Aleksandro Horváth's blog/

65

Iuloke mi vidis liutistojn, kiuj starante sur ĉevalo kantis pri braveco de Atila. Tiuj estis multfoje kantitaj kaj aŭskultitaj kantoj, sed tiun nokton aŭskultis ilin la popolo kun alia emocio.

Ie brulis ankaŭ fajro: oraklistpastroj parolis tie pri estonteco, atentate en silento.

En ĉirkaŭaĵo de la palacoj estis ankoraŭ pli multaj ĉevalistoj, kiuj parolis ankoraŭ pli laŭte. Torĉo nur iomete lumigis la sangajn vizaĝojn. La palacoj aliokaze estis lumigitaj. Torĉo brulis ĉe ĉiuj enirejoj, kaj branĉofasko brulis ĉe la puto por lumigi la placon. Nun estis la placo malluma, kaj mallumaj estis ankaŭ la palacoj.

Kial estas la palacoj mallumaj? Aliokaze, se mortis granda ĉefsinjoro, post la entombigo estis granda funebra festeno. Tiuj kiuj amis la mortinton, tie sidis kun la familio ĉe la tablo, kaj dum silenta vespermanĝo paroladis pri la meritoj de la mortinto. Ĉe la tablokapo estis malplena seĝo, kaj telero. La animo de la mortinto sidis tie: lia estis la manĝilaro.

Mi pensis, mi vidos al honoro de Atila ankoraŭ pli grandan festenon. Kial ne okaziĝis tio? Kial tio ne okazis? Eble oni ne sciis: kiu devas doni la festenon? La nacio donos? Atila havis nek guberniestron, nek gubernatoron. Li mem faris ĉion. Ĉu devus doni ĝin la familio? Ĉu oni timis de ribelo?

Sed neniu pensis tiel pri la festeno. La bato estis tiel grandega, ke ĉiu nebulkonsciiĝis. La trono de Atila estas faŭka malpleno. Kiu estas sufiĉe granda, preni la glavon de Atila? Ĉi tiu demando okupis la animon de ĉiuj, kaj ne la festeno.

Mi estis laca, ke mi apenaŭ povis stari sur miaj piedoj: mi iris malantaŭ la palacon, en nian ĉambron.

En la ĉambro ne estis meĉujo. Mi aŭskultis: estis nenia ronketo. Estis nenio. Mi pensis, miaj kunuloj estas certe ekstere en la interparolantaj grupoj.

Do mi enlitiĝis, kaj dormetis nelonge, mi aŭdis ke sur la koridoro oni daŭre iris-venis, stamfadis, parolis. De ekstere foje-foje enaŭdiĝis krio aŭ kanto de liutistoj.

Nu, mi ne povis dormi. Mi vestiĝis kaj eliris.

Sur la placo kantis la maljuna liutisto Almad. Li staris sur la putrandaĵo, de kie kriis siajn versaĵojn. Granda homogrupo aŭskultis lin malgaje.

Kiam mi forlasis la placo, mi renkontiĝis kun Maĉa.

Li ekgapis min, kvazaŭ li vidus spiriton, kaj ke li tiel rigardas, ankaŭ mi gapas lin: kio okazis kun li?

– Ĉu vi? – elparolas li fine – ĉu vi estas ĉi tie?

– Mi ĉi tie estas – respondas mi admirante pri lia demando.

Li balbutis poste ion, kiel se li pardonpetus, sed alveni aliaj ĉefsinjoroj, kaj ili kuntiris lin.

– Reĝo Ĉaba! – aŭdis mi la krion de iu grupo el la placo.

Mi iris en la ĉevalejon, trovis mian ĉevalon, sursidiĝis, nur tiel sen selo sur la hararon, kaj elrajdetis inter la popolon.

Almod kantas:

Ni metis lian kadavron en triopan ĉerkon. Tiel ni portis lin sub teron, sub akvon.

Ekvibras kordo de pafarkoj; sagoj siblas: fidelaj servistoj lin ĉirkaŭfalas.

Je ĉi tiu frazo haltis en mi la korbatado. Mi haltis, kvazaŭ mi estiĝus ŝtono. Kompatema Dio, kio okazis?

La liutisto svingante la brakon daŭrigas:

La akvo de Tibisko malrapide, muĝante ekfluas, kaj kovras la tombon per brilantaj ondoj. Torĉoj forflosas, steloj terenfalas. Karaj, fidelaj servistoj lin ĉirkaŭfalas. Nigra mallumo hunan nacion kovras, pli nigra mallumo en niaj koroj estas la funebro.

Mi ĉirkaŭrigardas. Sabolĉ staras apud min. Mi prenas lian brakon:

– Kion parolas li pri la servistoj? – raslas mi kvazaŭ sufokante.

Li konsterniĝas. per grandaj okuloj rigardas mi.

– Ĉu vi ne estis tie?

– Ne.

– Kiel tio eblas?

– Pro ordono. Kion parolas ĉi tiu liutisto? Mi ne komprenas.

– Li kantas pri la servistoj. Ĉu vi ne scias? Ĉiu lia kara servisto estis mortsagita? Sed nu vi …

– Tiujn, kiuj estis en funebra vesto?

– Ankaŭ tiujn.

Mi ekŝanceliĝis tiel, kiel kiun oni kapbatis per plumba bastono.

Mi ne scias, kiam surteriĝis mi de la ĉevalo, kiu, kion parolis al mi, kiu foriris apud mi, kiu alparolis min, aŭ kiu puŝis min. Estis, ke mi sidigis min, kaj vee vokadis Emonjon, poste denove vagabundis plu. En la aŭrora lumo de la mateno konsterniĝis mi ĉe la bordo de Tibisko, kien oni entombiĝis la reĝon. Mi nur sidis, kaj rigardis, kiel freneziĝinta la flave ondantan akvon.

Kaj kiel mi tie revadas, mano tuŝas mian ŝultron, kaj ekparolas milda-trista virina voĉo:

– Zeta!

Mi levas mian kapon: Dŝidŝia staras apud mi. Ŝi estas pala kaj trista.

– Fuĝu – diras mallaŭte –, fuĝu! En la urbo terura estas la masakro.

Tiam mi konsterniĝis, ke el la malproksimo mi jam longe aŭdis strangan muĝon, batalan bruon, kian mi aŭdis sur la katalaŭna batalkampo.

– La popolo ŝiriĝis al du partioj! – diris plu mallaŭte Dŝidŝia – La hunoj murdas unu la alian, ĉirkaŭ la placoj. Fuĝu! For el tiu infero! …

Kaj dum ŝi tion diris, rigardis per larmaj okuloj, timante.

(Vi, benita animo, vi ĉiela anĝelo iranta en virina korpo! Via flugilo flirtis ĉiam apud mi, tamen nur tiam, en tiu momento malfermiĝis miaj okuloj. Ĉu ne vi estis ĉiam, kiu min amis, la fidela, kiu suferis por mi, kiun la sorto ordonis al mi? Kaj mi ne vidis vin. Miaj okuloj gluis senpaŭza nur al tiu, kiu jam kuŝas tie apud sia idolo, kun transsagita koro, en la profundo de Tibisko. Nur nun vidas mi ŝin, nun, kiam mi jam ne vidas la alian.)

Mi leviĝis kiel la lunatiko, kaj prenis la manon de la knabino:

– Dŝidŝia.

– Fuĝu, Zeta! Fuĝu!

– Ĉu vi kunvenos?

Ŝia kapo humile kliniĝis:

– Se vi permesas?

Mi ĵetis nur unu rigardon reen. La urbo brulis. La turo de la reĝa palaco flave ardis en la purpura maro de la flamoj. Preskaŭ matenkrepuskiĝus ankaŭ de okcidento.

Kaj ni ekveturis.

FINO

Tizenötödik lecke

111. De

A de elöljáró eredetileg, lényegében eltávolodást, eredetet, származást jelez, és az alábbi esetekben kell alkalmazni:

1. Valamitől távolodó mozgásra (az al-lal ellentétben ): Foriru de mi! (de Venu al mi!) Li iris de la tablo al la pordo. Ŝi rigardis de la edzo al la edzino. Mi ricevis longan leteron de mia amiko el Varsovio.
Ügyeljünk a különbségre a de és az el között: Li venis el la aŭtomobilo (benn volt az autóban és onnan szállt ki). Li venis de la aŭtomobilo= nem volt benn az autóban, hanem csak mellette, és tőle távolodott el. Az ilyen mondatok: «Mi ricevis leteron el mia amiko»és «Mi venas el mia amiko»teljesen értelmetlenek. Helyesen: de mia amiko.

2. Egy időponttól számított idő jelölésére: Mi dormis de la dekdua ĝis la sepa. Jam delonge (depost longa tempo, dum longa tempo) mi ne ricevis leteron de vi. De sia oka vivjaro (depost sia oka vivjaro, ekde sia oka vivjaro) la knabo vizitas lernejon. Mi laboras jam de (depost) la oka. A de helyett használjuk gyakrabban a pontos és világos depost, elöljárót, és ritkábban az összevont ekde elöljárót.

3 Tulajdon, birtoklás (birtokos eset): La domo de la patro (az apa a tulajdonosa a háznak). La koloro de ŝiaj haroj estas blonda. Kuzo estas filo de onklo aŭ onklino, kuzino estas filino de onklo aŭ onklino.

4. Dátum: Hodiaŭ estas la 2-a de Februaro. Nem lehet azt mondani, hogy: «la 2-a Februaro», mert az teljesen mást jelentene. Az előző kifejezés tulajdonképpen rövidítése annak, hogy la dua tago de Februaro (február második napja), míg a második azt jelentené, hogy a második február hónap. Például: Jam la duan Februaron mi pasigas en Ĉeĥoslovakio. További példák: D-ro Zamenhof naskiĝis la 15-an de Decembro 1859 kaj mortis la 14-an de Aprilo 1917. Moravska Ostrava, la 21-an de Januaro.

5. Ezek után a szavak után: plena, riĉa, abunda: Ŝi estis plena de ĝojo. Kanado estas riĉa de arbaroj. La arbo abundas de fruktoj. A de helyett lehet használni a je általános elöljárót, vagy összetett szót: Ŝi estis plena je ĝojo aŭ ĝojplena. (De a da nem használható mert a plena, riĉa, abunda nem jelent mértéket.)

6. Azt mondjuk: Mi lernas EsperantoN, de azt nem mondhatjuk: «Mi estas lernanto Esperanton» [bár magyarul igen], mert a lernanto, mint főnév kaphat tárgyesettel ellátott tárgyat, mely csak az igék kiváltsága. Ehelyett azt kell mondani, hogy: Lernanto de Esperanto. La verkinto de la libro. Gajnintoj de la konkurso.

7. Passzív (műveltető) igenév mellett a de a tevékenység végzőjét jelzi: «Homoj sur la tero» estas verkita de Stellan Engholm. La ŝuoj estas faritaj de ŝuisto. La kravato estas donacita de mia filino. Ha az eszközt akarjuk jelölni, amellyel valami készült (farata, farita, farota), akkor természetesen a per elöljárót használjuk: La letero estas skribita per inko. La forno estas hejtata per koakso. Ha az anyagot akarjuk megjelölni, amiből az a valami készült, akkor az el elöljárót használjuk. La ŝuoj estas faritaj el ledo. La domo estas konstruita el brikoj.

8. Minőség: ahelyett, hogy Li estas mezkreska vagy li havas mezan kreskon mondhatjuk, hogy Li estas de meza kresko. La ĉielo estas de griza koloro = La ĉielo estas grizkolora, vagy havas grizan koloron.

9. Ok: En Ĉinujo multaj homoj mortas de malsato. Li estas laca de la senĉesa laborado. A de helyett ugyanúgy megfelel a pro is: mortas pro malsato, laca pro laborado.

10. Néhány helyhatározóval: Interne de la koro li tute ne estis tiel trankvila kiel li aspektis. Ekstere de (= ekster) la urbeto estas mezepoka kastelo. Apude de (= apud) mi sidis iu strangulo. Nia klubejo estas proksime de (vagy proksime al) la ĉefa placo. Antaŭe de (= antaŭ) la familio kuris hundeto. La ferfabriko estas transe de (= trans) la rivero. Pri tio mi eksciis nur pere de (= per) vi.

En slovakujaj poŝtoficejoj nur ŝtatlingve?

Entute kvar tagoj pasis depost la validiĝo de lingvoleĝo, kaj jam praviĝis, ke la jura regulo - kontraŭ la aserto de slovakaj politikistoj - baras la rajtojn de ŝtatanoj apartenantaj al minoritatoj pri praktiki ilian gepatran lingvon. Pri tio informis BERÉNYI (berenji) József, viceprezidanto de Partio de Hungara Koalicio [en Slovakujo] (MKP). Kiel pruvo li demonstris la rondleteron de slovaka poŝto, en kiu la estroj de la ŝtata akcia kompanio atentis ĉiujn iliajn dungitoj, ke ili ekde nun estas devigitaj en la laborejoj uzi la ŝtatan lingvon kaj en skribo kaj en parolo, kiun ili devas koni je sufiĉa kvalito. Ĉar ankaŭ tio estas iu kondiĉo de ilia dungo.

Eldirante al nia gazeto la reprezentanto de la parlamenta partio MKP emfazis, ke la estroj de la poŝto eĉ ne atendis la disponojn de la Kultur-ministerio. kaj ankoraŭ ili forgesis pri tio, ke en la setlejoj, kie la nombro de ŝtatanoj apartenantaj al iu minoritato atingas 20 procenton, ili povas uzi ilian gepatran lingvon en oficejoj, do ankaŭ en la poŝtoficejoj. Berényi petis la koncernan ministron Lubomir Vážny, ke alvoku la ĉefdirektoron reteni la rondleteron.

Post interesiĝo la parolanto de la slovaka poŝto, Juraj Danielis eldiris, ke ili elsendis ankaŭ tian disponon, en kiu ili informis ilian dungitojn, ke surbaze de la koncernaj leĝoj, en la poŝtoficejoj en teritorioj mikse loĝitaj oni povas uzi ankaŭ la linvon de la minoritatoj. De pli poŝtoficejoj el Sud-Slovakujo ni ricevis respondon, ke ili ankoraŭ ne ricevis la alian rondleteron, sed la unua estas jam almanigita.

Intertempe la Slovaka Nacia Partio komencis kolekti subskribojn por subteno de lingvoleĝo, kaj por tio, ke la konstitucia kortumo malvalidigu la parlamentan decidon, laŭ kiu en la lernolibroj por la minoritataj lernejoj oni povas skribi la geografiajn nomojn en la gepatra lingvo de lernantoj, kaj doni la slovakan ekvivalentojn nur en parentezo.
(Post la korespondanto de la hungara gazeto Népszabadság)

„La hungaraj politikistoj ne tute diras veron”

La temo de la politika debatprogramo de publikserva TV-kanalo SVT de Bratislavo kaj la komerca kanalo Markiza estis la slovaka lingvoleĝo, kiu validas ekde 1-a de septembro. Laŭ Marek Madarič, slovaka ministro pri kulturaj aferoj, la slovakujaj hungaraj kaj hungarujaj politikistoj disvastigas mensogojn pri la jura regulo. Kaj ministro pri internaj aferoj, Robert Kalinák analizis, ke koncerne la juran normon havas problemojn ne la hungara minoritato, sed iliaj politikistoj. Laŭ la estro de la kultura portfolio Csáky (ĉaki) Pál ne estas lojala al sia patrujo.

– Ne estas vero eĉ tio, kion la hungara regnestro kaj ankaŭ la ministro de eksteraj aferoj asertas, ĉar la leĝo entute ne ordonas pri tio, en kiu lingvo devas esti la mesoj, kaj aliaj religiaj ceremonioj, kaj eĉ tion ni ne kontrolas, ke en kiu lingvo parolas la personalo kun la malsanuloj en la malsanulejoj – argumentis la ministroj.

Csáky protestis pri tio, ke oni diru lin nelojala, kaj poste diris al Madarič: la lingvoleĝo estas je ducent jaroj malantaŭ la hodiaŭa eŭropa valorhierakio. Poste obĵetis la filozofion de la leĝo, kiu estas efektive ia politika vipo kontraŭ la slovakuja hungara loĝantaro, kaj entenas gumparagrafojn, kiujn la oficistoj laŭvole povas interpreti. La prezidanto de MKP trovis grumbliganta ankaŭ la perspektivigitajn monpunojn, kaj atentigis, ke Knut Vollbaek, la ĉefkomisaro por minoritatoj de eŭropa sekuriga organizo, rekomendis pli multajn modifojn kaj moderan aplikadon. Laŭ Madarič estos ĉi tiuj rekomendoj atentataj je la ellaboro de la plenumigaj dekretoj.

BUGÁR Béla, la prezidanto de partio Híd-Most (ponto), pruvis per ekzemploj, ke la jura regulo vekis eĉ jam ekscitiĝojn, kaj ĝi, kontraŭ la asertoj de slovakaj politikistoj, baras la rajtojn de minoritatoj pri lingvouzo.

(Post la korespondanto de la hungara gazeto Népszabadság)

112. Da

A da elöljáró rokona a de elöljárónak, de feladata sokkal korlátozottabb, mert csupán valami mennyiségének jelzésére szolgál, összeköti a mértéket és a mért dolgot: Taso da kafo. Kilogramo da pano. Nem lehet azt mondani, hogy «taso kafo» és «kilogramo pano» mint egyes nemzeti nyelvekben, mert az eszperantóban nem lehet minden további nélkül egymás mellé helyezni két főnevet – elöljáróval kell összekötni őket: Vespere mi trinkis nur glason da teo. Patrino aĉetis kilogramon da butero. Metro da drapo kostas tridek frankojn. Ŝi aĉetis dudekon da ovoj. Al la sveda popolo apartenas ses milionoj da homoj. Li ricevis amason da leteroj. Kiom da membroj havas via societo? En ŝiaj vortoj estis ankaŭ iom da vero. La germanoj kaj ĉeĥoj trinkas multe da (vagy multon da) biero. En tiu ĉi tasko vi faris nur kelke da eraretoj (vagy kelkajn eraretojn).

Vegyük észre a különbséget a da és a de között: Glaso de (vagy por) vino (= vinglaso) egy olyan pohár, melyet borhoz használnak, és teljesen üres is lehet, ellenben: glaso da vino egy olyan pohár, amelyik tele van borral, függetlenül attól, hogy borospohár-e vagy akármilyen más pohár.

1. megjegyzés: A tőszámnevekkel nem használjuk a da elöljárót: Tri tasoj (és nem «tri da tasoj») da kafo. Dudek ovoj (nem «dudek da ovoj»). De a főnevesített számokkal már használni kell: Dudeko da ovoj. Miliono da homoj (nem «miliono homoj»).

2. megjegyzés: Mint ahogyan a de után se, a da után sem állhat tárgyeset, nem: «Mi trinkis du tasojn da kafon» hanem: Mi trinkis du tasojN da kafO.

3. megjegyzés: Amikor az előtt a szó előtt, amely azt jelzi amit mérünk névelő (la) áll, a da helyett de vagy el elöljárót kell használni: Donu al mi glaseton de la (vagy el la) vino (nem «da la vino»), kiun vi aĉetis hieraŭ.

4. megjegyzés: Az ilyen szavakkal: plena, riĉa, abunda a da nem használatos, mert ezek nem jelölnek mértéket. Nem: «plena da homoj», hanem plena de homoj, homplena.

113. El

A de (lásd 111. szakasz) és az el elöljáró között az a különbség, hogy a de valaminek a közeléből történő távolodást, míg az el valaminek a belsejéből történő távozást jelzi: Li prenis la revolveron el la poŝo. Oni forprenis revolveron de la ŝtelisto (nem lehet azt mondani: «el la ŝtelisto» mert ugye, a revolver nem volt benne!). Mi ricevis leteron el Helsinki de mia amiko. Pro drinkemo li estas eksigita el la ofico. La severa patro forpelis sian filon el la domo.

Ezen kívül meg lehet különböztetni néhány speciális esetet, amikor a el elöljárót kell használni:

1. A melléknév felsőfokával (elinter értelemben): Kolibro estas la plej malgranda el ĉiuj birdoj. Esperanto estas la plej facila el la lingvoj.

2. Ha jelezni kívánjuk az anyagot, amiből készült vagy áll valami: Bata fabrikas ŝuojn el ledo kaj ŝtofo. La forno estas farita el kaheloj. La kurso konsistas el dudek lecionoj.

3. Ha jelezni kívánjuk a helyet ahonnan valaki vagy valami származik: Ĉu vi vidis la s-anon el Bruselo? Ügyeljünk, mert ennek a mondatnak: Ĉu vi vidis la s-anon en Bruselo? Egészen más az értelme! La aŭtoro de tiu ĉi libro estas el Estonio, sed nuntempe li troviĝas en Ĉeĥoslovakio.

114. Por és pro

A por és a pro elöljárók között az a különbség, hogy a por célra, a pro pedig okra utal: La homoj aĉetas multe da objektoj por kristnasko. Pro kristnasko la bankoj estas fermitaj. Tiun pupon li aĉetis por sia filino. Pro sia malsana filino li havas multe da zorgoj. Kelkaj akraj vortoj estis sufiĉaj por malpaciĝo de la geedzoj. Pro la malpaciĝo la edzino ekploris. Por vi mi povas fari ĉion! Pro vi mi malfruis al la vagonaro.

A por elég közel áll az al elöljáróhoz (amely irányt fejez ki): Mi mendis kafon por vi. Mi mendis kafon al vi. A különbség nagyon kicsi, és por helyett csaknem ugyanúgy lehet al-t mondani és fordítva. De nem mindig! Például az alábbi két mondat egyáltalán nem azonos: Mi skribis por vi. Mi skribis al vi. Ugyancsak ne keverjük össze a por és al elöljárókat ebben a mondatban: La homoj aĉetas al si multe da objektoj por kristnasko.

Íme néhány finomság a por elöljáróval kapcsolatban:

Első: Ár, amelyért vásárolunk (előfizetünk, megrendelünk, stb.) valamit, mennyiség, amiért fizetünk (adunk, stb.) valamit, és idő, mialatt történik valami: Mi aĉetis florojn por du kronoj al (vagy por) mia edzino. La knabino petis ĉokoladon por kvindek centimoj. Mi pagis por la floroj (nem pro, mert a virág nem oka, hanem célja a vásárlásnak) du kronojn. La patro donis al sia filino kvindek centimojn por ĉokolado. La senlaborulo konsentis labori por manĝo kaj loĝo. Pro la bankroto de la entrepreno la laboristoj ne ricevis salajron por du semajnoj (vagy salajron de du semajnoj). Oni dankis la prezidanton por (vagy pro) lia energia laboro. Dankon por (vagy pro) via interesa letero! Nia instruisto forveturis por kelkaj tagoj (= li forveturis kun la celo foresti kelkajn tagojn). Nia klubo abonis «Heroldon de Esperanto» por unu jaro (dum unu jaro teljesen más értelmű).

Második: A kontraŭ ellentéte: Dudek kvin membroj voĉdonis por kaj nur dek voĉdonis kontraŭ la propono. Ĉiuj ĉeestantoj estis por fondo de la klubo.

Harmadik: Néhány ige után (voli, deziri, povi, scipovi, devi, rajti, ordoni, promesi, permesi, komenci, fini, ĉesi, daŭri, intenci, projekti, lasi, igi, ŝajni, emi, domaĝi, stb.) közvetlenül főnévi igenév következik: Mi volas manĝi. La infanoj komencis ludi. Ĉu mi rajtas eniri? Ĉesu jam petoli! Mi ne emas labori hodiaŭ.
De sok igét por elöljáróval kell hozzákötni a főnévi igenévhez: Ĉu vi venis tien ĉi por dormi? La homo naskiĝis por labori, suferi kaj morti. Ili havas nenion por manĝi. Li pafis nur por defendi sin.

1. megjegyzés: Az iri és veni igékkel a főnévi igenév akár por elöljáróval, akár anélkül használatos lehet: Mi venis por iom babili kun vi. Venu manĝi! Antaŭ nelonge ili iris (por) promeni.

2. megjegyzés: A pro elöljáróval nem használatos főnévi igenév. Főnévesíteni kell az igét: Pro kurado (nem «pro kuri») li laciĝis (aŭ: Pro tio, ke li kuris, li laciĝis). Mi malfruis pro la tagmanĝo.

3. megjegyzés: A por ke összetett elöljáróval mindig felszólító mód használatos: Li ŝlosis la biciklon, por ke oni ne ŝtelu. Skribu al ŝi, por ke ŝi sciu, kie vi estas.

4. megjegyzés: A por kio és pro kio helyett, melyek ugyan egymás között egyáltalán nem azonos értelműek, mondjuk egyszerűen kial: Por kio (= kial) vi venis tien ĉi? Pro kio (= kial) vi ploras, knabeto? Pro tio, ke helyett mondhatjuk ĉar: Mi ne venis pro tio, ke (= ĉar) mi ne havas tempon.

*

De korespondanto de hungara gazeto Népszabadság:

Per ĉiu disponebla rimedo devas la EU-membroŝtatoj garantii la specialajn rajtojn de personoj apartenantaj al la minoritatoj, ĉar ties protektado kreas integran parton de protektado de homaj rajtoj. Sekve Slovakujo devas apliki la linvoleĝon en ĉi tia spirito – eksplikis Leonard Orban, komisaro por lingva multkoloreco de Eŭropa Komisiono, respondante al la letero de TABAJDI Csaba, hungara parlamentano. En sia letero Orban atentigis ankaŭ pri tio, ke la unia komisiono povas interagi en okazo, se koncerne demandon estas unia jurbazo – sed en la jena okazo tia ne estas. Sed, se nacia regulado malobservas uniajn bazrajtojn, en tiu okazo la komisiono povas interagi protekti ĝin. Sed ja, la homaj rajtoj apartenas al la uniaj bazrajtoj. La leteron de la rumana EU-komisionano oni povas rigardi, kiel la unua oficiala poziciopreno de brusela komisiono koncerne la hungara-slovakan debaton pri la lingvoleĝo.

Tizenhatodik lecke

115. Al és en

Ahelyett, hogy en la lernejoN, en la fabrikoN, en la urboN gyakran azt is lehet mondani, hogy al la lernejo, al la fabriko, al la urbo, bár elméletileg ezek a formák nem azonos értelműek.

Az al la lernejo kifejezés csak az iskola irányába történő mozgást jelzi, és nem mondja meg, hogy elért-e oda, és be is ment-e, míg az en la lernejon kifejezi, hogy a mozgás csak bent az iskolában ért véget. De a gyakorlatban ez a különbség nem játszik szerepet, mert a nyelv nem matematika, és általában nem kell kifejezni magunkat matematikai pontossággal.

Különösen a városok és az országok neve mellett használják szívesen az al elöljárót: Mi veturos al Ceĥoslovakio, al Germanujo, al Finnlando, al Berlin(o), al Parizo, al Vieno (Wien), al Oslo.

116. Ĝis

A különbség az al és a ĝis elöljárók között az, hogy az al csak irányt jelöl, míg a ĝis meghatározza a határt is: Li iris al la pordo (az ajtó irányába ment). Li iris ĝis la pordo (az ajtó volt az a határ, ameddig ment). De tiu turo oni povas vidi ĝis la najbara urbo. La kurso daŭros ĝis kristnasko. Ĝis tiu tempo ni lernos la tutan Esperantan gramatikon. La lecionoj estas de la sepa ĝis la naŭa. Ĝis revido!

A ĝis határozóként is használatos, azaz főnév nélkül: Hieraŭ mi legis ĝis (vagy ĝis kiam) mi endormiĝis. Nia diligenta kolegaro en laboro paca ne laciĝos, ĝis ( vagy ĝis kiam) la bela sonĝo de l' homaro por eterna ben' efektiviĝos.

117. Post és antaŭ

A post és az antaŭ helyre és időre is használható. Hely: Antaŭ mi sidis fraŭlino kaj post (= malantaŭ) mi sidis dika maljunulo. Ili kaŝis sin post (malantaŭ) la ŝtono.Idő: Antaŭtagmeze la infanoj lernas kaj posttagmeze ili ludas. Antaŭ nelonge mi legis «Gösta Berling» de Selma Lagerlöf. La prezentado komenciĝos post nelonge. Antaŭhieraŭ. Postmorgaŭ. Li foriris antaŭ du horoj. Post la tagmanĝo mi legis.

De a malantaŭ csak helyre alkalmazható, időre nem. Szükséges megkülönböztetni a post és malantaŭ, jelentését. A post csak időre használható: Li venis post mi (= később, mint én). Li venis malantaŭ mi (= a hátam mögött).

A post is használható határozóként, de csak a kiam –mal együtt: Post kiam la letero estos skribita, mi iros promeni. Post kiam ŝi edziniĝis (= edziniĝinte), ŝi finis la laboradon en la kontoro. Post kiam helyett egyedül kiam is alkalmazható: Kiam la letero estos skribita (vagy Skribinte la leteron), mi iros promeni.

A post kiam analógiájára némelyek az antaŭ kiam kifejezést használják a szokásos antaŭ ol helyett: Mi ne ripozos antaŭ kiam mi plene ellernis Esperanton.

118. Ĉe és apud

Az apud jelentése: „flanke de, ĉe la flanko = oldalt, valami oldalán”: Antaŭ mi en la kino sidis bela fraŭlino, apud mi sidis mia edzino kaj malantaŭ mi sidis dika sinjoro. Antaŭ nia domo estas ĝardeno kaj apud nia domo estas lernejo.

A ĉe közelséget, együvé tartozást jelez: Ĉe Brno estas la mondfamaj grotoj Macoĥa. Restu ĉe mi. Li oficas ĉe Müller & K-io (hasonlítsd össze: apud Müller & K-io = a szomszéd házban). Iliaj gepatroj loĝas jam kelkajn jarojn ĉe ili (= ugyanabban a lakásban velük). Iliaj gepatroj loĝas jam kelkajn jarojn apud ili (= egy másik, szomszéd lakásban). La tuta familio sidis ĉe la tablo.

119. Kun, per, sen

A kun társaságot, együttlétet jelöl: Petro parolas kun sia amiko (= Petro parolas kaj lia amiko parolas – Péter és a barátja is beszél). Kun kiu vi promenis hieraŭ? Ĉu vi korespondas kun eksterlandanoj? La koko kantas kun fermitaj okuloj (= havante la okulojn fermitaj – miközben be van csukva a szeme). Li staris kun klinita kapo.

A per eszközt jelöl: La surdmutuloj parolas per (= per helpo de) la manoj (a keze segítségével). Oni skribas per plumo kaj krajono. Mi manĝis per kulero, forko kaj tranĉilo. Li parolis per telefono kun sia amikino. Sendu la pakaĵon per poŝto!

A sen mindkettő – a kun és a per – hiányát jelzi: Sen vi mi iros nenien! Sen plumo aŭ krajono oni ne povas skribi. La infanoj preferas manĝi sen forko kaj tranĉilo.

Hieraŭ mi iris en la poŝtoficejon enpagi ĉekojn kaj peti la novan telefonlibron, pri kiu ni ricevis leteron, kaj asignon, kiun ni devis deŝiri, sed la oficistino diris, ke ili ne okupiĝas pri telefonlibroj, sed ni devas skribi aŭ telefoni al nia telefon-entrepreno, kaj poste oni alportos ĝin. Strange! Ĝis nun oni ĉiujare portis la telefonlibron al nia loĝejo sen mendite ĝin. Por kio estis nun la letero, kaj frenezigi la poplon iri vane al la poŝtoficejo?