŭte diris pri komuna adiaŭeto al Hektoro, kiu tiom baldaŭ forflugos loĝi al Ĉuvaŝio. Hektoro dire ne volis ajnan specialan adiaŭon, ĉar interreto permesas tre proksiman eĉ ĉiutagan rilaton, malgraŭ distancoj. Tamen, senpretekste li devis akcepti, kongruajn al tio, ret-kameraon kaj kapaŭdigilojn kun mikrofono, helpe al tiu antaŭvidata interreta komunikado. Certe li ricevis tiun tre subskribitan longan katalunan flagon, kiun li povos etendi dum Sant Jordi de la ĉuvaŝaj fenestroj. Malgraŭ tiuj simplaj donacoj, per ili la atentantaro kortuŝate fortrimarkis tiun baldaŭan foriron.

Llibert, sur scenejo, plu kortuŝita, ricevis la peton oficiale fermi la kongreson, kaj li tre facile realigis tion per kurta frazo kia "Jen, fermita! Ek al la bankedo!"

Bankedo

Homoj ekiris al la bankedo, ankaŭ Onjo kaj mi, kaj post iom da vortbatalo en la manĝejo, sukcesis ni sidiĝi kun Raulo, Ruslan, Pedro Hernández (kiu ĝojegis konatiĝi kun Onjo fine), kaj Miriam. Mi kaj Raulo povis longe babili kun Pedro, kiun mi apenaŭ konis antaŭe, kaj kun kiu tiam ŝajne ni starigis tre bonan rilaton. Ni interesate paroladis pri naciismoj, KEA, HEF, kaj rusaĵoj. Ruslan rakontis tre spritan ŝercon pri ruso en Latvio, apud fervojo, kiun mi ne rakontas ĉi tie, kun la celo ne tro emfazi ĝin.

La manĝaĵoj iom seniluziigis nin, speciale la vegetaranojn, al kiuj la restoracio unue proponis nur du unuajn pladojn por tagmanĝo. Fine ili ricevis pli, sed ne sen klara postulado. Ni ricevis belan kukon kristnaskarban deserte, kaj ni longeege devis atendi la kafojn. Kelkaj homoj jam venis adiaŭi, post tio ke ili jam babiladis postkafe, sed ni ankoraŭ eĉ ne mendis niajn. Mian kafon mi trinkis sidiĝante kaj stariĝante ofte, miksitan kun kisoj kaj brakumoj ĝisrevidaj.

Jam post nome la bankedo ĉiuj pretiĝis foriri, kaj longe adiaŭis, dankis kaj laŭdis la partoprenon de siaj amikoj. Grupeto de homoj iris al Renfe, al kiu ni aliĝis, kaj do trajne Onjo kaj mi vojaĝis kun Pedro, Mirjam, Guillem, Juan, Ruslan kaj Felip.

En la trajno R2uslan plu malbonfartis, miadiagnoze pro tiu "espatlladura" (kataluna vorto). Ni adiaŭis Ĥuanon kaj Ruslanon en Arc de Triomf, Pedron kaj Mirjam en la haltejo de Plaça Catalunya, kaj la ceteraj iris ĝis Sants, kun posta promenado.

Fino de la kongreso!

Amiko atentigis min pri la retejo aNobii (www.anobii.com), kie eblas skribi siajn ŝatatajn librojn, kaj trovi similŝatantojn. Mi antaŭe provis tion nur pri filmoj, en www.filmaffinity.com.

Interesiĝantoj pri mi povas trovi miajn librojn en www.anobii.com/viric kaj miajn ŝatatajn filmojn en www.filmaffinity.com laŭ nomo 'viric'.

- General Semantics of Wall Street, John Magee, 1958.

- How the brain evolved language, Donald Loritz, 1999.

- Sex, Time and Power (How Women's Sexuality Shaped Human Evolution), Leonard Shlain, 2003.

- On Intelligence, Jeff Hawkins and Sandra Blakeslee, 2004.

Legante libron pri ĝeneralsemantiko kaj ekonomiaj merkatoj ("The General Semantics of Wall Street" de John Magee, 1958), mi trovis diskurson [en Preface] tre familiaran al miaj lastmonataj pensoj pri la esperanto-movado. Jen mi skribis tradukon, kaj ankaŭ la originalon.

Traduko:

Ne eblas havi vere signifan diskuton kun la laboristoj de iuj specialaj fakoj, parte pro la kvazaŭ-ekzistanta muro inter la kanto aŭ teĥnika vortaro de la diversaj okupoj, kaj parte ĉar aŭ la profesiaj laboristoj ne havas tempon por ekspliki, aŭ la publiko ne havas tempon por aŭskulti.
Aldone, se iu provas serioze paroli pri seriozaj aferoj kun iu ajn el la lernintaj membroj de la lernitaj profesioj, tiuj specialistoj kutime ripetos (en simplaj, facile kompreneblaj vortoj), la tranĉitan-kaj-sekigitan "oficialan" version de tio, kio "devus" esti rakontita. Tio evitas elspezi multon da tempo en nefruktodona debato kun neinformitaj eksteruloj. Sed tio fojfoje ankaŭ eternigas ian cirkulecon de pensmaniero, kiu faras la bazan progreson ne ebla.
Regule, profesiaj homoj ne engaĝiĝos publike en ajnan debaton, kiu povas defii siajn proprajn premisojn kaj konkludojn, escepte por defendi la status-quon de sia antaŭ-konceptita dogmo. Tio eble estas tiel, ĉar vivante en pli malpli memsufiĉa pensmondo, ili ne avidas aŭ kapablas esplori alian vere malsimilan aliron. Eblas suspekti ke iuj el tiuj ĉi lernintaj homoj, sen ajna propra kulpo aŭ intenco, plenumas sian laboron en kadro de mezepoka filozofio, kadukiĝinta scienco, kaj prahistoria superstiĉo; dirite mallonge, ke ili faras iun tre fajnan laboron konsidere la ilojn, kiujn ili uzas, sed iuj el tiuj iloj eble estas tiom mortaj kiom la pasinto, el kiu ili ricevis ilin.
Kune kun ĉio ĉi estas la grupa defendosistemo, kiu efektive sigelfermas ĉiun esoteran asocion, ajna ĝi estu, per la organizita disciplino de la grupo. Ŝajne neniu membro de profesia grupo defios publike eĉ la plej evidentan ne-sanaĵon en la kredaro de sia ofico. Tiu "eksplikos" bonvole, sed ĉiam en la limoj de la "partia linio". Se vi pikas tiun per tre polemika temo, tiu diros al vi ke tiu "ne estas la porparolanto de la grupo" kaj preferos ne implikiĝi. Pro tio vi apenaŭ povos riproĉi al tiu. Ne eblas imagi advokaton libere parolante en radioprogramo pri iuj leĝaj dogmaĵoj. Ne eblas imagi bankiston en televido, kiu diskutas certajn realaĵojn pri investoj. Ne eblas imagi preĝiston alfrontantan certajn teologiajn demandojn, escepte laŭ terminoj de la preciza dogmo de sia eklezio.
Objektive necesus akcepti, ke la plej multo de sinceraj, honestaj, penlaborantaj profesiaj homoj ja aliĝas sincere al la oficiala linio de sia grupo. Fakte la plej multo el ili tro okupatas, plenumante la gravajn devojn de sia ĉiutaga laboro, por havi tempon por "sencela esplorado". Ilin neniu kuraĝigas esplori science, sub lumo de moderna kompreno, la fundamentajn fontojn de siaj konvinkoj. Kaj povas ankaŭ okazi, ke iuj el ili sentas ke "la celo pravigas la rimedojn". Ili ne sentas bezonon esplori tro profunde en la bazajn filozofiojn de siaj oficoj. Sufiĉas la malfacila kaj utila laboro farenda je la malalta nivelo de la praktika ĉiŭtaga realo. La advokato devas prepari siajn juĝkazojn. La bankisto devas okupiĝi pri praktikaj negocaj problemoj. La ministro devas skribi siajn predikojn, viziti la malsanulojn, edzigi homojn. La instruisto devas doni lecionojn, laŭ priskriboj de la kurso.
Sed ĉar ne eblas demandi la vere "durajn" demandojn kaj ricevi tiajn respondojn, kiujn ni bezonas de la homoj kiuj devus scii en siaj respektivaj kampoj, kaj ĉar ne estas tre multa komuniko inter la spertuloj de diversaj specialigitaj fakoj, ni alfrontas la perspektivon iri plej verŝajne laŭ la sama vojo, kiun ni ĉiam iris; kaj tio ne plu sufiĉe bonas. Se ni devas elvivi kiel homaro, ni devas establi veran "liberon da pensado" kiu ebligos al homoj de diversaj studfakoj komuniki unu kun la alia; restudi la plej fundamentajn ŝtonojn de sia lernado, kaj se bezone, ŝanĝi ilin. Ankaŭ, teni efektivan dudirektan komunikon kun la "laika publiko", kiun ankaŭ koncernas vivo, libereco, kaj serĉo de feliĉo.
Tuŝante la polemikajn aspektojn de iuj tre specialigitaj profesioj mi ne intencas
paradi; kaj mi agnoskas ke estas homoj en tiuj grupoj, kiuj familiiĝis kun tiu ĉi problemo, kaj kiuj plenzorgas pri ĝi.

Originalo:

It is not possible to have a really meaningful discussion with the workers in some of the specialized fields, partly because of the barrier interposed by the cant or technical vocabulary of the various trades, as it were; and partly because the professional workers neither have the time to explain, nor has the public the time to listen.
Furhtermore, if one attempts to talk seriously about serious things with any of the learned members of the learned professions, these specialists will usually repeat (in simple, easy-to-understand words), the cut-and-dried "official" version of what "should" be told. This avoids wasting a lot of time in fruitless debate with uninformed outsiders. But it also sometimes perpetuates a certain circularity of thinking which makes basic progress impossible.
As a rule professional men will not engage publicly in any debate that might challenge their own premises and conclusions, except to the extent of defending the status quo of their pre-conceived dogma. This may be because, living in a more of less self-contained world of thought, they are not anxious nor able to explore any very different approach. There is the suspicion that some of these learned men, through no fault or intention of their own, are carrying on their labors within a framework of mediaeval philosophy, obsolete science, and pre-historic superstition, in short that they are doing some very fine work considering the tools they are using, but some of these tools may be as dad as the past from which they received them.
Along with all this there is the group defense system which effectively seals off each esoteric guild, whichever it may be, through the organized discipline of the group. No member of a professional group is likely to challenge publicly even the most obvious un-sanity in the credo of hist craft. He will "explain" willingly, but always within the limitations of the "party line." If you touch him on some highly controversial matter he will tell you he is "not the spokesman for the group" and would prefer not to become involved. For this you can hardly blame him. You cannot imagine a lawyer speaking openly on a radio program about certain tenets of the law. You cannot imagine a banker appearing on television to discuss frankly certain realities of investment. You cannot imagine a priest facing up to certain questions in theology except in terms of the precise dogma of his church.
In all fairness it should be admitted that the great majority of the sincere, honest, hard-working professional men do subscribe sincerely to the official line of their group. As a matter of fact most of them are far too busy carying out the important duties of their day-by-day work to have much time for "purposeless research." They are not encouraged to explore scientifically in the light of modern understanding, the underlying sources of their convictions. And it may be, too, that some of them feel that "the end justifies the means." They do not feel a need to probe too deeply into the basic philosophies of their crafts. There is enough hard and useful work to be done at the low level of practical everyday reality. The lawyer must prepare his cases. The banker must deal with practical business problems. The minister must write his sermons, visit the sick, perform the marriages. The teacher must conduct classes as outlined in the curriculum.
But since it is not possible to ask the really "tough" questions and get the kind of answers we need from the men who should know, in their respective fields, and since there is not too much communication between the experts in various specialized fields, we are faced with the prospect of going on very much in the way we have always gone on; and that is no longer good enough. If we are going to survive as a human race, we must establish a genuine "freedom of thought" which will make it possible for men in different fields of study to communicate with one another; to re-examine the very foundation stones of their learning, and if necessary, to change them. Also, to maintain an effective two-way communication with the "lay public" who aslo have a stake in life, liberty and the pursuit of happiness.
In touching on controversial aspects of some highly specialized professions I do not mean to be presumptuous, and I realize that there are men in these groups, who are well familiar with the problem and who are much concerned about it.

Vet aquí la llista:

- Diccionari aŭiliar, josep Ruaix i Vinyet
- Las Habas Contadas, Luis Carandell (Espasa Bolsillo)
- Difusión del aire en locales, Pedro Rufes Martínez (Ediciones ceac)
- Aislamiento térmico, Lluís Juglar i Banyeras (Ediciones ceac)
- Introducción a la química, Hazel Rossotti (Biblioteca Científica Salvat)
- Claves Ciertas, Gerald Feinberg (Biblioteca Científica Salvat)
- Naturalistas curiosos, Niko Tinbergen (Biblioteca Científica Salvat)
- Obras Completas 1, Julio Cortázar (RBA)
- Yo, Matías (1, 2, 3 i 4), Sendra
- Celtiberia Show, Luis Carandell (Guadiana de publicaciones)
- Sensación y percepción, Margaret W. Matlin, Hugh J. Foley (Pearson Educación)
- Pintar Cerámica (Parramón)

Ŝajne mi ĵus ĉagrenigis jam la trian homon en du retaj diskutoj, kiujn mi partoprenis. Dum mi klopodis ekspliki, kial ŝajne neniu parolas "la plej bonan lingvon", mi trovis ekzemplon de bedaŭra hindoeŭropa lingvaĵo:

"mi ofendis lin".

aŭ mi povas diri, ankaŭ similkurte,

"li ofendiĝis".

Rimarku, kion postulas en tia simpla esprimo la lingvaĵo hindoeŭropa (mi konas tiun esprimon en diversaj tiaj lingvoj, tial mi tiel taksas): iu aktive partoprenas en ofendo, alia partoprenas sed ne aktive.

En la unua frazo: "mi" okazigas ofendon al homo. Do tio montras, kvazaŭ la "ofendita" homo *ne influas* en tiu bedaŭrinda ofendo. Ĉu vi ne imagas, ke nur pro lingva formo, iu povas kulpigi *min* pri la bedaŭrinda ofendo?!

En la dua frazo: "li, sen klara fora influo, suferis ofendon". Li ŝajne do suferas iun "mensan" malordon, ĉar sola sana homo ne devus fali en ofendon.

Ambaŭ kutimaj lingvaj formoj povas tuj inviti elekti *solan* kulpanton pri ofendo. Ambaŭ formoj neglektas tion, ke en ofendo partoprenis aktive du homoj.

Kiu diras, ke ni parolas neŭtralan lingvon? :)

Kiel vi tordevitus la (ŝajne) hindoeŭropan lingvan problemon, per frazo pli kongrua al faktoj, kiu ne indikus solan kulpanton?

Multaj konas la kialojn de Kabe forlasi esperanton. Mi tamen pensas ke li ne serioze klopodis disvastigi sian idearon inter la esperantistaro.

Ĉu vi konas kazojn, je kiuj plenkapablanta esperantoparolanto klopodis (kaj sukcesis) konvinki aliajn pri malutilo de la esperanta lingvo, disvastigado, verkado, ... (konsidere cirkonstancojn)?

Se ne okazis - ne hezitu! Plej unue klopodu aperi en la malmultnombre legataj libroj de esperanta historio per skribo de viaj ideoj komente al tiu ĉi artikolo. :)

Je la jaro 2005 aux 2006, mi prelegis en Kataluna Renkontigxo pri tiu cxi temo. Jen mi publikigas nun la tekston, rilatan al tiuj miaj antauxaj pensoj. Sen korekti erarojn, mi suprajxe jxus relegis gxin, kaj mi ne malkonsentas kun gxi. Mi eble nun plivastigus mian opinion pri avantagxoj kaj malavantagxoj, sed tion mi intencas fari nur je instigo per viaj komentoj. :) Gxuu la tekston.

Persona sperto de toki pona, glosa kaj lojban

toki pona (tokipona)

Historio

Ĝi estas lingvo kreita de Sonja Kisa, konata esperantistino. Ŝi ĝin kreis pro diversaj personaj kialoj iom rilataj al malkontento je tio, ke la komplekseco de lingvoj kondukas al oftaj miskomprenoj, el kiuj rezultas ĉagreniĝoj kaj similaj malbonaj fartoj. La lingvo publikiĝis je 2001, kaj ekde tiam pli kaj pli da homoj ĝin lernas.

Ŝi celis krei lingvon simplan, klaran, en kiu preterkomprenindaj sencoj mankas, kie ĵargono ne estas. Nur klarsencaj vortoj, vaste uzataj. Tiuj valoroj gravas en la parolanto, kiu mem devas peni esti certa pri la signifo celata de siaj vortoj. Kaj aldone ili gravas al la aŭskultanto, kiu nepre devas kompreni per simplaj klaraj signifoj ligitaj al tiuj elementaj vortoj.

La kreo de tiu ĉi lingvo ne havis la saman celon de la esperanta - iel utili kiel dua lingvo por faciligi la interkompreno al la tuta homaro. Ĝin devus lerni tiuj kiuj volas simplan komunikadon forgesinte multajn kompleksaĵojn de la kutimaj lingvoj.

Leksiko

La leksiko estas la plej grava parto de la lingvo, sence ke la vortoj havas speciale malsimilajn sencojn. Unu el la celoj de la toki pona estas nuligi eblajn sinonimojn, por ke per ili ne estu signifaj trompoj.

Ties vortaro enhavas 108 vortojn. La silaboj estas tre simplaj, kaj ankaŭ la fonetiko de la lingvo (la silaboj estas konsonanto+vokalo+(ebla)n, la forta silabo ĉiam estas la unua). Ĝi estas simpligo de la plej tipaj eŭropaj sonoj - ne tre gravas la soneco de la fonemoj, ekzemple. Oni devus kompreni samlitere niajn kutimajn distigaĵojn p/b, r/l, s/z, ktp. Tamen estas konsento pri la simboloj - oni ne skribas 'b', sed 'p', ktp.

Ofte necesas enmeti alilingvajn vortojn, same kiel esperanten, por nomi iun specifan objekton, homon, ktp. En la tokipona movado estas du manieroj diri netokiponaĵojn: adapti fonetike, aŭ adapti laŭ la senco en iu originala lingvo. La majuskloj en la tokipona estas uzataj por klarigi pri netokipona nomo. Aldone, ĉiu netokipona nomo devas havi akompanantan tokiponan vorton kiu minimume klarigas pri kio temas la netokiponaĵo. Ekzemple, mi, Lluís, povus min nomi "jan Lusi" per fonetika adapto, kaj akompano de "jan" (homo). Aŭ se iel la signifo de mia nomo estus "fajro", mi povus min nomi "jan seli" - tiu ĉi dua varianto estas ja malofte uzata.

Malfacilas skribi vortaron iulingvo-tokiponan, do plej ofte oni trovas malgrandajn tokipona-iulingvojn vortarojn - plenajn. Tiom malmultas la leksiko, ke eĉ tiuj facile serĉeblas per okulo alidirekte.

Preskaŭ ĉiuj vortoj uzeblas kiel nomo, verbo, adjektivo aŭ adverbo (mi ilin nomas "nespecialaj vortoj", sed kelkaj havas specialajn signifojn kaj ne rolas kiel normalaj vortoj - ekzemple, "la" aŭ "e". Kelkaj rolas kiel prepozicio, "lon", "kepeken". Je verba uzo, la transitiveco estas difinita en la vortaro.

Gramatiko

Estas tri gravaj elementoj de ĉiu frazo, plus iuj specialaj partikloj iom ekster la ĝenerala simpla normo: noma vortgrupo kaj verba vortgrupo. Aldone, estas prepozicioj.

Noma vortgrupo konsistas el sinsekvaj tokiponaj nespecialaj vortoj. El la vortogrupo, la unua donas la ĉefan signifon, la dua nuancigas, la tria pli nuancigas, ktp. Eblas ŝanĝeti la ordon de nuancigo per la partiklo "pi" - ĝi estas komprenata kiel unu el la grandaj malfacilaĵoj de la lingvo.

Ekzemploj:

• uta sike - ronda buŝo
• telo uta - likvaĵo buŝa (salivo?)
• telo uta sike - ronda buŝlikvaĵo - ((telo uta) sike)
• telo pi uta sike - likvaĵo de ronda buŝo - (telo (uta sike))

La verba vortgrupo agas same. La unua vorto montras la ĉefan agon, kaj la ceteraj nuancigas. Same uzeblas 'pi' tie. La verba vortgrupo estas enkondukata per "li". Minimuma frazo konsistas je noma vortgrupo, "li", kaj verba vortgrupo, fininta per punkto. Je kelkaj specialaj nomaj vortgrupoj ("mi" aŭ "sina", mi aŭ vi), oni ne devas uzi "li" por mallongigi la frazon. Jen:

• mi pona. - mi bonas
• kulupu pi toki pona li toki pi lili pona. - la tokipona grupo parolas ne tre bone

La prepozicioj (aldonitaj al la frazo per prepozicio+nomvortogrupo) nuancigas la tutan frazon. La rekta objekto, esperante montrita per akuzativo, estas prepozicio en la tokipona:

• sina open e lupa. - vi malfermas la pordon/fenestron/enirejon
• mi lukin e lipu lon tomo mi. - mi legas/rigardas paperon en ia hejmo

Por rilatigi frazojn, oni uzas la partiklon "ni" (tio, tio ĉi), kaj la du punktojn:

• mi lukin e lipu tan ni: lipu ni li pona.

Por nei, oni uzas adjektivan partiklon "ala".

• mi sona ala e nimi sina. - mi ne scias vian nomon.

Por demandi, oni uzas vorton por vakua spaco, kiun la respondonto plenigos:

• sina lukin e seme? (la demandosigno neniam nepras)

Por demandi pri praveco de aserto, oni uzas la konstruon kun "ala + ĉefverbo":

• sina kama ala kama sona? - ĉu vi komprenas?

Avantaĝoj

Facila lernado - mi taksas la tokiponan "semajnfina lingvo", ĉar per semajnfino de studado (eĉ ne tre diligenta) eblas atingi sukcesan interkomprenan nivelon. Ĝi estus bonega "elviva" lingvo por vojaĝadi, se vere eblus renkonti ĉie parolantojn. Aldone, la peno ĝin lerneti estas tre malgranda. Eĉ eblas sciinte la gramatiketon kunporti por si vortaron (enmetebla sur portebla karteto), kaj ĉiam do sukcesi paroli plenlenksike.

Mi opinias la lingvon tre taŭga propedeŭtike pro ties vortaj kaj gramatikaj limoj. Kiam oni lernas iun novan lingvon, kutime malfacilas elparoli nur per la ĝisakiritaj scioj - oni kvazaŭ tradukemas de sia denaska lingvo al la alia, kaj traduko postulas tro bonajn sciojn. La tokipona donas limigitan vortaron, simplan gramatikon, kaj facilas devigi sin uzi la lingvon en tiuj limoj. Laŭ mi tio trejnas por samsukcese konstrui frazojn laŭ siaj limoj en aliaj lingvoj.

Ekzemploteksto

toki ! mi tawa ma Palata (ma Intija). tenpo mun tu li pini la mi kama sin tawa ma Elopa. mi wile sona e ni : jan seme pi toki pona li lon ma Palata ?

glosa

Historio

La kreo de tiu ĉi lingvo estas konkura al la esperanta - oni same ĝin el pensis por ke ĉiu lernetu, kaj ĉie oni povu paroli per ĝi. Simile, oni kreis facilan vortaron kaj apenaŭ kreis gramatikon. La lasta fakto estas unu el la plej mirigaj trajtoj de la lingvo - la kreintoj kredas je "Universala Gramatiko", gramatiko komprenebla de ĉiuj homoj en la mondo. Laŭ mia scio la termino venas de Roger Bacon, esploristo kaj teoriisto pri lingvoj. La teorio de Universala Gramatiko postulas ke en ĉiuj lingvoj estas komunaj gramatikaĵoj, elementaj en la homo mem. Se oni uzas lingvon kun "Univesala Gramatiko", ties lernebleco estos tre rapida, ĉar tiu estas ja la gramatiko konsekvenca de la homa cerbo, kiun la homo plej klare komprenas. La naturaj lingvoj enhavas kontraŭgramatikaĵojn al tiu "Universala Gramatiko", tial ili ĉiuj iom malfacilas. Laŭ la glosistoj, tiu "Universala Gramatiko" estas tre tre simila al la angla. Tio kaŭzas ke iaj homoj bonvole aliĝas al la lingvo, kaj aliaj tute rifuzas iom peni ĝin lerni. Historie la leksiko ekaperis en la kvardekaj jaroj, kaj postaj kunlaborantoj finpretigis naŭdekjaran version de ĝi - la nun disponeblan.

Leksiko

La leksiko baziĝas je la vortoradikoj uzataj en scienco: latingrekaj. Pro tio ke la vortoj elaperintaj de scienco (televido, mikrofono, ...) disvastiĝis samradike al multaj lingvoj, la glosistoj per tio atendas ke la glosa leksiko estu tuj rekonebla al iu ajn naturlingvano. La ĉefa referenco de la leksiko ne estas difinvortaro en la glosa, sed tradukvortaro glosa-angla/angla-glosa. Tie ne estas klarigoj pri verbo, transitiveco, ktp - nur angla traduko. Estas vortoj kun nomaj, verbaj signifoj, sed estas ankaŭ vortoj kun gramatikaj signifoj. En la lingvo ne estas morfologio, kaj ĉiuj niaj morfologiaĵoj estas montritaj per partikloj - ekz. verbaj tempoj, nombro, ktp. Anstataŭ morfologiaĵoj estas iuj finaĵoj, kiujn eblas kombini afikse al normalaj vortoj por krei derivaĵojn - simile al la esperantaj "il", "an", "mal", ... La fonemoj estas latinecaj - ili malpli multas ol la esperantaj. Ekzemploj de glosaj motoj:

• kron - kiam
• iso-kron - samtempe
• bibli - libro
• eko - vivi
• dromo - kuri
• glosa-pe - glosisto
• vora-ma - manĝaĵo
• fito-mo - plantujo
• puta-me - komputilo

Estas bedaŭrinda malbonaĵo en la glosa leksiko - estas multaj samsignifaj vortoj. Tio plendigas multajn homojn - estas eĉ iuj revizitaj leksikoj alternativaj, forigintaj tiujn vortojn. Ekzemploj: pluvi-pluvia, kotona-kotoni-gosipa, kritici-kritika, hekto-centi, ktp.

Gramatiko

La gramatiko, dirite, estas tre simila al la angla, konsidere ke ĝi estas la plej proksima lingvo al iu Universala Gramatiko. Aldone, apenaŭ estas ie iuj klarigoj. Jen ĉio de la Glosa Reference:

[Word order] for accurate, easy, and quick understanding should be:

Subject (with accompanying adjectival and modifying cluster), Negative if required, Modal Verb, Main Verb, Indirect Object, and Direct Object. This order is preserved in Subordinate Clauses.

Nouns, names, idioms, help

"U(n)" and "plu" serve primarily as nouns markers when the sense is not otherwise clear. They are not necessary (but are permissible) after a preposition.

[...] Do not translate idioms literally word for word; express in clear, unidiomatic Glosa.

Leginte ĉion ĉi, la cetero estas nur ekzemploj. Jen iom da ili:

• Fe pa more ki ad urba. - ŝi antaŭe kutme iris al la urbo
• Id frakti; id pa frakti. - ĝi rompiĝas. Ĝi rompiĝis.
• lave se - laviĝi
• Mi auto pa vide id. - mi mem vidis tion.
• An nima es George. - Lia nomo estas George.
• Qo horo? Id es pen horo. - Kioma horo estas? Estas la kvina horo.
• Id nu es pluvi. - Pluvas.

Avantaĝoj

La glosaj vortoj evidentiĝas en iuj kazoj pli taŭgaj ol la esperanto - mi mem provis statistiki ĉirkaŭ esperantaj tutmondaj amikoj. La radikoj glosaj provitaj estis pli vaste konataj ol la esperantaj. Mi opinias la glosan promesplena lingvo, se oni al ĝi donus bonan simplan gramatikon.

Malavantaĝoj

La glosa aspektas tute fermita projekto, je memoro de unu el ties kreintoj. Mi citas de la dissendolisto de la glosistoj:

is Glosa an open project and is it possible to modify it's grammar if there will be concrete suggestions? Basically NO! However, Ron Clark died with his gift to the world still a work in progress.

Laŭ spertoj en la dissendolisto, iuj ĉefaj membroj tie havas specialan malamon al esperantaj afiksoj kaj morfologiaĵoj. Aldone, la plej multo el ili opinias la gramatikon glosan tre bona kaj klara (ĉiuj tiuj homoj estas angloparolantoj).

Ekzemploteksto

Es plu hekto de plu tenta de auxlang. Glosa es u maxi avanti tenta ko speci; qi es ge-nima isola ex plu lingua-skience-pe. U-ci semani; Glosa ne habe plu inflektio. Plu verba ne muta, ne pende ex funktio in frase. U normali gramatika defici. Anti-co Glosa es sati lingua. Plu gramatika-funktio es ge-akti ex plura funktio-verba e ex verba-ordina (syntax). Kausa u-ci atitudi Glosa habe plu kognati lingua epi holo mundi: plu est-Asia lingua homo Cina-lingua, Kreole lingua in Afrika, plu Pidgin lingua alo - ko limita - u maxi importa naturali lingua - English. (Mi puta; u-ci atitudi ne solo es interese, sed plus es maxi boni.)

lojban (loĵbana)

Historio

En la kvindekaj jaroj James Cook Brown kreis la lingvon loglan, kun celo pruvi la aserton Sapir-Worf-Korzybski (la strukturo de la lingvo limigas la pensajn ŝablonojn de la kulturanoj ligitaj al tiu lingvo) Plane tion ili celis provi per enkonduko de limoj al la lingvo nekutimaj en la naturaj lingvoj, kaj per forigo de limoj kutimaj en la naturaj lingvoj. Oni aldonis al la lingvo konatajn logikaĵojn kaj certiĝis ke ne estu logikaj dubosencaĵoj. Tiu nova lingvo devis esti malsimila al la konataj lingvoj, kaj tamen per ĝi oni devus esti kapabla esprimi ne malpli ol per la aliaj - tio estas lingvokreo de nulo. En la okdekaj jaroj nova generacio ekklopodis pri la lingvo, sed estis leĝaj problemoj kun JCB (li registris leĝe la lingvon por ĝin regi), kaj ili decidis disiĝi. Tio eblis per simpla ŝanĝo de la leksiko, ĉar en usono "alia lingvo" estas tiu, kiu ne kunhavas leksikon kun la alia. Naskiĝis la loĵbana, kun tute nova leksiko, sed kun la samaj reguloj de loglan, tuj poste evoluiĝantaj. En la 1993a jaro iom fiksiĝis finajn regulojn de la lingvo, kaj ekde tiam ĉiuj ŝanĝoj estas koheraj kun la malnovaj reguloj - do, de la 1993a jaro ĉiu teksto plu legeblas al la nunaj loĵbanistoj.

Leksiko

La leksiko de la loĵbana estas komputile kreita, laŭ radikoj de vortoj de la ses plej parolataj (parolantnombre) lingvoj, kun statistika pezo laŭ nombro da parolandoj de tiu lingvo. Tamen, estas tre fiksitaj ŝablonoj por la vortoj. Ankaŭ la fonetiko kaj la skribmaniero estas simplaj, kun malpli da sonoj ol la esperantaj. La vortoj disiĝas en du grandaj grupoj: gismu (1436) kaj cmavo (ŝmavo, 1091). La unuaj estas motoj, la duaj estas gramatiksencaj vortetoj (ĉi lastaj sufiĉe multas). La gismu estas kvinliteraj, kun du vokalkonsonantaj ŝablonoj. La cmavo estas unu-, du-, aŭ tri-literaj. Ekzemple, iuj gismu:

• mamta - patrino
• manti - formiko
• mlatu - kato
• zarci - merkato
• klama - iri, iro

La cmavo kutime estas simplaj vortoj, kiel "nu", "le", sed multaj enhavas la signon ' (esperanta 'h'), kiu fakte ne kalkulatas kiel litero, sed pli kiel punktuacia signo (sona). Aliaj enhavas la signon ".", kiu estas nepra voĉa paŭzo - tio signifas ke ni povas iam ajn aldoni ".", sed ni nepre devas en iuj kazoj. En la loĵbana ĉiuj skribeblaj aferoj estas prononceblaj, kaj ili ne dependas de tono aŭ paŭzotempo. Kurioze, kvankam skribe oni uzas spacojn, oni ilin ne prononcas - fakte ili ne necesas. Kelkaj homoj kunigas iujn vortojn kutimajn ĉar laŭ ili, pli klaras tiel grupigi ol disigi nepre cxiun moton. La signifoj de la cmavo estas tre gramatikaj. Ekzemple:

• le - antaŭ gismu, signifas: "tio, kion mi nomas per tiu ĉi vorto"
• lo - antaŭ gismu, "tio, kio vere estas (gismu)"
• nu - enkondukas subfrazon (aliformigas bridi al sumti)

Aliaj estas pli amuzaj, kiel:

• lo'u/le'u - enkondukas/fermas erar-citon, por diri tekston loĵbanan ne nepre gramatikĝustan.
• li'i - simile al nu, enkondukas subfrazon de io spertita

Estas specoj de cmavo. Iuj el ili agas prepozicie (BAI, ekzemple), por aldoni nuancojn al la frazo per kaŭzoj, konsekvencoj, ktp. Aliaj permesas enmeti subfrazojn, aliaj klarigas pri la nombro, probableco, foreco, koneco, ktp. Por krei signifojn, oni povas kunigi gismu tiel, ke unu nuancigas alian (simile al uzo de adjektivoj) - tanru. Tiel, oni povas diri "bakni catra": tio signifas laŭvorte "bova murdulo", sed ne nepre la esperantan "matadoro". Tamen klare ne estas gismu en la loĵbana por "matadoro". Tiel, do, ekzistas krom tanru la lujvo (luĵvo) - ili estas oficialaj kunmetaĵoj, kiuj plej simple ili funkcias per forigo de la lasta vokalo de la unua gismu: bakncatra. Tio jam havas matadoran signifon (se tiel oni priskribas en vortaro - tamen, ĝi devas havi precizan sencon). En la loĵbana, se aperas malfacilaj konsonantogrupoj, eblas ĉiam meze aldoni "y" (kiel la kataluna neŭtra a). Fakte la lujvo estas kutime malpli longa ol tiu simpla kunmeto de gismu, ĉar ĉiu gismu povas difini ĝis 3 mallongigoj triliteraj (rafsi). Tiuj mallongigoj uzeblas je kreo de lujvo Estas interreta lujvo-vortaro, tamen kutime je verkoj oni priskribas siajn lujvo per gismu, vortare, fine de la verko mem. En la loĵbana la vortoj havas signifon laŭ ĉirkaŭantaj lokoj (nomiĝintaj kutime en vortaroj x1..x5 - ne estas gismu difinanta pli ol 5 lokoj). Tipa difino estas:

burcu - x1 estas broso por la celo x2 (evento) kun haregoj x3.

La gramatikaj reguloj rilatas al la gismu per tiuj x-lokoj.

Gramatiko

Jen la forta temero de tiu ĉi lingvo. La plej sencohava diraĵo nomiĝas bridi (iom kiel nia "frazo"). Ĝi konsistas el sumti-pozicioj, kaj unu selbri-pozicio, kutime dua en la vico, sed neniam unua:

sumti selbri sumti sumti sumti sumti

Ĉirkaŭ ili povas esti cmavo. La selbri donas la ĉefan bridi-sencon (verbeske). La sumti plenigas la poziciojn de la selbri. Ekzemple:

le vi bajra [ku] cu tavla mi

La difinoj de ties vortoj estas:

• le - tio, priskribita kiel ...
• vi - tre proksime
• bajra - x1 kuras sur surfaco x2 uzante siajn x3 (membroj) laŭ maniero x4
• ku - fino de sumti
• cu - disigas la antaŭan sumti de selbri
• tavla - x1 parolas al x2 pri la temo x3 en la lingvo x4
• mi - pro-sumti, la parolantoj, la aŭtoroj

En la frazo, "le vi bajra ku" estas la unua sumti (x1 de tavla). "mi" estas la dua sumti (x2 de tavla). "ku" estas evitebla, ĉar klaras ke la sumti finis, se "cu" aperas - en iuj kazoj ne eviteblas iuj vortoj tiaj, tial ili ekzistas. Se traduki al esperanta lingvo, kompreneblus:

tio, kio laŭ mi estas "proksima kuranto", parolas al mi.

La loĵbana, pro tio ke ĝi estas nova lingvo, ne baziĝas je la eŭropa fon-lingvaĵo (meta-lingvaĵo), sed ĝi enhavas sian propran leksikon tian. Klare, ĝi estas taŭga por priparoli la loĵbanan mem. La loĵbana gramatiko kaj leksiko permesas ke komputilo povu facile trakti diraĵon en tiu lingvo - ŝajne tial oni tiom rilatigas la loĵbana al komputilistoj. Ĝi havas plenregulan gramatikon.

Avantaĝoj

Lerni tiun ĉi lingvon ebligas komprenon de multaj lingvaj nuancoj, kutime neatentataj dum nia kutima parolado. Kelkajn ni ne atentas eĉ dum speciale atentema gramatikema esperanta etoso, simple ĉar esperanto ne permesas tiom da distingoj lingve kiel la loĵbana. Lego de la gramatika libro del a loĵbana plezurigas per la granda kvanto da ekzemploj donitaj, kaj la granda kvanto de nuancoj konsideritaj je ties kreado. Aldone, la fleksebleco de la loĵbana logas, ĉar vere eblas paroli per tre simplaj frazoj, aŭ eblas nuancigi ĉiujn multe pli, ol mi iam atingus per esperanto.

Malavantaĝoj

Bedaŭrinde, tiom komputila reguleco kaj simpligo je vortolongeco kaj je fonetiko permesas tre malaltan redundon. Tiel, se perdiĝas litero en la parolado, perdiĝas preskaŭ la cetero kaj iom de la antaŭo de la frazo. Certe estas meĥanismoj por poste demandi pri konkretaj eraroj (kun tre preciza sub-lingvaĵo, kiel dirite), sed je malaltkvalita komuniksistemo tio povas ofte okazi.

Bibliografio

• The lojban FAQ
• Lojban reference grammar
• Lojban and the Saphir-Worf hypothesis, Alamut (http://www.alamut.com)
• Kurso de tokipona de jan Pije.
• Glosa basic reference
• Mesaĝoj de la glosa jahua dissendolisto (glosalist)

Mi plurfoje aŭdis tion ke la liberkoda movado plenas je programistoj kiuj laboras por la bono de la ceteraj homoj. De antaŭ longe mi pensas ke, kiam tia programisto eldonas kodon, tiu ĝenerale ne celas bonon por la aliaj, sed havas aliajn motivojn al tiu pli gravajn.

Diversgrade, kelkaj volas fiere montri siajn kapablojn, aliaj serĉas laŭdojn kaj dankojn, aliaj simple komunikon kun saminteresatoj... Se la motivero "por la bono de la aliaj" vere gravus al la programisto, la liberkoda produktaro tute alie aspektus, mi pensas.

Mi legas en la unua ĉapitro de La homo, tiu nekonato (L'homme, cet inconnu, La incógnita del hombre) de Alexis Carrel similan penson pri la ĝenerala sciencista sfero, pri la sciencaj malkovroj. Kaj li bedaŭras pro tiu manko de celo al homa bonfarto:

Inter la riĉaĵoj de la sciencaj malkovroj, ni faris sinsekvon da elektoj, kaj tiujn elektojn ne determinis konsidero al supera intereso por la homaro. Ili simple sekvis la deklivon de niaj naturaj inklinoj, do la principojn de plia komforto kaj malplia peno, la plezuron kiun donas al ni la rapideco, la ŝanĝo, la komforto, kaj la bezono eliri de ni mem. Ĉio ĉi kune certe konsistigas sukceson de la novaj elpensaĵoj. Sed neniu sin demandis, kiel la homoj eltenos la grandegan rapidigon de la vivritmo pro la rapidaj transportoj, la telegrafo, la telefono, la tajpomaŝinoj kaj kalkuliloj, kiuj realigas nun ĉiujn antaŭajn malrapidajn kutimajn laborojn. [...]

Jen mi ĵus legis artikolon (What We Do with Language — What It Does to Us, de Bruce I. Kodish, 2004), kiu klarigis al mi kelkajn gravajn detalojn de la teorioj de Chomsky. Post ŝati de antaŭ jaroj la sciencajn konkludojn de Ĝeneralsemantiko, kaj ankaŭ (kvankam malpli konkretaj) tiujn de Whorf, mi ne komprenis la popularecon de la teorioj de Chomsky (nome, "universala lingvo" kaj "lingvo determinita genetike"). Ambaŭ teorioj sonis ĉiam al mi fremdaj, nekongruaj al mia nuna mondobildo pri lingvoj.

En la artikolo de Kodish mi malkovris tre simplan kritikon al la verkaro de Steve Pinke, Chomsky-skolano, kiu aldone klarigis multajn tiujn ne-kongruojn inter konkludoj de Pinke (kaj ŝajne Chomsky) kaj tiuj de ĝeneralsemantikistoj, speciale Korzybski.

La artikolo pritraktas diversajn temojn eksplicite:

• Lingvo kaj penso - kritiko al la tiel nomata Sapir-Whorf hipotezo, kiun esprimis postaj akademianoj (ne trafe), kaj neniam Sapir aŭ Whorf mem. Certe ankaŭ kritiko al tiuj, kiuj plej miskomprenis la ideo de Whorf pri lingva relativeco.
• La Chomsky-a protesto - Kritiko al la fundamentaj ideoj de universala lingvo.
• Ne-verba pensado - kritiko al la uzo de elementismaj terminoj en la verkoj de Pinke kaj Chomsky.
• Bazaj koloraj terminoj - kritiko al absolutismo de Pinke kaj Chomsky.
• La Hopia koncepto pri 'tempo' - kritiko al miskompreno de Pinke pri la verkoj de Whorf tiutemaj,
• La eskima neĝo - same kiel la antaŭa, plia miskompreno al verkoj de Whorf.
• Eksperimenta evidento de lingva relativeco - kritiko al malatento de Pinke rilate al eksperimentoj de la Whorf-a teorio.
• Neŭro-lingvistika revizio - kial celi al pli konvena lingvo, lingvouzo, kaj al "konsciiĝo pri abstraktado".

Mi ne scias, kiel komprenos la artikolon homo ne lerninta iom da Ĝeneralsemantiko.

Mi kopias ĉi tien citaĵon, kiun mi opinias tre trafa, kiun mi malkovris tra artikolo de Vilhelmo Lutermano:

Kia epoko, en kiu poemo pri arbo estas preskaŭ krimo, ĉar ĝi signifas silenti pri tiom da fiaĵoj -- Berto breĥto.

 Podeu anar seguint què em va passant més sovint que no pas quan escric articles, si seguiu (bé per RSS, bé per Plurk) la meva compta allà: http://www.plurk.com/user/viric (si us voleu donar d'alta allà, feu-ho a través de la meva invitació, i em fareu un favor.

Vi povas miajn mallonge rakontatajn vivaĵojn pli ofte ol tiel, kiel mi skribas artikolojn ĉi tie. Uzu RSS aŭ rekte Plurk-o-konton vian. Vidu mian rakontaron ĉe http://www.plurk.com/user/viric (se vi volas aliĝi al Plurk, aliĝu laŭ klako al mia invitilo, bonvolu. :)

El divendres 6 de juny de 2008 vaig gravar a Caldes de Malavella un concert de l'Eduard Canimas i en Miquel Riera. Van tocar cançons d'en Riba, d'en Raimon, d'en Serrat, d'en Sisa, una popular, i després l'Eduard va tocar cançons seves. Tot per inaugurar "el pati de l'elefant".

Podeu baixar-vos el que vaig gravar aquí: concert a caldes

Mi devis agordi Operaon tiel, por ke ĝi ne akceptu ajnan javaskripton de ipernity.com. Mi miregas, kiom malkomfortas al mi la artikolredaktilo de ili provizata.

Tute antaŭ ne longe mi devas uzi tiun redaktilon. Antaŭe mi plezure skribis ĉiam la html-ajn etikedojn. Sen javaskripto, mi povas redakti normale artikolojn, kvankam mi sen ĝi ne rajtas respondi al artikolaj respondoj. Mirige... se tio longe daŭras, eble mi forlasos tiun ĉi servon.

Se iu scias ĉu mi povas agordi ion pri la artikolredaktilo, bonvolu sciigi tion al mi.

Mi konsideras ke mi vere malaprezas, almenaŭ ĝis nun, la plimulton da kontribuoj de la orienta kulturo al la homaro. Mi kutimas fidi nur okcidentan sciencaliron, kiun realigas ne nur okcidentuloj, kaj kiun sekvas nur malmultegaj okcidentuloj.

Tamen mi atentigas pri artikolo, kiu ligis kelkajn profundajn okcidentajn ideojn al orienta kulturero, konkrete al barata kulturero: mantro kaj iuj rilataj aferoj. Kompreneble, mi bedaŭras ke tiuj okcidentaj ideoj restis profundaj por multaj homoj, do ili ĝis nun ne vaste populariĝis. Mi konsilas, al la kapablantoj sufiĉe kompreni la anglan, legi ĝin disponitan ankaŭ rete: Benjamin Whorf - Language, Mind and Reality. Inter tio, kion mi jam enkondukis, ĝi bedaŭre rimarkigas kiom sciencistoj malatentas la lingvon, tiel ke aperas dialektoj *ne plu kompreneblaj inter si* ne laŭ regionoj, sed laŭ fakoj.

Alia artikolo de Whorf komprenigis al mi interesan priskribon de Jogo: La Patanjali difinas la Jogon kiel kompletan ĉeson de la agado de la ŝanĝebla/ema psiĥo (Yoga is defined by Patanjali as the complete cessation of the activity of the versatile psychic nature). Mi eble ne sukcesas trovi konvenan sencon de tiu "versatile psychic nature", sed mi provas alivortigi mian komprenon kiel "ŝanĝebla/emaj psiĥaĵoj", ekzemple "ajnaj opinioj". Ĝis nun mi aŭdis nur tiajn "vakuigu vian menson", kio signifis al mi nenion. :) Mi pensas ke nun mi iom pli komprenas pri Jogo, kvankam eble ne pli ol tiu spertinta ĝin. Ĉu vi bravas vortigi Jogon, spertintoj, por pliparte komprenigi ĝin al nespertintoj? 

Mi tre rekomendas la muzikgrupon elektro-folkloran katalunan electrotoylets. Mi, de la 4 kantoj publikaj, plej ŝatas "el noi de la mare". La gitaristo de tiu grupo grave ludas ankaŭ en la muzikgrupo de Eduard Canimas, ŝajne la kataluna komponisto/kantisto kiun mi plej ŝatas nun.

De antaŭ longe mi trejnas min konsideri, kiom unikas ĉies mondobildo (Weltanschauung), kaj kiom mirigas la homa lingvouzo, kiu permesas tiom da konsentoj inter la homaro. Mi eĉ speciale provis kompreni, de antaŭ longe, novajn mondobildojn, mondokomprenojn, speciale tiujn forajn al la okcidentaj hindo-eŭropeaj lingvanoj, por eliri de la limoj de niaj plej malatentataj gravaj lernoj. Mi ja tre kutimas rilati nur kun hindo-eŭropanoj, aŭ kun homoj kiuj tre akceptis la okcidentan sciencon. Bonŝance laŭvoje mi trafis al verko de Whorf, kiu donis multajn ekzemplojn. Li studis speciale Indiajn lingvojn, kaj li ilin komparis al la angla. Mi tre grave taksas liajn konkludojn (kiuj taŭgas por miaj lingvoj), kaj penas kiom eble konsideri ilin en mia ĉiutaga interpreto kaj parolo. Mi tradukas kelkajn partojn de lia artikolo "Scienco kaj lingvistiko":
[Ne tradukitaj alineoj]
[Pri natura logiko] La pensado, laŭ tiu vidpunkto, ne dependas de la gramatiko sed de la leĝoj de logiko aŭ racio, kiuj supozeble estas la samaj ĉe ĉiu observanto de la universo -- tio reprezentas iun fundamendon en la universo, kiun povas "trovi" sendepende ajna inteligenta observanto, ĉu tiu parolas la ĉinan aŭ la ĉoktaŭan lingvon. En nia propra kulturo, la formuloj de matematiko kaj formala logiko akiris la reputacion pritrakti tiajn aferojn: t.e. la regnon kaj leĝojn de la pura penso. La Natura Logiko konsideras ke diversaj lingvoj estas esence paralelaj metodoj por esprimi tiun ununuran-kaj-saman fundamenton de penso kaj, do, ili malsimilas, sed nur laŭ tre malgravaj detaloj, kiuj eble ŝajnas gravaj nur kiam ni rigardas tiujn lingvojn de tre proksime. Tio konsideras ke matematiko, simbola logiko, filozofio, ktp., estas sistemoj apartaj al la lingvo, kiuj pritraktas rekte tiun regnon de pensoj, anstataŭ konsideri ilin nur specifaj evoluintaĵoj de la lingvo.
[Ne tradukitaj alineoj]
La kutima diraĵo pri tio, ke "the exception proves the rule" enhavas bonan kvanton da saĝo, kvankam laŭ vidpunkto de formala logiko ĝi iĝis tute absurda kiam la radiko "prove" ne plu signifis "put on trial" (provi). La malnova konsidero ekiĝis profunda psiĥologio, kiam ĝi ĉesis valori logike. Nun ĝi povas facile signifi al ni tion, ke se regulo tute ne havas esceptojn, ni jam ne rekonos tion kiel regulon aŭ ajnon alian; ĝi estas do parto de la fona spertado, kiun ni ne kutimas konscii. Se ni nenion kontrastan spertis kontraŭ io, ni ne povas izoligi kaj formuli tion kiel regulon ĝis tiam ke ni sukcesas larĝigi nian sperton kaj referencobazon tiel, ke ni trovas rompon de la reguleco. La situacio iom analogias al tio, ne rimarki ke mankas akvo ĝis tio ke la fonto sekiĝas, aŭ ne rimarki ke ni bezonas aeron ĝis tio ke ni sufokiĝas.
Ekzemple, se raso de homoj havis fizikan difekton vidi nur la bluan koloron, ili apenaŭ povus formuli la regulon, ke ili vidas nur blue. La termino "blua" neniom signifos al ili, ilia lingvo ne havus terminojn pri koloroj, [...]. Por formuli regulon aŭ normon pri vidi nur blue, ili bezonos esceptajn momentojn, en kiuj ili vidos aliajn kolorojn. La fenomeno de gravito formigas regulon sen esceptoj; ni ne bezonas diri, ke neinstruita homo ne scias ion ajn pri leĝo de gravito, ĉar en ties kapo ne enmeteblos imagi universon en kiuj korpoj kondutas alimaniere, kompare kun tiuj sur la Tera surfaco. Same kiel la blua koloro en nia hipoteza raso, la leĝo de gravito estas parto de fono en neinstruata individuo, ne io kion la individuo distingas de fono. La leĝon ni ne povis formuli ĝis tiam ke ni vidis korpojn, kiuj antaŭe ĉiam falis, laŭ terminoj de astronomia mondo, en kiu la korpoj moviĝas laŭ orbitoj, aŭ iras tien kaj alien.
[Ne tradukitaj alineoj]
Natura logiko enhavas du falsaĵojn: unue, ĝi ne konsideras ke la fenomeno de lingvo estas por la propraj parolantoj afero fona, kaj do ekster konscio kaj kontrolo de la parolanto kiu eksplikas la naturan logikon. Do, kiam iu, natura logikisto, parolas pri racio, logiko, kaj la leĝoj de ĝusta pensado, li povas simple marŝi per pure gramatikaj faktoj kiuj havas iom da fona karaktero en sia propra lingvo aŭ familio de lingvoj, sed ili tute ne estas universalaj en ĉiuj lingvoj, kaj tute ne estas komunaj fundamentaj raciaĵo. Due, natura logiko konfuzas la konsenton kun la temo, kiun atingas per uzo de la lingvo, per kono de la lingvistikaj procezoj per kiuj eblas atingi konsenton [...]. Du fluaj parolantoj de la angla, ni diru, rapide atingas jesan punkton pri temo de ilia parolado; ili konsentas pri tio, kion aludas ilia lingvo. Unu el ili, A, povas gvidi per ordonoj la alian, B, tiel ke A kontentos. Ĉar do ili interkompreniĝas tiom perfekte, A kaj B, naturaj logikistoj, supozas ke ili devas kompreneble scii kiel ĉio tio funkcias. Ili pensas, ekzemple, ke simple temas pri elekti la taŭgajn vortojn por esprimi pensojn. Se vi petas al A ekspliki, kiel li sukcesis pri tio ke B komprenis lin tiom facile, li simple ripetos al vi la ordonojn, pli aŭ malpli detale, per kiuj li gvidis B-on. Li tute ne konscias pri la procezo implikata. La mirige kompleksa sistemo de lingvistikaj ŝablonoj kaj klasifikoj, kiujn A kaj B devas komune havi antaŭ ol ili povas agordiĝi unu al la alia, estas fona sistemo al A kaj B.
[Ne tradukitaj alineoj]
[...] Iel ajn ni atingas konsenton aŭ jeson en homaj rilatoj, kaj ĉu ni konsideras aŭ ne matematikon aŭ aliajn specialajn simbolismojn parto de tiu ĉi procezo, NI ATINGAS LA KONSENTON PER PROCEZOJ LINGVISTIKAJ, ALIMANIERE NI NE ATINGOS ĜIN.
[Ne tradukitaj alineoj]
[...] Ni trovis ke la fona lingvistika sistemo (alivorte, la gramatiko) de ĉiu lingvo ne estas nur instrumento por voĉigi idenojn, sed ĝi estas mem la formiganto de ideoj, la programoj kaj gvido por la mensa aktivo de ajna individuo, per kio tiu analizas impresojn, por la sintezo de siaj mensaj pensmovoj. La formulado de ideoj ne estas sendependa procezo, strikte racia laŭ la malnova signifo, sed ĝi estas parto de specifa gramatiko, kaj malsimilas, ĉu multe ĉu malmulte, inter diversaj gramatikoj. Ni disigas la naturon laŭ sĥemoj de niaj denaskaj lingvoj. La kategorioj kaj klasoj, kiujn ni izoligas de la mondo de fenomenoj, ni trovas ne ĉar ili aperas tiel antaŭ ĉies vizaĝo; male, la mondo sin prezentas per kalejdosokopa fluo da impresoj kiujn ni devas organizi en niaj mensoj, kaj tio signifas do, grandparte per la lingvistikaj sistemoj de nia menso. Ni distranĉas la naturon, organizas ĝin laŭ konceptoj, kaj donas signifojn tiel, ĉar ni estas partoprenantoj de interkonsento organizi ĝin tiel -- interkonsento kiu validas laŭlarĝe de nia parola komunumo, kaj kiu estas kodigita en la ŝablonoj de nia lingvo. La interkonsento estas, kompreneble, implica kaj neevidenta, SED ĜIAJ TERMINOJ ESTAS ABSOLUTE DEVIGAJ; ni tute ne povas paroli sen subskribi por la organizado kaj klasifiko de datumoj, kiujn la interkonsento postulas.
Tiu ĉi fakto estas tre signifohava por la la moderna scienco, ĉar tio signifas ke neniu individuo liberas por priskribi la naturon tute senpartie, sed tiu devas limiĝi al kelkaj manieroj de interpreto, eĉ se li mem pensas plej libere. La homo plej libera laŭ tiuj aspektoj estus lingvisto konanta multajn tre malsimilajn lingvajn sistemojn. Kaj plu ne estas lingvisto kun tiuj kondiĉoj. Do al ni estas enkondukata nova principo de relativeco, kiu konsideras ke ĉiuj observantoj ne estas gvidataj pro la sama fizika evidento al la sama bildo de la universo, krom en la kazo ke la lingvaj fonoj estas similaj, aŭ iel ilin eblas kalibrigi.
[...] Ni devas atentigi ke "ĉiuj modernaj hindo-europeaj-parolantaj observantoj" ne estas la samo al "ĉiuj observantoj". Ke ĉiuj modernaj ĉinaj aŭ tjurkaj sciencistoj priskribas la mondon same kiel la okcidentaj sciencistoj faras, signifas, kompreneble, nur ke ili partoprenas ankaŭ la plenan okcidentan sistemon de raciigoj, ne ke ili konfirmas la sistemon laŭ siaj denaskaj vidpunktoj.
[Ne tradukitaj alineoj]
Ni konsideru kelkajn ekzemplojn. En la angla ni dividas la plejon de niaj vortoj en du klasoj, kiuj havas malsimilajn gramatikajn kaj logikajn ecojn. La klason 1 ni nomas nomoj, ekzemple, 'domo, homo' (house, man); klason 2, verbojn, ekzemple 'frapi, kuri' (hit, run). Multajn vortojn de unu klaso povas agi duarange kiel la alia klaso, ekzemple 'frapo, kuro' (a hit, a run), aŭ 'mangvidi' (to man), sed unuarange, la divido inter klasoj estas absoluta. Nia lingvo do donas al ni dupolusan dividon de la naturo. Sed la naturo mem ne estas tiel dividita dupoluse. Se ni diras ke 'trafi, turni, kuri' estas verboj ĉar ili indikas portempajn aŭ mallongatempajn eventojn, do, agojn, kial do 'pugnofrapo' (fist) estas nomo? Ĝi estas tempa evento. Kial estas 'fulmo, fajrero, ondo, vortico, pulso, flamo, ŝtormo, fazo, ciklo, spasmo, bruo, emocio' nomoj? Ili estas tempaj eventoj. Se 'homo' kaj 'domo' estas nomoj ĉar ili estas longadaŭraj kaj stabilaj ventoj, do, aferoj. Kion do faras 'teni, adheri, etendiĝi, projekcii, daŭrigi, persisti, kreski, loĝi' kaj tiel plu kiel verboj? [...] Ni trovos ke por ni "evento" singifas "io, kion nia lingvo klasifikas kiel verbon" aŭ io analogia. Kaj ni malkovros ke ne eblas difini "eventon, aferon, objekton, rilaton", k.t.p. de la naturo mem, sed ke difini ilin ĉiam implikas cirklan revenon al la gramatikaj kategorioj de la lingvo de la difinanto.
En la lingvo Hopia, "fulmo, ondo, flamo, meteoro, fumblovo, pulso' estas verboj -- eventoj ne longe daŭraj nur povas esti verboj. 'Nubo' kaj 'ŝtormo' estas preskaŭ en la suba daŭrolimo por nomoj. La Hopia, vi vidas, klasifikas la eventojn laŭ speco de tempodaŭro, io stranga al niaj pensmanieroj. Aliflanke, en la lingvo Nootka, lingvo de la insuloj Vancouver, ĉiuj vortoj aspektas al ni kiel verboj, sed ne estas vere klasoj 1 kaj 2; ili havas unuklasan vidon de la naturo kiu donas al ili nur unu klason de vortoj por ajnaj eventoj. 'Okazas domo', aŭ 'tio domas', estas la maniero por diri 'domo', same kiel 'flamo okazas' aŭ 'tio brulas'. Tiuj ĉi terminoj ŝajnas al ni verboj ĉar ili ilin deklinacias por nuancigoj tempaj kaj daŭraj, tiel ke la sufiksoj por la doma evento faras ke ĝi signifu longedaŭran domon, portempan domon, estontan domon, kio antaŭe estis domo, kio ekestis domo, ktp. [...]
Kio plej surprizigas al ni estas trovi ke kelkaj grandaj ĝeneraligoj de la okcidenta mondo, kiel tempo, rapideco kaj materio, ne estas esencaj por konstrui firman bildon de la universo. La psiĥaj spertoj kiujn ni klasifikas sub tiuj nomoj estas, tamen, ne detruitaj; alimaniere, kategorioj derivantaj de aliaj specoj de spertoj prenas la stirilon de la kosmologio kaj fakte funkcias same tiom bone. Eblas konsideri la Hopian sentempa lingvo. Ĝi rekonas la psiĥologian tempon, ion kiel la "daŭron" de Bergson, sed tiu "tempo" estas sufiĉe malsimila al la matematika tempo T uzata de niaj fizikistoj. Inter la specifaj ecoj de la Hopia tempo estas ke ĝi varias laŭ ĉiu observanto, ĝi ne permesas samtempon, kaj ĝi havas nul dimensiojn; do, ĝi ne povas ricevi numeron pli grandan ol unu. La Hopianoj ne diras "mi restis kvin tagojn", sed "mi foriris la kvinan tagon". Vorto kiu indikas tian tempon, kiel "tago" ne povas havi pluralon. [...] La sentempa Hopia verbo ne distingas inter prezenco, pasinto kaj estonto de la evento mem, sed devas ĉiam indiki kian validecon la parolanto intencas doni al la frazo: (a) raporti eventon, (b) atendi eventon, (c) ĝeneraligo aŭ leĝo pri eventoj.
[...] Do la universon eblas priskribi sen uzi koncepton de dimensia tempo. Kiel eblus konstrui fizikon laŭ tiuj sĥemoj, sen T (tempo) en ties ekvacioj? Perfekte, tiel kiel mi imagas, kvankam kompreneble ĝi postulos malsimilan ideologion kaj eble malsimilajn matematikojn. Kompreneble ankaŭ V (rapideco) devos malaperi. La lingvo Hopia ne havas vorton vere ekvivalentan al nia 'rapideco' aŭ 'rapida'. Kio tradukas tiujn terminojn kutime estas vorto signifanta intenson aŭ multon, akompanante verbon de movo. [...]
[Ne tradukitaj alineoj]
[...] Kompreno de la nekredebla grado da diverseco de lingvaj sistemoj kiuj vastas sur la tera globo lasas nin kun neevitebla sento pri tio, ke la homa spirito estas neimageble malnova; ke la malmultaj miloj da jaroj de historioj kun skribitaj registroj ne estas pli ol la larĝeco de krajona streko en la skalo kiu mezuras niajn pasintajn spertojn en tiu ĉi planedo; ke la eventoj de tiuj ĉi ĵusaj miljaroj diras nenion evolue saĝan, ke la raso atingis neniun subitan kontrolon, neniun sintezon en la komprenigo, ke ĝi nur ludetis iomete kun la malmultaj lingvaj formuloj kaj mondobildoj donacitaj de neesprimeble longa pasinto. [...].
 

Mi provos traduki anglan fonton.

Kiam en la evolua vojo de inteligentaj specoj, atingatas la sentemo, iĝas ebla por membroj de tiu specoj scii, ke tion, kio 'estas', ne eblas rekte scii, sed nur inferenci per siaj diversaj perceptaĵoj. Tiam do iĝas imperativa tio, ke iuj formulu la suposojn kiuj subtenas la komunikadon inter membroj de tiuj specoj - ke la preno de tiuj supozoj iĝu alirebla kiel bazo de interrilato inter sentemaj estaĵoj.

• Mi perceptas ke mi perceptas, kaj ke mi ekzistas.
• Mi perceptas ke tio, kion mi perceptas, eble ne ekzistas.
• Mi akceptas ke mi ekzistas.
• Mi perceptas aliajn.
• Mi akceptas ke tiuj aliaj perceptas kaj ekzistas.
• Mi perceptas ke mi povas voli, kio ne estu (volemo).
• Mi perceptas ke mi havas bezonojn, kaj akceptas ke aliaj havas bezonojn.

Reciprokeco

• Ĉar aliaj ne volas ke mi ne estu, mi ne devas voli ke aliaj ne estu. (mi ne devas murdi)
• Ĉar aliaj ne volas ke mi perceptu tion, kio ne estas, mi ne devas voli tion, ke la aliaj perceptu tion, kio estas. (mi ne devas mensogi)
• Ĝis tiom ke la aliaj povas satigi miajn bezonojn, mi devas satigi la bezonojn de la aliaj, kaj ĝis tiom ke mi povas satigi la bezonojn de la aliaj, mi devas atendi ke la aliaj satigu miajn bezonojn.
• Mi perceptas ke mi suferas kiam ne ricevas tion atenditan, kaj mi akceptas ke tio validas ankaŭ por la aliaj. Mi klopodas rimarki la atendojn de la aliaj, kaj provas plenumi ilin, ĉar mi bezonas malplejigi la suferon. tio ne plenumas miajn bezonojn ĝis tiam, ke la aliaj reciprokas. Mi suferas se mi atendas ke la alia reciproku, kaj li ne reciprokas. Empatie, mi suferas se mi ne plenumas la atendon de la aliaj.

Fonto: Ralph Kenyon (1975)