06 LATINA GRAMATIKO
Simpla kaj kompleta
(Daŭrigo)
 
 
ĈAPITRO V. - LA ADVERBO.
De Esperanto al Latino.
 
=================
 
87. La latina adverbo estas <senŝanĝa> kaj kiel en Esperanto ĝi servas por modifi la signifon de la vorto, al kiu ĝi estas kunigita. Kontraŭe al Esperanto, Latino ne havas unu specifan adverban finaĵon, kiu en Esperanto kiel ĉiu finaĵo mem estas vorto, sed la solaj ekzistantaj kaj uzeblaj adverboj troviĝas en la vortaro.
 
=================
   ADVERBOJ de MANIERO
         FORMOJ
 
88. Tiuj plej ofte estas adverboj formitaj el adjektivoj aŭ participoj. Ĝenerale,
 
1* Ili finiĝas per <e>, foje per <o>, kiam ili estas formitaj el
adjektivoj de la unua klaso:
   <Docte>, <klere>,     formita el <doctus, a, um>.
   <Falso>, <false>,      formita el <falsus, a, um>.
 
2* Ili finiĝas per <ter>, kiam ili formiĝas el adjektivoj de la dua klaso:
   <Fortiter>, <forte>,     formita el <fortis, is, e.>
 
=================
N.B. Tiuj adverboj ĝenerale havas :
   - komparativon kun finaĵo <ius> (sama kiel la komparativo de neŭtra adjektivo);
   - superlativon kun finaĵo <issïme>, <ïme>, ktp (sama kiel la superlativo de la adjektivo, kie <e> staras anstataŭ <us>):
   <Docte, doctius, doctissime>
   <Pulchre, pulchrius, pulcherrïme>.
=================
 
              KVANTAJ  ADVERBOJ  KAJ   ADJEKTIVOJ
 
89. La adverboj <multum>, <parum>, <nimium>, <quantum>, ktp, respondas al la esperantaj <multe, malmulte, tro, kiom>, ktp.
 
     FORMOJ KAJ UZOJ
 
En Latino, tiuj adverboj alprenas malsamajn formojn laŭ la malsamaj vortoj kun kiuj ili estas uzataj. En iuj kazoj, oni uzas anstataŭ iliadjektivojn. Tion prezentas sekvantaj tabeloj:
 
              Antaŭ NOMO
 
   Nenombreblaj aĵoj:  <Quantum aquae>, <kiom da akvo>.
   Nombreblaj aĵoj:      <Quam multi homines>, <kiom da homoj>
  Mezureblaj aĵoj:       <Quantus labor>(1),    <kiom da laboro>
 
   
            
                
                                     (adverboj)   (adjektivoj)      (adjektivoj)
 
Multe                              Multum      Multi (ae, a)     Magnus (a, um)
 
Malmulte                       Parum         Pauci                Parvus
 
Pli multe                        Plus              Plures, (ra)      Major
 
Pli malmulte                 Minus            Pauciores        Minor
 
Plej multe                    Plurïmum     Plurïmi               Plurïmus
 
Plej malmulte              Minïmum      Paucissïmi        Minïmus
 
Tiom da                        Tantum        Tam multi         Tantus
                                                             Tot(*)    
                                          
Kiom da                        Quantum     Quam multi       Quantus
                                                           Quot(*)
 
 Sufiĉe                        Satis             Satis multi         Satis magnus
 
 Tro multe                  Nimis           Nimis multi       Nimius
                  
(*) Nedeklinaciebla.
(1) Anstataŭ <Quantus labor>, ktp, oni ankaŭ povas diri: <quantum laboris>, <multum laboris>, ktp.
 
=================
I.P. Oni ne konfuzu <parum>, <malmulte>, <tro malmulte>, <ne
sufiĉe>, kun <paulum>, <iom>, kiu iĝas <paulo> ĉe komparativo.
=================
 
     Antaŭ ADJEKTIVO aŭ ADVERBO
 
 Ĉe pozitivo               Ekzemple:      <kiagrade klera>:        <Quam doctus>
 
 Ĉe komparativo      Ekzemple:   <kiagrade pli klera>,   <Quanto doctior>
 
 Multe,                                        Maxime,                        Multo        
                                                   (aŭ superlativo)
 
 Malmulte                                   Parum
 
 Pli                                               Magis
                                                  (aŭ komparativo)
 
 Malpli                                         Minus
 
 Plej multe                                 Maxïme
                                                 (aŭ superlativo)
 
 Plej malmulte                           Minïme
 
 Tiagrade                                   Tam,                             Tanto
 
 Kiagrade                                  Quam,                           Quanto
 
 Sufiĉe                                    Satis
 
 Tro multe                                Nimis
 
 
          Antaŭ VERBO
 
 Ordinara: Ekzemple:    <Quantum amat>, <kiom li amas>
 
Estima:    Ekzemple:    <Quanti aestimat>, <kiom li estimas>
 
Preza:       Ekzemple: <Quantum magno constat>, <kiom ĝi kostas>
   
 
                           (adverboj)  (adverboj)  (adverboj)
 
Multe                    Multum        Magni           Magno
 
Malmulte             Parum          Parvi               Parvo
 
Pli multe           Magis            Pluris             Pluris
 
Pli malmulte       Minus           Minoris            Minoris
 
Plej multe           Plurïmum     Plurïmi             Plurïmo
 
 Plej malmulte  Minïmum      Minïmi             Minïmo
 
Tiom da              Tantum         Tanti               Tanti
 
Kiom da              Quantum      Quanti             Quanti
 
Sufiĉe              Satis               Satis magni    Satis magno
 
Tro multe         Nimis             Nimio   pluris   Nimio
 
=================
 
I.P. Necesas kutimiĝi kun ĉiuj kazoj, en kiuj oni nepre uzas jen nedeklinacieblan kvantan adverbon, ekzemple: <multum>, jen deklinacieblajn adjektivojn akordigitajn kun siaj substantivoj, ekzemple: <multi, ae, a>, <magnus, a, um>. (Komparu kun Esperanto: <multe da floroj> <multaj floroj>.
=================
 
   CIRKONSTANCAJ    ADVERBOJ.
   (Tempo kaj loko)
 
         FORMOJ.
 
90. La ĉefaj tempaj adverboj estas:
 
Semper, ĉiam.
Tum,     tiam, poste.
Nunquam, neniam.
Mox,     baldaŭ, ne tuj.
Nuper,   antaŭ ne longe.
Quondam, iam,   antaŭ longe.
Hodie,   hodiaŭ.
Olim,    iam.
Cras,    morgaŭ.
Diu,     daŭre, dum longa tempo.
Adhuc,   ĝis hodiaŭ.
Tandem, fine (post longa tempo).
Deinde, poste.
Denique, fine (laste).
 
=================
N.B. - <Jam> signifas <nun>, se oni parolas pri la <nuno>; <jam>, se oni
parolas pri la <estinteco>; <baldaŭ>, se oni parolas pri la <estonteco>.
=================
 
   La lokaj adverboj estas, ekzemple:
- <Hic>, <ĉi tie>;
- <illic>, <tie>;
- <alïbi>, <aliloke>.
 
                UZOJ.
 
91. <Uzo de la lokaj adverboj>.
- En Latino, la lokaj adverboj alprenas malsamajn formojn, laŭ siaj uzoj.
 
   Ili varias:
 
a) laŭ la demandoj, al kiuj ili respondas, <kiuj markas>:
   1* La lokon, kie oni estas ... :        demando:   <Ubi?>,    kie?
   2* La lokon, kien oni iras ... :        demando:   <Quo?>,   kien?
   3* La lokon, de kie oni venas ... :  demando:   <Unde?>,   de kie?
   4* La lokon, tra kiu oni pasas ... : demando:    <Qua?>    <tra kie?>
 
b) laŭ la diversaj pronomoj, al kiuj ili respondas:
 <Hic> (pronomo de la unua persono),
 <Iste> (pronomo de la dua persono),   ktp.
 
   Tial estas kvar nekonfuzeblaj serioj da formoj:
 
Respondaj       UBI        QUO               UNDE            QUA
pronomoj
 Is.                  Ibi,          Eo,                 Inde,             Ea,
 (tiu)               (tie.)      (tien.)           (de tie.)         (tra tie.)
 
 Hic                 Hic,         Huc,                Hinc,              Hac,
 (ĉe mi).      (ĉi tie.) (ĉi tien.)     (de ĉi tie.)  (tra ĉi tie.)
  Iste               Istic,       Istuc,              Istinc,           Istac,
 (ĉe vi).        (tie.)     (tien.)          (de tie.)           (tra tie.)
 Ille                Illic,       Illuc,                Illinc,             Illac,
 (ĉe li).       (tie.)        (tien.)            (de tie.)         (tra tie.)
 
 Quis?          Ubi?          Quo?               Unde?          Qua?
 (kiu?)         ( kie?)        (kien?)          (de kie?)      (tra kie?)
 Alius            Alïbi,           Alio,               Aliunde,       Alia,
 (alia)           (aliloke.)   (aliloken.)    (de aliloke.) (tra aliloke.)
 
92. OPINIAJ ADVERBOJ
      (Aserto, Neo, Dubo, Demando)
 
ASERTO       NEADO
Profecto,     Non (1),
 certe.         ne.
Certo,          Haud (1),
 certe.         ne.
Certe,          Ne...quidem,
 almenaŭ. eĉ ne.
Ne                Neque
(foje Nae),     (nec),
 certe.         kaj ne
Sane,          Nequaquam,
 certe.         tute ne.
Quidem,      MinÏme,
 vere.          tute ne.
Equidem,    Neque ...  
                     neque,
 vere.           nek ... nek.
Demum,     Nondum,
 ĝuste,     ankoraŭ ne.
      nur.
 
DUBO       DEMANDO
Forte,          -ne?
 hazarde.    ĉu?
Fortasse,    Num?
 eble.         ĉu?
Forsan      Nonne?
 eble.       ĉu ne?
Forsitan    Utrum...an?
 eble (2    ĉu... ĉu?
               Quare?
               kial?
               Quid?
               kial?
              Nedum,
               eĉ malpli,
               tiom malpli,
               plej frue, nur.
 
(1) <Non>, <ne>, rilatas al la tuta propozicio.
<Haud>, <ne>, rilatas al la sekvanta vorto:
<Haud procul veniam>, mi venos ne malproksimen.
(2) Post <forsan> kaj <forsitan> oni ĉiam uzas la subjunktivon.
 
=================
N.B.- Ankaŭ <opinia adverbo> estas <utïnam>, kiam ĝi esprimas la <deziron>.
   Ĝi signifas <plaĉu al la ĉielo, ke>, se ĝin sekvas verbo en la
<estanteca> subjunktivo, kaj tiam esprimas <realigeblan deziron>:
<Utïnam fiat <in dies justitia>>,
= <Plaĉu al la ĉielo, ke> iom post iom la justo efektiviĝu.
   Ĝi signifas <se nur plaĉus al la ĉielo, ke>, se ĝin sekvas
<imperfekta> aŭ <pluskvamperfekta> subjunktivo, kaj tiam esprimas <nerealigeblan deziron>:
<Utïnam <ne mortales> essemus.>
= se nur plaĉus al la ĉielo, ke ni ne estus mortemuloj.
=================
 
      UZOJ
 
93. UZO DE LA NEAJ ADVERBOJ.
 
1* <Non> kaj <ne>.
- <Ne> estas uzata en propozicioj, kiuj esprimas <malpermeson>, <deziron>, <intencon>, nome faktojn ne realigitajn. (Vd §66, 3*; 92, N.B.)
   En ĉiuj aliaj kazoj oni uzas    <non>.
 
 Unuvorte, <non> neas fakton; <ne> neas ideon.
 
2* <Neque>, kiam ĝi estas ne redirata, staras por <et non>, se la neo rilatas al la tuta propozicio, sed ne se la neo rilatas <al unu sola> vorto:
<Venit, <nec> patrem vidit>,
li venis, kaj ne vidis sian patron.
<Bene, <et non> male ... egit>,
bone, kaj ne malbone ... li agis.
 
   De tio rezultas esprimoj familiaraj al Latino:
<Neque quisquam>, <kaj neniu> por: <Et nemo>.
<Neque quicquam>, <kaj nenio> por: <Et nihil>.
<Nec ullus>, <kaj neniu (el ili)> por: <Et nullus>.
<Nec unquam>, <kaj neniam> por: <Et nunquam>.
<Necdum>, <kaj ankoraŭ ne> por: <Et nondum>.
 
3* Duobla neo.- Du neoj en unu sama propozicio, <detruas unu la alian>
kaj egalvaloras kiel <aserto>.
 La aserto estas <limita>, se <non> antaŭas:
    <Non nemo>, (laŭvorte "ne neniu")    = <iuj>.
 La aserto estas <absoluta>, se <non> sekvas:
    <Nemo non>, (laŭvorte "neniu ne")    = <ĉiuj>.
   Same:
   <Non nullus>, <iu>.
 <Nullus non>, <ĉiu, ĉiuj>.
   <Non nihil>, <io>.
 <Nihil non>, <ĉio> ĉiuj>.
   <Non nunquam>, <iam, foje>.
 <Nunquam non>, <ĉiam>. ĉiuj>.
   <Non nusquam>, <ie>.
 <Nusquam non>, <nenie> <ĉie>.
 
I.P. Oni bone rimarku, kiel en Esperanto, la diferencon inter
<nunquam> (<neniam>), <nusquam> (<nenie>), <nullus> (<neniu>), kiuj
estas neaj, kaj la formoj <unquam> (<iam>), <usquam> (<ie>), <ullus> (<iu>), kiuj solaj per si mem ne estas neaj.
=================
 
N.B. Oni precipe atentu tiun latinan uzon de duobla neo, kompare al la 12a regulo de la Fundamenta Gramatiko de Esperanto ("12) Ĉe alia nea vorto la vorto <ne> estas forlasata.") kaj al la uzo de neaj vortoj en slavaj lingvoj.
=================
 
94   UZO DE LA DEMANDAJ ADVERBOJ
 
   Estas uzataj:
 
1. <-ne>, <ĉu?> lokita post la vorto pri kiu staras la demando, kiam oni
<ne> antaŭvidas, ĉu la respondo estos <jes> aŭ <ne>:
 <Vidistine Romam?>,   ĉu vi vidis Romon?
(La respondo povas esti <Vidi> aŭ <Non vidi>)
 
2. <Num>, <ĉu?> lokita komence de la frazo, kiam oni antaŭvidas, ke la
respondo estos <ne>:
 <Num insanis?>,   ĉu vi freneziĝas?
 (La atendata respondo estas:   <Non insanio.>)
 
3. <Nonne>, <ĉu ... ne...?> lokita komence de la frazo, kiam oni
antaŭvidas, ke la respondo estos <jes>:
   <Nonne amicus meus es?>,  ĉu vi ne estas mia amiko?
(La atendata respondo estas:  <Sum amicus tuus>)
 
4. <Utrum> aŭ <Ne> por la unua membro, <an> por la dua membro, kiam
oni faras duoblan demandon (<aŭ ne> tradukiĝas per <annon> aŭ <necne>):
 <<Utrum> pacem <an> bellum vultis?>
 <ĉu la pacon aŭ la militon vi volas?>
 
          LOKO
 
95. La loko de la adverbo ĝenerale estas <antaŭ> la vorto, kiun ĝi modifas; sekve la senco de la adverbo rilatas al la sekvanta vorto:
 
<Prudens homo prudenter agit>, prudentulo prudente agas.
 
 <Vir eximie doctus>, viro rimarkinde klera aŭ rimarkinde klera viro.
 
   Komparu:
 
<Vere sapiens dixit>, (laŭvorte: vere saĝa diris), vera saĝulo diris;
   kaj:
<Sapiens vere dixit> (laŭvorte: saĝa vere diris), (la) saĝulo vere diris.
 
=================
I.P.- Tio ŝajnas esti konsekvenco de la ĝenerala regulo, laŭ kiu en Latino la loko de la komplemento estas antaŭ la kompletigata esprimo.
Necesas insisti pri tiu loko de la adverbo, ĉar la kutimo malorganizi la frazon, kaŭzita de la trouzo kaj misuzo de la laŭvorta traduko, tro ofte instigas la lernanton disigi la adverbon disde la sekvanta vorto.
=================
 
APARTAĴOJ.-
 
1. La loko de <certe>, <fere>, <paene>, <prope>, <quidem> prefere estas <poste>.
 
2. <Ne ... quidem> <enkadrigas> la vorton, kiun ĝi modifas:
 <Ne dixi quidem>, <mi eĉ ne diris>.
 
3. <Non> sekvas la ĝeneralan regulon. Tial la neo rilatas al la vorto, kiu tuj sekvas <non>.
   Sed se <non> estas ĉu proksime de la verbo, ĉu ĉe la komenco de la
frazo, tiam la neo rilatas al la tuta propozicio:
 <Possum non dicëre>,   mi povas ne diri.
 <Non possum dicëre>,   mi ne povas diri.
 
4. Ĝenerale, kiam en latina frazo pluraj vortoj povas enhavi la neon,
tiu ĉi estas esprimata ekde la unua vorto:
 <<Neque> quisquam unquam venit>, kaj neniu iam venis.
 (<kaj iam neniu venis> havus alian sencon, nome, ke <ĝuste en la
priparolata tempo neniu venis>)
 
=================
N.B. Ekde tiu ĉi punkto, por la <adverbo>, la <prepozicio>, la <konjunkcio>, la reguloj pri la loko de la vortoj estas multe pli rigoraj. Por la <ŝanĝiĝantaj> vortoj, ĉar ĉiu vorto portas kun si la markon de sia funkcio, ĝi povas havi preskaŭ ĉiun ajn lokon; sed por la <senŝanĝaj> vortoj, kiuj ne havas funkcimarkajn finaĵojn, la libereco de la vortordo estas multe malpli granda.
=================