Viktoro's blog

Foje, mi ludis kun mia nevino Paŭla, ĉarma 3 jaraĝa knabineto. Ŝi ade kaŝis sin malantaŭ la pordo (kaj malantaŭ siaj manoj). Je la kvara aŭ kvina fojo, ke mi “trovis” ŝin tie, mi diris “Paŭla, vi devus kaŝi vin aliloke, ĉar mi jam scias kie vi troviĝas”. Ŝi rapide respondis min “Vi pravas, ekde nun, mi iros kaŝi min sub la tablon!”

Eble tutmondaj kaj tutepokaj infanoj kaŝis sin malantaŭ siaj manoj. Ni, plenkreskuloj, ĉiam ridetas pro tio. Sed, kiom da fojoj, ni agas same? Kiom ofte niaj antaŭjuĝoj, niaj kredoj vualas niajn okulojn kaj nian cerbon?

[bonvolu korekti miajn erarojn]

Hodiaŭ, en la kataluna televidkanalo aperis novaĵo pri Esperanto.

Oni parolis (sufiĉe longe kaj sufiĉe favore) pri la lingvo, interreto (vikipedio) kaj la venonta datreveno de la naskiĝo de la kreinto.

Oni povas vidi ĝin ĉi-tie.

Jen la traduko (danke al Joan I.)

Ili ne rimarkis, ke la venontan mardon, estos grava evento en Barcelono: la Reial Acadèmia de Medicina de Catalunya (asocio de katalunaj kuracistoj) aranĝas homaĝan eventon pro la datreveno de la naskiĝtago de Zamenhof. En tiu aranĝo prelegos:

Dro. Manuel Escudé (pri la verko de Zamenhof)

Dro. Lluís de Yzaguirre ("Esperanto, universala lingvo")

Sro Francesc Poblet ("Esperanto en Katalunio")

Dro. Jacint Corbella (pri Dro. Bramon, kuracisto kaj esperantisto)

Dro. Ferran Sabaté ("Esperanto en la katalunaj kuracistaj eldonaĵoj")

Estas rimarkenda, ke tiun aranĝon ne organizas nia esperanta asocio sed la kuracista asocio mem.

evento RAMC

Kiam mia filino estis tre eta, kaj aŭdis, ke mi foje diris "mi iras ludi piedpilkon", aŭ alifoje "mi iras al Barça" (en la senso "mi iras al futbalejo por vidi matĉon"), ŝi pensis, kompreneble, ke mi ludis en la Barça teamo. Fakte, mi humilege ludis piedpilkon kun miaj amikoj en kvartala futbalkonkurso. Ŝi, en la lernejo, fiere diradis al siaj geamikoj "mia patro ludas en la Barça".
Poste, ŝi lernis la veron pri sia patro kaj piedpilko.

Kiam mi iris piede surstrate kun mia fileto, kaj ni staris atendante, ke la piediranta semaforo verdiĝis, ofte mi rigardis la aliajn semaforojn por scii kiam nia semaforo ŝanĝos ĝian lumon. Kiam mi pensis, ke estis la momento, mi klakis per miaj fingroj, kaj magie, la semaforo verdiĝis por ni. Kompreneble, mia fileto pensis pri mi, ke mi estis magiisto preskaŭ pli bona ol Dumbledore (la instruisto de Harry Potter).
Poste, li lernis la veron pri sia patro kaj la aŭtomataj semaforoj.

Oni ja scias, ke kiam la gefiloj kreskas, ilia sento por ilia patro ŝanĝiĝas.
La etaj gefiloj diras "pacĵo ĉion scias", la knabaj gefiloj pensas "mia patro ne ĉion scias" kaj la adoleskaj gefiloj diraĉas "fiii, mia patro nenion scias!"

Sed kiam la patro stulte agis, kiel mi, la gefiloj pli frue diras "mia patro nenion scias!"

[bonvolu korekti miajn erarojn!]

Mi jam parolis pri tiu libro en alia artikoleto (Australia Felix, IEM, Vieno, 1999, novelaro de Trevor Steele.)

Mi tre rekomendas ĝin al vi, ĉar estas tre interesa kaj bonstila verko.
La plejparte el la noveloj temas pri aŭstraliaj aborigenoj kaj ilia rilato kun la eŭropdevenaj aŭstralianoj.

Mi volas kopii la amuzan komencon de la novelo Inter noval amikoj:

Nia aviadilo havis sidlokon por naŭ pasaĝeroj, sed spacon por 4-6 pigmeaj kapoj. Mi pasigis la 10-horan flugon duonkuŝante, provante trovi lokon por la kapo kaj ŝultroj. Foje mi sukcesis rigardi la terenon sub ni; unu fojon mi ekvidis familieton da krokodiloj pigre babilantaj sur riverbordo. Alia interesaĵo estis, ke nia piloto fojon post fojo endormiĝis; lia kapo falis flanken kaj ripozis kontraŭ la vando. Sed ĉar ni flugis relative malelte, ofte petolis vertikalaj ventoj; tion ni spertis en formo de subitaj plonĝoj. Se ni falis pli ol cent metrojn, la piloto ree donis vivosignojn, sed evidente li interne grumblis pro la interrompo de lia sendube meritita dormo. Fine ni ekvidis nian celon, la flughavenon de Maningrida. La alteriĝo estis kaj panika kaj plejagrade amuza. La du aloj alterne rapidege leviĝis kaj falis, kaj ŝajnis, ke la nazo de nia freneza veturilo volas bori rekte en la teron. Sed per ia miraklo ĉiuj tri radoj samtempre trafis la asfalton. En tiu momento la piloto ne dormis.

Hodiaŭ mi ĵus finis tradukaĵon por la revuo Kataluna Esperantisto (bulteno de Kataluna Esperanto-Asocio). La artikolon, originale verkita en la hispana, mi devis traduki al la kataluna. Mi neniam tradukis artikolojn kaj mi devas diri, ke ne estas facila afero. La plej grava problemo ke mi spertis estis, ke la originalo estas tre malbone verkita. Ne nur estas malbonstila artikolo, ankaŭ ne estas facile kompreni kelkajn el ĝiaj frazoj. Alia problemo estas la interpunkcio: eble la aŭtoro ne konas la komojn!

Tagiĝis,
bela krepusko antaŭ mi.
Fruaj lumfaskoj kisas miajn vangojn,
malrapide;
sed,
tio ne respondas la jenan demandon:
kie diable estas la subjekto?
kiu, finfine, tagiĝis?

tagiĝis

La 12an de Novembro 2009, en la Historia Muzeo de Katalunio de Barcelono, okazis prezento de la libro La Universala Kongreso de Esperanto de 1909 en Barcelono. Tiu dulingva libro, en la kataluna kaj en Esperanto, estis verkita de la kataluna historiisto s-ro Francesc Poblet i Feijoo. Prezentis la aranĝo Ferriol Macip kaj partoprenis la aŭtoro mem, s-ro Llibert Puig, prezidanto de Kataluna Esperanto-Asocio (eldonisto de la libro), kaj s-ro Bernat Joan, kataluna vic-ministro pri lingva politiko.

La Universala Kongreso de Espe…

[bonvolu korekti miajn erarojn]

Nuntempe mi legas na Australia Felix (IEM, Vieno, 1999), novelaro de Trevor Steele.

En ĝia dua novelo, La sunleviĝa ceremonio, bone surprizis min la aŭtoro per la stilo de la rakontanto.

En ĉi tiu novelo, la ĉefrolanto estas Brad, juna knabo, kaj la rakontanto ne estas tiu knabo, kiel montras tiu frazo:

"Apenaŭ dudek metrojn antaŭ li la granda rufa hundo de Kirby ekgraŭlis. La nukharoj de Brad ekstaris..." [p.20]

Do, ni klare vidas, ke la rakontanto estas "ento", kiu vidis ĉion kaj ĉion rakontas al ni. Sed tre surprizis min la daŭrigo de tiu lasta frazo:

"La nukharoj de Brad ekstaris, li ne povis ne memori tiun scenon el la filmo, en kiu romiaj soldatoj puŝis kristanojn en futbalejon, kie atendis malsataj leonoj."

Ĉu "futbalejon"? ŝajnas al mi, ke tio estas genia stilaĵo de la aŭtoro: la rakontanto uzas la knaban vorton, la knaban vidpunkton. Por tiuaĝa knabo, la malnova romia cirko estas nur speco de futbalejo.

Poste, Brad troviĝas spione kaŝita, rigardante homojn. La rakontanto priskribas la homojn ankaŭ laŭ la knaba vidpunkto, do la plej grava afero estas, ĉu la priskribitoj bone ludas kriketon aŭ futbalon.

En la sekva citaĵo, oni povas vidi kiel la aŭtoro miksas la rolon de rakontanto kaj la rolon de ĉefrolanto:

"Daŭris iom da tempo, antaŭ ol Brad sukcesis decidi, ke la figuro maldekstre estas tiu de Roger Carrick. Paĉjo diris, ke Roger estas tute nefidinda rilate virinojn — kion ajn tio signifu. Roger estis nemalbona kriketludanto, sed senkuraĝa ĉe futbalo." [p.25]

De la dua frazo, la rakontanto ŝajnas esti Brad mem.

Ĉu vi konas la nomon de tiu stilaĵo?

[bonvolu korekti miajn erarojn!]

Mi ĉiam miris pri la infana lingvo. Infanoj ludas per lingvo kaj tiu ludo enhavas la eblon krei novajn vortojn. Fojfoje tiuj kreaĵoj estas pli logikaj ol la "veraj" vortoj (ekzemple, kiam infano ne uzas la neregulan formon de neregula verbo, sed la regula).

Mi memoras bonajn ekzemplojn de miaj gefiloj kaj nevinoj:

Mia nevino spertis, ke havi problemon kaj plori estis du aferoj tre kunligitaj. Do, ŝi kreis la vorton "ploremo" (en la kataluna estas "problema" kaj "plorar")

—Panjo mi havas "ploremon"… (Mare, tinc un "plorema"…)

diris duonplorante.

Alia nevino pensis, ke diri "praavino" ("besàvia") estas stultaĵo kaj kreis la vorton "pliavino" ("mesàvia", "més"=pli), pli logika almenaŭ en la kataluna, ĉar fakte, praavino estas pli ol simpla avino.

Mia madrida kuzineto pensis, ke "las sandalias" (la sandaloj en la hispana) estis "las andalias", kompreneble! "andar" estas "piediri" en la hispana, do ŝi trovis taŭgan vorton, simile al "piediriloj".

Ofte, la infanoj kreas novajn vortojn per sufiksoj (tre simile al la esperanta maniero, sed aliaj lingvoj ne estas tiom flekseblaj). Kiam mia filo sidante sur sia infana seĝo, volis ke mi proksimigis lin al la tablo, li petis "m'acostes?" (ĉu vi proksimigas min?), sed kiam li volas malproksimigi el la tablo li kreis la verbon "descostar" (malproksimigi!): "em descostes?", sed en la kataluna ne ekzistas tiu logika verbo, kaj oni devas uzi alian formon.

Metaforo estas la majstro de la lingvo, ĉu ne? Almenaŭ tiel agis mia filino, kiam ŝi ne sentis sin komforta en la lito ĉar "la pantalonaj manikoj de la piĵamo leviĝis". Ŝi nomis "maniko"-n la parton de la pantalonojn, kiuj faras la saman funkcion ol la manikoj.

Fakte, mi ne scias kiel oni diras esperante "la manikon de pantalono"!

[bonvolu korekti miajn plenkreskulajn malkreivajn erarojn :-( ]

Bonvolu vidi tiun interesan filmeton:

Kiel bone montras la filmeto, estas nur unu melodio, sed tiu melodio povas esti ludita kiel kutime (el la komenco ĝis la fino) kaj ankaŭ retroirante (kiel la kankroj moviĝas). Fakte, tio ne estus granda mirindaĵo. La punkto estas, ke kiam oni ludas, en la sama momento, la du melodiojn (fakte la nuran melodion ambaŭdirekte) ĉio bele sonas!

Laŭ mi, oni ne povas aŭdi tiun retroirantan efekton. T.e. oni ne povas rekoni per ĝi la rektan melodion. La kialo estas ke oni retroirigas ne muzikajn unuojn (t.e. partojn kun muzika senso) sed nurajn notojn. Notoj estas tre malgrandaj partoj, kiuj ne havas muzikan senson. Kiam oni retroirigas partojn sen muzika senso, oni ne povas atendi rezulton similan aŭ rilateblan al la originala melodio.

Tio estas nur ludo por la komponisto, aŭ eble, ludo inter la komponisto kaj la ludisto.

[bonvolu korekti miajn erarojn]

En multaj lingvoj la verbo, kiun oni uzas por esprimi "musiki per instrumento" estas "ludi".

Do, ludi pilkon, ludi kartojn, ludi muzikon, ludi pianon.

Aliaj lingvoj tion esprimas per la verbo tuŝi (kataluna kaj hispana) aŭ la verbo sonigi (itala, ĉu?)

Laŭ la "tuŝlingvanoj" (kaj, supozeble, la "soniglingvanoj") estas kurioza afero miksi la du semantikajn kampojn, sed por la "ludlingvanoj", tio devas esti tre nature, kompreneble.

Kiam estas tiaj diferencoj inter lingvoj, estas pli facile lerni malanalizaĵon ol lerni analizaĵon. Ekzemple, por mi estis ludo () lerni tiun duan sencon de la verbo ludi (ludi muzikon, ludi gitaron), sed mia germana amikino Maria, diris foje al mi "¿tú juegas en el auditorio?" (ĉu vi ludas en la muzikejo?). Sed en la hispana kaj en la kataluna, tio ne havas sencon, ĉar oni nur ludas ludojn (nek muzikon, nek muzikilon, nek teatraĵon).

Ŝajnas al mi, ke Esperanto estas sufiĉe analiza lingvo, do, se en Esperanto oni uzas nur la verbon "ludi"-n por la du sencoj, tio eble signifas, ke devas esti tre kutima afero en multegaj lingvoj.

Mi havas mallongan listeton de "ludlingvoj". Ĉu vi povas helpi al mi longigi ĝin?

angla: play

dana: spille (vidu, sube, la komenton de Martin)

esperanto: ludi

franca: jouer

germana: spielen

hungara: (le)járszani (vidu, sube, la komenton de Szabi)

nederlanda: spelen

norvega: spille (vidu, sube, la komenton de Martin)

rusa: играть (igrát' - kun mola t)

pola: grać (kun mola c)

sveda: spel (vidu, sube, la komenton de Martin)

[bonvolu korekti miajn erarojn]

Tre interesa eksperimento farita de la fama kantisto Bobby Mc Ferrin:

La eksperimento montras du aferojn:

Jorge Wagensberg, fama kataluna sciencisto, aforisme skribis ie (mi citas memore) "la zebro ne bezonas kuri pli ol la leonino, sufiĉas ke ĝi kuru pli ol aliaj zebroj".

Mi kredas, ke ĉiu lingvo havas proverbon, kiu rilatas al la facileco.

Ni vidis en la lasta artikoleto pri tiuj "muzikaj efektoj", ke ni kutime aŭskultas muzikon per ritmaj ŝablonoj, t.e. ritmoj ekzaktaj (aŭ tre similaj), kiuj havas la saman longecon.

Mi skribis tie, ke "la perceptado de tiaj ŝablonoj estas tre grava afero, ĉar ĝi ebligas nin antaŭvidi (fakte, antaŭsenti) kion okazos poste. Tiamaniere la komponisto povas ĝojigi nin per la aperado de ritmo jam antaŭvidita aŭ konfuzi nin per la prezentado de nova ritmo kiu ne havas la antaŭviditan ŝablonon."

Unu el la plej ofta efekto, kiun la komponisto faras por iomete konfuzi nin (sed nur iomete), estas komenci frazon per ritmo, ripeti (aŭ preskaŭ ripeti) ĝin, kaj poste (kiam oni jam antaŭvidas novan ripetadon) fari novan ritmon. Tiu nova ritmo, malsama ol la aliaj, havas interesan trajton: ĝia longeco ekzakte duoblas la longecon de la unuaj ritmoj. Do: 1+1+2.

Mi povus montri al vi centoj da ekzemploj kaj en klera kaj en populara muziko.
Lasu montri al vi tiun popularan melodion de klera muziko (vi povas nombri dum la aŭskultado: "unu, unu, unu-du")

naaa-na-naaaa..naaa-na-naaaa..naaa-na-naaaaaa-naa-naa-naa-naa-naaa
|____________|.|____________|.|_________________________________|
...........unu................. unu................... unu.................... kaj du ...........

[ mi transkibas muzikon per la ne tro faka na-sistemo: taŭgas nombri sur la substrekita n ]

Ni povas esti iomete konfuzitaj, kiam la tria ritmo ne finiĝas tie, kie ni atendas (je la tria n), sed ni havas grandan plezuron kiam ni perceptas, ke la nova ritmo finiĝas je la kvara n, ĉar ni ja nekonscie komprenas, ke estas la fino de la duobla longeco de la unuaj ŝablonoj. Fakte ni ne kalkulas kiel kalkulilo aŭ tempomezurilo, simple ni sentas, ke ĝi taŭgas!

Plejofte, tiun rimedon komponistoj kombinas kun alia muzika efekto, ke mi jam klarigis: demando kaj respondo. Tiel, la demandfrazo estas 1+1+2 frazo, kaj la respondfrazo estas ankaŭ 1+1+2 frazo. Bonvolu aŭskulti nun la tutan melodion:

naaa-na-naaaa..naaa-na-naaaa..naaa-na-naaaaaa-naa-naa-naa-naa-naaa
|____________|.|____________|.|_________________________________|
...........unu................. unu................... unu.................... kaj du ? ...........

naaa-na-naaaa.. naaa-na-naaaa. naaa-na-naaaaaa-naa-naa-naa-naaaa
|____________|.|____________|.|_________________________________|
...........unu................. unu................... unu.................... kaj du ! ..

[Beethoven: Piana sonato op.42, II Tempo di minueto]

Oni devas scii, ke tiu rimedo ankaŭ funkcias per pli longaj ritmoj. Ekzemple, en la suba ekzemplo ni povas nombri 2+2+4 dum la demando kaj ankaŭ 2+2+4 dum la respondo:

naaa-na-naaaa. naaa-na-naaaa...naaa-na-naaa-na-naaaaaaaa
|____________|.|____________|.|_________________________________|
´unu......du........´unu......du........´unu...... du........´tri......kvar ?....... ...........

naaa-na-naaaa. naaa-na-naaaa...naa-naa-naaa-na-naaaaaaaa
|____________|.|____________|.|_________________________________|
´unu......du........´unu......du........´unu...... du........´tri......kvar !......

[Dvořák: Simfonio 9, II Largo]

Kaj ankaŭ tio funkcias per pli longaj ritmoj:

Pura siccome un angelo Iddio mi diè una figlia; seAlfredo negariedere in seno alla famiglia;
|____________________| |___________________| |____________________________________|
unu...... du.........´tri..kvar..unu...... du........tri.kvar..unu.......du....tri..kvar... kvin .ses .sep ok ?

l'amatoeamante giovine, cui sposaandar dove-a, orsi ricusa al vincolo che lieti lieti ne rendeva.
|____________________| |___________________| |______________________________________|
unu...... du........´tri..kvar..unu........... du.....tri.kvar.unu...du........tri....kvar... kvin .ses ......sep ok!

[Verdi: La traviata, Pura siccome un angelo]

Bonvolu korekti miajn erarojn. Dankon!