La eventon de 1938 oni devas kompreni en la tiama kunteksto ĉefe kiel reago al la agresemo de najbaraj nacioj faŝistaj en la kadro de la nacia defendo spirita. La eventoj de 1963 estis ligitaj al la teknika evoluo. Ambaŭ eventoj havis simbolkarakteron kaj vivigis la «movimaint rumantsch» kun siaj institucioj kaj organizaĵoj interne kaj ekstere de Grizono kaj entuziasmigis grandan parton de la romanĉlingvanoj.

Tio ne estis memkomprenebla. Ekde la jaro 1919 ekzistis la tegmenta organizaĵo superregiona Lia Rumantscha, sed ĉiuj romanĉaj valkomunumoj havis siajn proprajn lingvajn kaj kulturajn organizaĵojn. Ili ne estis nur geografie, sed ankaŭ konfesie strikte dividitaj. Estis epoko de diskutoj kaj konkurado inter la diversaj idiomoj, sed ankaŭ dinamika ekiro sur novaj vojoj.

La pioniroj

En la jaro 1946 fondiĝis la societo «Pro radio rumantsch», kiu poste transformiĝis al «Cuminanza rumantscha da radio e televisiun (CCR)» kaj nomiĝas hodiaŭ «Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR)». Ĝi estas unu el la kvar sekcioj de la tutsvisa organizaĵo pri radio kaj televido (SRG). La romanĉa radio elsendas nuntempe tuttagan programaron varian.

Prepare al la unuaj televidelsendoj okazis viglaj diskutoj por solvi la teknikajn problemojn de la nova komunikilo, sed ankaŭ ekestis demandoj pri la decidpovo de la ĉefaj agantoj implikitaj: unuflanke Engadino kaj Surselvio, aliflanke Zuriko kaj Grizono. Fine oni interkonsentis pri jubilea elsendo «25 jaroj post la federacia voĉdono en 1938». El tiu komenco evoluis respektinda programaro. La magazino «Balcun tort» (orielo) tiam estis populara same kiel la rakonto de bona nokto por la infanoj «Istorgia da buna notg».

Nuntempa programaro

Meze de la okdekaj jaroj ĝis komence de la naŭdekaj oni malpli fokusigis sin je lingvaj kaj kulturaj temoj kaj ekpritraktis la aferojn pli ĵurnalistike. Hodiaŭ la romanĉa televido RTR produktas elsendojn de ĉirkaŭ 100 horoj jare: la ĉiutagaj dekminutaj informoj «Telesguard», la ĉiusemajna elsendo por junuloj «Minisguard» kaj la duonhoran dimanĉan magazinon «Cuntrasts» kun intervjuoj kaj dokumentaj filmoj.

La romanĉaj elsendoj de televido okazas unue sur la alemana kanalo kun ripeto sur la romanda kaj la tiĉina. La novaj teknikoj ebligas vidi kaj aŭskulti la programojn de la romanĉa radio kaj televido sur ties portalo RTR interrete.

Bone prizorgata minoritato

Ĉiu lingva kaj kultura regiono bezonas formon por prezentado, videbleco kaj pripensado. La svisa Romanĉio ne disponas pri samlingva regiono ekstera kaj do povas kalkuli ĉefe nur je siaj propraj fortoj. Tamen ĝi ricevas simpation kaj subtenon de la cetera Svislando (ĉefe de la alemana parto) kaj profitas de konstituciaj lingvorajtoj. La federa strukturo de la svisa tegmenta organizaĵo por radio kaj televido SRG kun ties politiko de ekvilibrigo inter la regionoj ebligas hodiaŭ proponi al la retoromanĉoj programon aŭdvidan kaj multmedian elstaran, se oni komparas ĝin kun aliaj de minoritataj lingvokomunumoj en Eŭropo.

Notoj

Por ĉi tiu blogero mi uzis artikolon en la germana kaj radiointervjuon kun Mariano Tschuor, direktoro de RTR (en la alemana).

Vidu ankaŭ la portalon de Radiotelevision Svizra Rumantscha. Rigardinda dokumenta filmo pri minoritato: «La romanĉoj – malmultaj sed bone prizorgataj» (en la romanĉa kun germanaj subtitoloj).