La 19an de aprilo 1943 jaro en Varsovio, Judoj malliberigitaj kaj fermitaj de naziistoj en varsovia juda getto, komencis provon de liberiĝo. La provo estis dramata kaj tragika samtempe...

Germanaj faŝistoj, kiuj okupis Pollandon ekde 1939 j., kreis la getton en Varsovio la 2an de oktobro 1940 j. En tre malgranda teritorio de pola ĉefurbo (dekkelk stratoj) naziistoj koncentris super 450 000 Judoj. Faŝista politiko de "finfina solvigo de juda afero" enskribiĝis je kreado de la getto (la varsovia estis nur unu el gettoj en aliaj polaj urboj dum II-a Mondmilito). Viv-kondiĉoj en la getto - kiel oni povas sin imagi - estis tragikaj kaj malfacilegaj. Koncentrigo de tiom granda kvanto de homoj sur tiom malgranda tereno rekte devis influi je hororo de ĉiutaga vegetado en la getto. Judoj amase mortis pro malsanoj, pro malsato kaj kompreneble pro regulaj "likvidaj akcioj" flanke de naziistoj.

Unuan pli grandan likvidad-akcion naziistoj faris somere 1942 j. Oni fermis tn. "malgrandan getton" (troviĝintan en la aero de la getto) kaj en tragikaj kondiĉoj oni transportis Judojn al diversaj hitleraj labor-koncentrejoj en Pollando (ĉefe al Treblinka). Ĝis la fino de 1942 j. oni forportis ĉ. 300 000 Judoj - loĝantoj de la getto. En la tereno de la getto, ĝis 9a de aŭgusto 1942 j., naziistoj mortis ĉ. 3000 Judoj.

Sekva likvidad-akcio okazis de 18a ĝis 22a de januaro 1943. (ordone de H. Himmler). Al nazista labor-koncentrejo en Treblikna oni forportis ĉ. 6000 Judoj. Tiu ĉi okazaĵo inspiriis unuan kontraŭon flanke de Judoj en la getto. Batalantoj sub gvidado de Mordechaj Anielewicz ekatakis naziistan kolumnon ĉe Niska- kaj Zamenhof-stratoj.

Frumatene, la 19an de aprilo 1943 j. faŝista armeo gvide de mastro de varsovia SS kaj nazia polico, Ferdynand von Sammern-Frankenegg, eniris al la getto por ĝia finfina likvidigo. En la sama tempo komeciĝis ribeligo flanke de Judoj. Loĝantoj de la getto fortege kontraŭis al nazia atako - germanaj taĉmetoj devis retiri. Gvidadon de getto-likvido prenis SS-generalo Jurgen Stroop.

La bataloj kun naziaj buĉistoj daŭris ĝis ĉ. 15a de majo. La gvidanto de la ribeligo estis Mordechaj Anielewicz. Post malsukceso de la ribelo (bedaŭrinde gettaj Judoj havis tro malmulte da armiloj kaj kompreneble ĝeneralaj viv-kondiĉoj en la getto malhelpis al ili pli forte sin defendi) faŝistoj faris finan ekstermigon de la getto kaj ĝian detruigon.

La 19a de aprilo estas grava datreveno ne nur por Varsovianoj, Poloj kaj Judoj el la tuta mondo. Tio ĉi estas ankaŭ grava dato por rememorigo de neimageblaj krimaĵoj flanke de hitleraj buĉistoj kaj faŝistaj krimuloj. Ni memoru pri ĉiuj viktimoj de naziista reĝimo, ankaŭ pri heroaj Judoj el varsovia getto, kiuj - konsiderante tre malfacilegajn kondiĉojn de la ribelo - havis kuraĝon kaj fortojn, ke kontraŭi al naziista maŝino de la morto.

BATALANTOJ DE VARSOVIA GETTO VIVAS EN NIA MEMORO KAJ KOROJ!

ĈIAM KAJ ĈIE - KONTRAŬ FAŜISMO! NENIAM PLU!