August 2009
  Sun Mon Tue Wed Thu Fri Sat  
              1  
  2 3 4 5 6 7 8  
  9 10 11 12 13 14 15  
  16 17 18 19 20 21 22  
  23 24 25 26 27 28 29  
  30 31            

Archives

December 2009 (5)
November 2009 (3)
September 2009 (9)
August 2009 (10)
July 2009 (11)
June 2009 (10)
May 2009 (11)
April 2009 (8)
March 2009 (8)
February 2009 (7)
January 2009 (13)
December 2008 (10)
November 2008 (6)
October 2008 (4)
September 2008 (9)
August 2008 (8)
July 2008 (4)
June 2008 (3)
May 2008 (3)
April 2008 (4)
March 2008 (3)
February 2008 (4)
January 2008 (5)
December 2007 (3)

August 1st, 2009

Seppik-22



85. Predikatívó – állítmánykiegészítő



A 19, 20 és 57. szakaszban már szó volt az állítmánykiegészítőkről, de csak az esti igével kapcsolatban: Oslo estas urbo. La ĉambro estas varma, Tie ĉi estas mallume. Viszont állítmánykiegészítőt más igék is kaphatnak: igi, iĝi, fari, fariĝi, kredi, opinii, supozi, konsideri, ŝajni, ŝajnigi, vidi, aŭdi, nomi, elekti, titoli, montriĝi és mások.

Példák: La patrino faris la ĉambron pura. Oni elektis lin prezidanto. Oni nomas ŝin Rozino. Ĉiuj titolis lin profesoro, sed poste li montriĝis simpla instruisto. Ho, kiel granda vi jam fariĝis! La almozulo ŝajnigis sin blinda. Oni konsideris tiun difekton tute sensignifa. Hejtu la ĉambron varma!

Tulajdonképpen itt rövidített mondatokról van szó, mert a legtöbb esetben föltételezhető, hogy az esti ige el van hagyva: La almozulo ŝajnigis sin esti blinda. Oni konsideris tiun difekton esti sensignifa. Oni elektis lin esti prezidanto vígy: ke li estu prezidanto. Hejtu la ĉambron tiel, ke ĝi estu varma.

Ezt a mondatot: Mi vidis, ke la knabo kuras, - lehet rövidíteni: Mi vidis la knabon kuri, vagy kuranta. Ŝi aŭdis, ke la patrino kudras = Ŝi aŭdis la patrinon kudri. Ni kredis, ke ili dormas = Ni kredis ilin dormi (dormantaj). Ŝajnas, ke li jam venis = Li ŝajnas esti jam veninta. Ŝajnas, ke la kunveno estas jam finita = La kunveno ŝajnas esti jam finita. Az igenévi állítmánykiegészítő is kapcsolatba hozható az esti igével, ha nem is használjuk mindig: Mi vidis la knabon esti kuranta.

Megfigyelhető, hogy az állítmánykiegészítő sohasem lehet tárgyesetben, és a fent bemutatott igeneves formák, ha azok –n végződést kapnak, többé már nem állítmánykiegészítők, hanem jelzők, és az egész mondat értelmét megváltoztatják. Mi vidis la knabon kurantaN - zonos ezzel: Mi vidis la kurantan knabon. Mi kredis la viron dormanta = Mi kredis, ke la viro dormas. Mi kredis la viron dormantaN = Mi kredis la dormantan viron. Ez nagy különbség!

Fent is észrevehető, hogy igenév + tárgyesetet (Mi vidis la knaboN kuranta) lehet főnév helyett használni tárgyesetes főnévi igenévvel együtt: Mi vidis la knaboN kuri. Ŝi aŭdis la patrinoN kudri. Ni kredis iliN dormi. La nutristino igis la infanojN manĝi.

Ahelyett, hogy *igi manĝi* természetesen lehet azt mondani, hogy *manĝigi*, de ennél vigyázni kell, mert az utóbbinak két jelentése is lehet: *igi manĝanta* és *igi manĝata*. Például: La vilaĝano manĝigas (= eteti) sian ĉevalon per aveno és La vilaĝano manĝigas (megkér valakit, hogy adjon) avenon al sia ĉevalo. Ugyancsak: trinkigi, sciigi, konigi és más tárgyas igék esetében: Mi sciigis (= informis) lin pri la novaĵo. Mi sciigis la novaĵon al li.

Mi vidis la knabon kurantE azt jelenti, hogy mialatt futottam láttam a fiút. Létezik tehát egy harmadik lehetőség is, és ezeket jól meg kell különböztetni:

1. Mi vidis la knabon kuranta = Mi vidis la knabon kuri = Mi vidis, ke la knabo kuras.

2. Mi vidis la knabon kurantaN = Mi vidis la kurantan knabon.

3. Mi vidis la knabon kurantE = Kurante mi vidis la knabon.

86. Elöljárószó főnévi igenévvel

Sajátosságuknál fogva az elöljárószókat (prepzíciókat, viszonyszókat) csak főnevekkel és névmásokkal lehet használni. Vagyis nem lehet azt mondani, hogy «kun saluti, dum tagmanĝi» vagy hasonlókat, hanem kun saluto, dum tagmanĝo, vagyis főnevesíteni kell az igét.

Mégis néhány elöljárószó, nevezetesen anstataŭ, krom, por, antaŭ (ol-lal egyetemben) és néha sen is, főnévi igenévvel együtt is használatos.

Anstataŭ:

Anstataŭ ripozi, li laboris. Anstataŭ iri hejmen, mi iris en kafejon. Anstataŭ viziti la kongreson, ŝi aĉetis al si novan robon.

Krom:

Ŝi volas fari nenion alian krom kanti kaj muziki = Ŝi volas fari nenion alian krom kantado kaj muzikado = Ŝi volas nur kanti kaj muziki. (Tekintsd a 81. szakaszt is!)

Antaŭ ol:

Antaŭ csak ol-lal együtt alkalmazható a főnévi igenév mellett (bár a post kiam anlogiájára egyesek antaŭ kiam kifejezést használnak antaŭ ol helyett): Antaŭ ol ekdormi, mi legis dum duonhoro. Antaŭ ol manĝi, la infano kunmetis la manojn kaj preĝis. Antaŭ ol paroli, oni devas pensi.

Ugyancsak mondható így is: Ekdormonte mi legis vagy Antaŭ la ekdormo mi legis.

Sen:

Li foriris sen ion diri. Kutime oni tamen diras Li foriris nenion dirante (dirinte).

87. Vi és ci.

Ugyanúgy, mint az angolban, az eszperantóban is csak egy személyes névmás van a második személyre (vi), függetlenül attól egy vagy több személyt, idegent vagy ismerőst esetleg családtagot vagy közeli barátot, felnőttet vagy gyermeket, embert vagy állatot szólítunk meg. Levélben némelyek nagy kezdőbetűt használnak (Vi), de ezt a szokást nem szükséges utánozni.

A családiasabb és bensőségesebb «ci» csak kivételes esetekben használatos, például ha fordításkor érzékeltetni akarjuk a forrásnyelv finomságát (igeként is használva cii = diri ci = tegezni). Ritkaságszámba menő használata miatt idegenül, hidegen, visszataszítóan cseng, éppen nem családiasan. Éppen ezért lehetőleg kerüljük el a használatát, annál is inkább, mert a vi egységes használata fokozza az eszperantó egyszerűségét és nemzetközies voltát. A ci és vi használata ugyanis az egyes nemzeti nyelvekben igen eltérő lehet. A franciák például a gyermekeket is úgy szólítják meg, hogy „vi”, viszont a svédek az első találkozás alkalmával is azt mondják egy egyenrangúnak vélt személynek, hogy „ci”.

88. Oni.

A személytelen oni általában egyes számban használatos: Vespere oni estas laca (De szükség esetén többes szám is állhat mellette: lacaj). Az «onij» alak természetes nem lehetséges. De mint a többi személyes névmásnak, ennek is van melléknévi alakja: onia és a tárgyeset ragjával is ellátható: onin, de ezekre ritkán van szükség.

89. Si.

Amikor a cselevés ugyanarra a személyre hat, aki azt végrehajtja, vagyis amikor az alany egyben tárgy is, akkor a si visszaható névmást kell használni. Az első és második személyre nincs speciális alakja, hanem meg kell ismételni a személyes névmást tárgyesetbe téve: Mi amas min. Ni gardu nin! Vi trompas vin mem.

A harmadik személy (li, ŝi, ĝi) és az oni esetében a visszaható névmás si: Li lavis sin per malvarma akvo. Ŝi rigardis sin en spegulo. Tie ĉi oni povas bani sin. La profesoro forgesis siajn galoŝojn en la teatro. La hundo amas sian mastron. Az első és a második személyre ez a visszaható névmás nem alkalmazható. Tehát sohasem «ni lavis sin» és hasonlóképpen, hanem: ni lavis nin.

Nagy a különbség ezek között a mondatok között: Li prenis la horloĝon el sia poŝo és Li prenis la horloĝon el lia (vagy ŝia) poŝo. Az első esetben a névmás (sia) az alanyra vonatkozik, (vagyis az órát a saját zsebéből vette ki), míg a második esetben a lia mutatja, hogy az órát egy idegen zsebből vette ki. Tehát ahhoz, hogy megőrizzük a jó hírnevünket, és elkerüljük a kellemetlenségeket a rendőrséggel, jól kell figyelni a különbségekre a sia és lia vagy ŝia poŝo között.

A si, sin és sia névmásoknak mindig annak a mondatnak az alanyára kell vonatkoznia, amelyben előfordulnak. Sajnos a nemzeti nyelvek hatására, ahol nem tesznek különbséget «sia» és «lia» között, néhányan túlzásba esnek, és ezt mondják: «Li diris, ke sia patro estas malsana», ahol, úgy-e nincs szó visszahatásról, helyesen így kell mondani: Li diris, ke lia patro estas malsana. Mert a lia nem ugyanannak a mondatnak az alanyára utal, hanem egy másik mondat alanyára: (li diris).

Némelyek fordított értelemben is használják a si visszaható névmást: Ili batis sin. De ez hibás, mert ténylegesen ili batis sin azt jelenti, hogy mindegyikük saját magát ütötte. A helyes forma: Ili batis unu la alian vagy Ili batis sin reciproke. La gefianĉoj amas unu la alian = La gefianĉoj amas sin reciproke

Ezekben a kifejezésekben: singarda, sinmortigo, siatempe, siavice stb. a si változtathatalan függetlenül attól, melyik személyre vonatkozik: Ni devas esti singardaj (ne «ningardaj»!). Mi pensis kelkfoje pri sinmortigo (ne «minmortigo»). Siatempe (ne «viatempe») vi havis tute alian opinion.

Ügyelni kell arra, hogy nem szabad szó szerint fordítani a nemzeti nyelvekből, ahol a visszaható névmás akkor is használatos, amikor az eszperantóban nincs szükség semmilyen visszaható névmásra.

Published at 19:06 / 0 comments / 104 visits
This post is public

August 3rd, 2009

Tata jun. 24..28.

Leteroforma raporto aŭ raportoforma letero

legebla ĉi tie:

https://sites.google.com/site/tatainyar



Published at 11:47 / 0 comments / 47 visits
This post is public

August 4, 2009

61 Vespermanĝo ĉe reĝo Atila

61

Ĉiumonate unu okazon, je plenlumo, estis vespermanĝo ĉe Atila, al kiu la viroj kunportis siajn edzinojn kaj filinojn. Kiu havis plurajn edzinojn, tiu kunportis tiun, kiu naskis al li la plej multajn filojn. Tiun vintron estis alvokita ankaŭ mi. Nu, ne kiel gaston, ne: Atila havis multe da noblaj malliberuloj – mi devis malantaŭ ilin, kiel interpretisto.

Partoprenis tiun vespermanĝon proksimume sescent gastoj. Tie vidis mi la edzinojn de la reĝo la unuan fojon. Li havis dek edzinojn. Je la dekstra flanko de la reĝo sidis sinjorino Rika, je la maldekstra flanko sidis reĝo Ardarik la maljuna amiko de Atila. La ceteraj sekvis laŭ rangoj. La virinoj estis tiel sidigitaj, ke ili povis sidi kontraŭ siaj edzoj. Kaj la knabinoj sidis mikse kun fraŭloj. Antaŭ la reĝinoj sidis la gast-reĝoj, kaj la malliberaj princoj, kiujn, kiel ostaĝo restigis Atila en sia korto.

La virinoj estis en tia blanka robo, en kiu mi vidis ilin je nubofesto de Atila: blanka silkorobo kun vualo; sub la vualo, sur la kapo, kolo kaj brusto brilis oraj ornamokudraĵoj kaj oraj pasomentoj. Sur la piedo ili havis ruĝajn botojn. La vestaĵo de viroj estis el diverskolora damasko, atlaso kaj veluro. Ankaŭ ili havis ruĝajn botojn. La salonego estis lumigita per mil kandeloj. La manĝilaro estis el arĝento kaj oro. Sole antaŭ Atila estis lignotelero kaj kaj lignopokalo. Ĉar li malŝatas ĉiun pompon. Ankaŭ lia vestaĵo estis senornama, simpla vesto el cindrokolora veluro. Li ne havis eĉ ringon.

La vespermanĝo komenciĝis silente. Nur tiam varmiĝis iomete la humoro, kiam post la unua plado la reĝo prenis en manon la lignan pokalon, kaj ekparolis tiel: – Saluton al mia familio. Mia familio estas la huna nacio. Dio amu nin! Tiam ĉiuj starleviĝis, kaj trinkis por la sano de la reĝo. Dum la vespermanĝo sonis muziko, sed ade estis ĉesita, foje unua, foje alia huno leviĝis, kaj diris mallongan saluton. Mi aŭdis de Oresto, ke pli frue, en la epoko de reĝo Rof, la hunoj diris longajn salutojn, sed Atila subkutimigis ilin, interrompinte:

– Sufiĉas! Lasu ankaŭ aliulojn paroli!

De tiam ĉiuj mallongigas la alparolon. Post la tria plado eksilentis la muziko. En la salono zumis mallaŭta sed gaja interparolado.

Miaj okuloj daŭre paŝtis ja sur Emonjo. Ŝi sidis tie, inter la fremdaj reĝidoj, interparoladis ankaŭ la kontraŭaj najbaroj. Poste la tabloj estis disitaj, dum la junaj paroj promenadis sur la alia flako de la salono, kaj la orĥestro ludis ian revimigantan kanton.

Poste Atila mansignis al la muzikistoj. Tiam komenciĝis la danco. Tio jam ne okazis laŭ la rango, sed hazarde, kiel al li enkapiĝis. Tiun nokton li etendis sian manon al Emonjo. Ankaŭ gastoj agis simile en la granda miksado, ke kiuj staris pli proksime unu al la alia, tiuj komencis la dancon.

La huna danco ne estas tia, kia tiu de aliaj nacioj. Ĝi komenciĝas per malrapidaj, dignaj paŝoj. Komence la la dancistoj prenas nur la manojn unu de alia, pli malfrue ili staras fronte, kaj rigardante en la okulojn unu de alia, luliliĝas ili.

Mi vidis, ke Emonjo estas feliĉa. Liaj okuloj kvazaŭ ebriite sinkis en la rigardon de la reĝo. Ŝi estis serioza. Ankaŭ la reĝo. Nenie en mia vivo vidis mi homojn tiel serioze danci. Kaj se Emonjo neniam turniĝintus mian animon, kiel tie ŝvebis ŝi sur la brakoj de Atila, ŝi estiĝis sonĝofiguro, kies tera estaĵo: fata-morgano.

Dum danco la dancistoj ŝanĝadis iliajn dancantojn. Ĉiuj pludancis kun tiu, kiu staris la plej proksime. Emonjo doniĝis al la gota estro Todomer, kaj Atila etendis sian manon al Ildiko, al la germana reĝidino, kiun mi vidis ĉe sinjoro Rika. Mi rigardis ilin apogante min al flanka kolono. La danco estis bela. Oni povis vidi, ke ne nur iliaj korpoj dancas, sed ankaŭ la animoj.

Atila dancis antaŭ mi. Mi vidis, kiel li paŝadis remevante, ke la grandaj, bluaj okuloj de Ildiko feliĉe rigardas lin, kaj la okuloj de Atila reridetas al ŝi.

Published at 17:11 / 0 comments / 75 visits
This post is public

August 5, 2009

Seppik-24



96. Összehasonlítás

1. Az azonosság szavai: tiel – kiel, same – kiel, egale – kiel, tiom – kiom vagy egyszerűen csak: kiel: Karpatoj ne estas tiel altaj kiel (tiom altaj kiom) Alpoj. Mi estas same aĝa kiel vi (= samaĝa kun vi). Mi ŝatas lin tiom kiom ŝin. Ŝi estis ruĝa kiel kankro. Weissmüller naĝas rapide kiel fiŝo. Az utóbbi mondat ténylegesan rövidített: Ŝi estis tiel ruĝa kiel kankro. Tiel rapide kiel fiŝo.

2. Közép vagy magasabb fok (komparativo) szavai pli – ol (malpli alta pe: malpli – ol): Alpoj estas pli altaj ol Karpatoj. Printempe 1934 en Laponujo estis foje pli varme ol samtempe en Egipto. El du malbonaĵoj oni elektas ĉiam la malpli grandan.

3. Felsőfok (superlativo) szava: plej (a legalcsonyabb fok: malplej): Elefanto estas plej granda el la bestoj. New York (vagy Nov-Jorko) estas la plej granda urbo en la mondo. Plej grave estas, ke homoj pensu logike. Ilia malplej aĝa (= plej juna) filino nomiĝas Helve.

Megjegyzés: A pli és a plej önálló szavak, és nem szabad egybeírni a főszavukkal: nem «plialta» vagy «pli-alta» és «plejalta» vagy «plej-alta», hanem mindig pli alta és plej alta. De származtatás esetén egybe kell írni őket a főszavukkal: plialtigi, plibonigi, plejkarulo.

97. Kiel és kvazaŭ.

Li kantas kiel Caruso (Karuzo) azt jelenti, hogy úgy (= tiel) énekel, mint Caruso, vagy Causo neve alatt énekel. Li kantas kvazaŭ Caruso azt jelenti, hogy úgy énekel, mintha Caruso lenne, bár persze nem az. Kiel frato vi devas helpi min (= mivel, hogy a fivére, mert a fivérem)! Ni estas ja kvazaŭ fratoj (= ténylegesen nem vagyunk testvérek, de olyan jó köztünk a viszony, mintha azok lennénk). Li faris kvazaŭsciencan paroladon (= valóban a beszéd nem volt tudományos, de úgy hangzott, mintha az lett volna). A gykorlatban a különbség nem játszik lényeges szerepet, ezért a rövidsége miatt inább a kiel ajánlható.

Kvazaŭ után az ige általában –us végződést kap: Li kuris, kvazaŭ fantomoj persekutus lin. La knabo skiis, kvazaŭ li estus naskiĝinta (vagy naskiĝis) sur skioj. Ili preparis sin, kvazaŭ ili intencus veturi al la norda poluso. Li aspektis, kvazaŭ li neniam antaŭe estus vidinta (vagy vidis) ion similan.

98. Pli és plu

A pli és plu között az a különbség, hogy a pli magasabb fokot, és a plu időtartamot jelöl: : Mi ne deziras pli (multe) da kafo azt jelenti, hogy elég nekem az, amit már kaptam. Mi ne deziras plu kafon = korábban kértem, de már nem kérek. La aeroplano leviĝis plu supren (= folytatta az emelkedést).

A plu használatos –e végződéssel is: Ni iru plue! Szükség esetén, amikor az ember ki akarja hansúlyozni az irányt, tárgyesetet is lehet használni: Li iris kelkajn paŝojn plueN. De ilyenkor is legtöbbször elegendő egyszerűen a plu. Mint ahogyan a returne esetében is fölösleges a tárgyeset: Ĉe la stratangulo li rigardis returne.

Olykor igével összeírva is használjuk a plu szócskát: Post mallonga halto ni pluiris (vagy iris plu, iris plue).

99. Ankoraŭ, jam, plu.

Ankoraŭ két jelentéssel is bir.

1. aldone, ree, pli (=még, ismét, újból, újfent, továbbá): Mi petas ankoraŭ unu tason da kafo. Mi intencas resti tie ĉi ankoraŭ kelkajn tagojn. Diru tion ankoraŭ unu fojon (vagy ankoraŭfoje)! kaj

2. ĝis nun (eddig, ezidáig): La prezentado ankoraŭ ne komenciĝis. Li ne estas ankoraŭ tie ĉi. La ĉambro ne estas ankoraŭ varma.

Jam: La prezentado jam komenciĝis. Li jam estas tie ĉi. La ĉambro estas jam varma.

Az időtartamon kívül, amit az előző szakaszban vizsgáltunk, a plu tagadás mellett a tevékenység vagy az állapot megszűnését is mutatja: Li ne estas plu tie ĉi. La ĉambro ne estas plu varma. Mi ne kredas plu vin.

Némelyek erre a jam szócskát használják: La infano ne jam (= még nem) ploras. La infano jam ploras. La infano jam ne ploras. De világosabb: La infano ankoraŭ ne ploras. La infano jam ploras. La infano plu ne ploras. Némelyek a ne tagadószót a plu elé teszik: Mi ne plu kredas tion.

100. Ĉu és

Minden kérdőmondatnak valamilyen kérdőszóval kell kezdődnie, vagy a kiu, kio..., csoportból, vagy a ĉu (vajon) kérdőszócskával: Kiu faris tion? Ĉu vi komprenas? Nem lehet csak azt mondani «Vi komprenas?» vagy «Komprenas vi?»,mert ez nem érzékelteti a kérdést. Ugyanez a helyzet a függő kérdéseknél is (lásd a 82. szakaszt): Mi ne scias, ĉu vi komprenas. Li demandis, ĉu mi havas tempon.

Az is kettős jelentéssel bir:

1. alivorte (másszóval): Praha aŭ Prago estas la ĉefurbo de Ceftoslovakio kaj

2. unu el ili (egyik közülük): Ĉu vi deziras teon aŭ kafon? Vespere mi legos aŭ skribos hejme.

Az alternatívák kihansúlyozására használjunk kettőzést: Vespere mi aŭ legos aŭ skribos. Unu el ni devos cedi – aŭ mi aŭ vi.

Némelyek ilyenkor helytelenül a ĉu kérdőszócskát kettőzik: «ĉu... ĉu» és «ĉu... aŭ»: «Unu el ni devos cedi, ĉu mi ĉu vi (ĉu mi aŭ vi. De a ĉu kérdőszó, és csak - akár direkt, akár indirekt - kérdések esetén használható: Ĉu Praha estas bela? Kiu urbo estas pli bela, ĉu Praha aŭ Budapeŝto? Ĉu vi deziras teon kun rumo aŭ citrono? De ebben a mondatban: «Unu el ni devas cedi, ĉu mi aŭ (ĉu) vi» nincs kérdés, ezért ĉu itt a nem használható.

Published at 11:15 / 0 comments / 69 visits
This post is public

August 11, 2009

62 Vespero ĉe Ĉatoj



62

Alian tagon mesaĝis en la palaco, ke Atila ekveturigis senditojn al la bordo de Rejno, al la patro de Ildiko: li petis la manon de la knabino.

Vere, ankaŭ ĉefsinjoroj forveturis, inter ili: Ĉat, Dorog, Orgovanj. Neniu sciis, kien.

Mi ne multe zorgis pri ili: mi devis skribi leterojn al la ŝvaba, kvada, ruga, turcilinga, herula kaj al aliaj estroj, kiuj travintriĝis kun iliaj popoloj ĉe la bordo de Adriatiko, ke ili devos ekiri al la Sub-Danubo tuj, kiam ekmildiĝos la hardo de la vintro, kaj tie atendi la armeon de Atila: printempe ni ekiros kontraŭ Konstantinapolo.

Ĉar okazis, ke la nova imperiestro Marciano – malmolkola, aĝa soldato –, rifuzis la imposton ankoraŭ antaŭ la katalaŭna militiro. Li mesaĝis al Atila:

– Oron mi donas nur al miaj amikoj. Aliulo povas de mi atendi nur feron.

Atila respondis ankoraŭ pli mallonge:

– Al fero mi respondos per ŝtalo.

Sed tiam jam estis preta la militirplano al okcidento. Marciano devis atendi. Nun alvenis la tempo.

– Unu jaron post ĉi tiu tago – diris Atila tiam – ni vespermanĝos en la palaco de Marciano, kaj per li portigos mi la manĝopladon antaŭ min.

Nu do, ankaŭ tiun tagon mi multe laboris.

Vespere denove petis min la patriciino transskribi la lastan leteron, kaj mi lace, sed volonte rapidis al Ĉatoj.

Ĉat vere forveturis. Emonjo estis laceta. Eĉ sinjorino Ĉat ne sufiĉe dormis post la nokta amuzo – ŝi frue enlitiĝis.

Sed Emonjo restis kun ni.

Mi skribis la leteron malrapide kaj longe, por havi tempon paroladi kun Emonjo.

Mi deziris fanfaroni, ke ne estas tago, kiam mi ne ricevus unu-du orojn, kaj miaj kunuloj antaŭdiras al mi ĉion belan kaj bonon. Al Konstantinapolo certe mi estos la gvidanto. Mi batalos apud Atila. La frazon: Mi batalos apud Atila, precipe zorge preparis mi en penso, kiel mi eldiros ĝin. Emonjo scias, kion signifas ĉi tiu frazo. Ĝi promesas la belegan bluon de estonto: riĉecon, altrangecon, la ĉielon!

Mi havis bonan humoron. Mi ŝercadis por ekgajigi Emonjon. Mi pensis, ŝian palecon kaŭzis, ke li ne dormis sufiĉe. Mi laŭdis ŝian dancon, ŝian robon, kaj dume mi skribis la leteron al la edzo de patriciino.

Tio estis komika letero. Mi devas pentri, kiel ŝi penadas, kaj se la elaĉetmono frue ne estos sendata, velkos ŝi pro penado.

– Sinjorino mia – ekridetis mi –, ekde kiam vi estas ĉi tie, vi dikiĝis pro la penado.

Ŝi oscedis.

– Eĉ mi mem ne scias kial – respondis ŝi –, sed ankaŭ mi mem sentas, ke mia robo estas pli mallarĝa.

Fine la letero pretiĝis. Mi gutumis vakson sur ĝin, kaj la patriciino premigis per sia ringo.Dŝidŝia prenis la plej malgrandan lampon, kaj akompanis ŝin en ŝian ĉambron. Ni restis sola minuton.

Emonjo tiam levis la okulojn al mi. Ŝi rigardis per ia stranga, trista rigardo, kiel eble povas rigardi tiu virino, kiu klinas sian kapon sur la eŝafodon, kaj atendas, ke la sekvantan momenton la ekzekutisto malsuprenbatos. Ŝi havis ian, similan rigardon. Kaj ankaŭ ekparolis:

– Zeta, kio esta pli trista ol la morto?

Mi nur gapis. Kion mi povus respondi al tia demando? Sed respondis ŝi mem. Ŝi rigardis, la kapon balacante, antaŭ si:

– La vivo

Mi nur konsternis.

Ŝiaj okuloj flosis en larmoj. Kion ŝi volis diri? – mi ne scias. Al ĉi tiaj eldiroj oni ne povas respondi. Mi nur atendis, ke ŝi eksplikos: kio al ŝi estas.

Sed revenis Dŝidŝia. Emonjo leviĝis, kaj iris en la alian ĉambron ne adiaŭinte.

Sur la ŝtuparo mi parolis al Dŝidŝia:

– Kio estas la problemo de via fraŭlino? Ŝi estas tre trista.

– Tio, kio la mia – respondis Dŝidŝia.

– Kaj kio estas la via?

– Kiu zorgas pri tio?

Mi koleriĝetis.

– La diablo skuu vin, do eĉ vi sekretiĝas? Kio estas la problemo de la fraŭlino?

Ŝi pripensante rigardis min, kaj nur levadis la palpebrojn kaj la ŝultrojn.

Mi ne havis tempon ŝin demandadi, sed mi iris hejmen klinante la kapon, kaj dum la tuta nokto zumis en mia kapo la vortoj de Emonjo:

– Kio estas pli trista ol la morto?

Poste baldaŭ estis elaĉetita la patriciino. Mem la edzo venis por ŝi. Li serĉis min en la domo de skribistoj, kaj demandis, kiom estus mia elaĉetprezo.

– Mi ne scias, sinjoro – levis mi la ŝultron –, mi ne demandis.

– Do – diris li –, se ne estas tro alta, mi elaĉetos vin. Mi prenos vin apud min. Mi akiros por vi noblecon. Pri viaj leterojn admiris ankaŭ la skribsciantoj. Vi pentris bildon pri mia edzino, ke ankoraŭ la fremduloj larmis pri ŝi. Mi elaĉetos vin.

– Dankon – respondis mi kun orgojla humilo – prefere mi estas malliberulo ĉi tie, ol ĉefnoblulo ĉe vi, sinjoro mia.

Konsternite rigardis li min. Eble eĉ hodiaŭ turnadas li la kapon, se li rememoras al mi.



Published at 18:25 / 0 comments / 74 visits
This post is public

August 13, 2009

Seppik-25

Tizennegyedik lecke

101. Számnevek



Ahhoz, hogy ügyesen tudjuk kezelni a számneveket, sokat kell gyakorolnunk. Számoljunk mindig eszperantóul, anyanyelvünk használata nélkül! Különböző országokban tett utazásaim során észrevettem, hogy gyakran még jó eszperantisták is nehezen tudnak számolni eszperantóul. Ez azt mutatja, hogy nem gyakoroltak eleget.

Az alapszámok sohasem kaphatnak –n vagy –j végződést. Vagyis nem: «oni vivas nur unun fojon, duj homoj promenas», hanem egyszerűen: Oni vivas nur unu fojon, Du homoj promenas. De a főnévként vagy melléknévként szereplő számok (unuO, duO, triO, kvarO, unuA, duA, triA, kvarA stb.) már elláthatók végződésekkel ugyanúgy, mint a közönséges főnevek vagy melléknevek: En la kafejo ni aŭskultis tirolan muziktrioN, La mastrino aĉetis du dekduoJN da ovoj, Jam la duaN fojon mi kaptis vin ĉe mensogo Csak az unu kaphatja meg a többes szám jelét, de az is csak speciális esetben, névmásként használva: La homoj ne estas egalaj – unuJ estas blondaJ, aliaj estas nigraharaj.

A tízeseket nem szabad egybeírni a gyesekkel («dekunu, dekdu, dektri»), mert akkor a hangsúlyozási szabály szerint (a hangsúly mindig az utolsóelőtti szótagra esik) természetellenesen kellene kiejteni ezeket a számokat «dekdu, dektri».. A tízeseket és az egyeseket elkülönítve ejtjük, ezért külön is kell írni őket: dek unu, dek du, dek tri, dudek kvar, tridek ses, cent kvardek sep, okcent naŭdek kvin, tri mil kvarcent du, sepcent kvardek du mil naŭcent kvindek tri. Némelyek kötőjellel választják el őket: dek-unu, dudek-tri, kvincent-kvardek-ok. A százasokat és a tízeseket egybeírjuk: (dudek, tridek, kvincent, naŭcent), de a mil számnevet külön írjuk: dudek tri mil sescent kvin.

Az összetett számnevek esetében a nyelvtani végződést az utolsó szám végéhez illesztjük: dudektria vagy dudek-tria (nem «dudeka tria») Ilyen esetben természetesen egybe kell írni a teljes számnevet, de a jobb érthetőség kedvéért az egyes részeket kötőjellel kell szétválasztani, különösen akkor, ha az összetétel túl hosszú: mil-sescent-kvindek-oka.

102. -obl-

Az -obl- szuffixum szorzást jelöl: Duoble du (2x2) estas kvar. Trioble tri estas naŭ. Ne keverjük a foje szóval: Mi manĝis hieraŭ trioble ez azt jelenti, hogy háromszor annyit ettem, mint szoktam, míg mi manĝis trifoje azt jelenti, hogy három alkalommal ettem: reggel, délben és este. Li estas duobla azeno = olyan buta, mint két szamár. Li estas dufoja azeno = két alkalommal szamár volt. A foj- tő tehát nem jelöl szorzást, hanem csak időt, az alkalmak számát, és ezért nem alkalmazható az –obl- helyett.

A számnevekkel együtt az -obl- még előfordul a kelk, mult és plur tövekkel együtt is: Kelkoble pli granda. Esperanto estas multoble pli facila ol iu nacia lingvo.

Published at 12:51 / 0 comments / 48 visits
This post is public

August 16, 2009

63 La morto de Atila

63

Ĉi tiun jaron frue alvenis la printempo.

Jam je la fino de februaro bluis la violo en la haroj de hunaj knabinoj, kaj la kampo estis verda. De la aliancaj armeoj alvenis mesaĝoj tago post tago, ke ili ekiris, kaj ke apud malsupra Danubo ili atendos la armeon de Atila.

Eble anonciĝis nun pli granda popolamasoj sub la flago de Atila, ol al la okcidenta militiro. La stelo de Atila brilis alte. Post la katalaŭna batalo neniu dubis plu, ke apartenas al li la tuta mondo.

Ni aŭdis, ke Marciano tre ektimiĝis. Se ni aliros, li surgenue portos sian kronon antaŭen al Atila. Kion li povus fari ion alion? En tiu tera mondo estas nur unu reĝo, kiu regas.

En la domo de skribistoj ni interparoladis ankaŭ pri tio, ke Atila translokigos sian rezidejon en Konstantinapolon. Marmora palaco taŭgas al la sinjoro de la mondo, kaj ĉemara urbo indas al la nobilitatoj de la huna popolo.

Ni nur atendis ankoraŭ la nuptofeston. Kaj Atila eble post la alian tagon ekiros, kaj kunportos la novan edzinon.

Iun printempan tagon estis okazinta ankaŭ tio.

La pastro benis ilin je tagmezo. Sur la ĉefplaco brulis pli da ŝtiparoj. Oni oferis blankan ĉevalon, kaj el sakoj verŝis incenson sur la fajrojn. La urbo estis plena de floro. Sur la placoj estis bakataj bovoj kaj ŝafidoj. Ĉie fluis vino, kaj sonis muziko, tintis spronoj, kantis liutistoj.

En la palacon de Atila estis invititaj mil gastoj. La salono ricevis novan ornamon je tiu okazo. La muroj kaj kolonoj estis kovritaj per larĝegaj tapiŝoj. En la anguloj de la salono blankis grekaj-romiaj di-skulptaĵoj faritaj el marmoro. Tiuj estis ĉiuj portitaj el la romiaj urboj. Sed estis nur viraj skulptaĵoj. La virinajn statuojn ne toleris la hunaj virinoj. Ankaŭ la viraj skulptaĵoj estis kovritaj. La kapon de virajn statuojn oni ornamis per ĉapelo.

Flanke brilis grandaj kandelingoj el oro kaj arĝento. Sur la tabloj estis mil manĝilaroj, el arĝento kaj oro. Je la mezo de la salono pendis skulptita barelo sur ĉeno, donaco de la romia papo. La plej maljuna lacrimae Christi estis ĝia enhavo.

Ĉe la tagmanĝo mi ne estis en la salono. Ekstere, sur la milita ekzercejo la hunoj aranĝis konkuron – mi rigardis ilin. Aliloke ŝnurdancistoj, avzonaj komediistoj, alanaj tranĉilĵetistoj, grekaj aktoraĉoj amuzigis la popolon. Sur la placo, antaŭ la palaco Cerko rajdanta sur balailo mimis la ĉefsinjorojn: la grandventran Eslason, kiel li rajdas streĉite la ventraĉon; Ĉaton, kiel tirante la lipharon orgojlas; la virbovkapan Maĉon, kiel rajdas, pendante sian grandan kapon; Urkon, kiel streĉante la kat-okulojn krias:

– Antaŭen! Reen! Hok-hok!

Mi jam konis tiujn ŝercojn, mem la mokitaj ofte ridis pri ili. Sed la popolo unufoje vidis, kaj ridegis. La ĝojo sonis ĉie en la urbo de Atila.

Poste kiam krepuskiĝis, centmiloj da torĉoj ekflamiĝis sur la tero. La popolo amasiĝis antaŭ la palaco, kaj deziris vidi la reĝon.

Eĉ aperis la reĝo, kun la nova edzino, kiu estis vestita en blanko kun krono sur la kapo. La popolo akceptis ilin kun ĝojsaluto, kiu tremigis ankaŭ la ĉielon. La viroj skuis iliajn ĉapojn, la virinoj iliajn tukojn. La ebrieto de ĝojo ruĝiĝis sur ĉiu vango.

Mi, kiu kun trankvilaj okuloj povas rigardi ĉiun ekscititon, tiun nokton eĉ mi ne povis leviĝi super la senton de amaso. Ankaŭ mi flirtis peĉan torĉon, kaj kriegis kun la hunoj:

– Vivu Atila! Beno!

Li jam ne estas barbara estro en miaj okuloj, sed tenilo de mia bonŝanco, mia vivanta suno, mia eterna reĝo.

Poste, kiam Atila reiris, la popolo amuziĝis plue en grupoj. Mi iris preter la domo de Ĉatoj, kie italiaj kantistoj kaj kvadaj dancistoj frapadis la telertamburon.

Kiel mi staris tie, mi ekvidis en la grupo la servistaron de Ĉatoj, inter ili estis Dŝidŝia. La knabino staris en la unua vico apud Perleto, kaj la brilo de torĉoj prilumis ŝin.

Surprizis min la beleco de la knabino.

Kiu estis ŝi, kiam mi ŝin unuan fojon vidis: fuma, nematura infanaĉo. Nun ŝia vangoj estas blankaj, iomete ruĝaj. Ŝia ambaŭ nigraj okuloj: kiel du nigraj papilioj. Ŝi havas abundajn harojn. Ŝiaj brakoj, gamboj estas belformaj. Nur rigardis ŝin miaj okuloj, kaj mi miris.

Uzura rimarkis min, kaj mansvingis, ke mi akompanu al ili. Mi volonte faris tion.

La kvada dancisto tiam komencis la torĉodancon. Li estis juna viro, kun fleksebla talio, facile turnis kaj saltadis. Lia atrakcio estis, ke lerte serpentis la torĉojn ĉirkaŭ sia korpo. Sed eble por favoro de la festo li ŝmiris pli multan grason sur la kapon, kaj la flamo kaptis en la harojn, kaj la danco ĉesis je granda bonhumoro de hunoj.

– Iru ni alien! – kriis Uzura

Kaj prenis la brakon de sinjorino Raba, kaj kuntiris ŝin.

– Ni iru!

Lado brakumis Perleton.

Por mi restis Dŝidŝia. Si brakumis min, kaj ni promenadis sencele en la svarmanta urbo.

Ili, povruloj malofte povis ŝiriĝi de la domo. Nun ĉiuj forlasis ĝin.

Ni promenadis en la lumo, en la amuzo. Foje-foje ni haltis ĉe iu grupo. Mi rigardis, kiel turnadas la fraŭloj la plenvizaĝajn hunaj virinetojn.

– Tjuhaj!

Poste ni aŭskultis kantojn pri la italia militiro. Iun kanton mi povas ankaŭ nun rememori. Tio temis pri tio, ke sur la italia ebeno oni serĉis lokon por tendo de Atila. Necesus ia monteto, sed ne estis. „Do, estu” – diris la ĉefmilitestro. – „portu ĉiuj grundon po ĉapelo!”

Tiun nokton estiĝis monto tie.

Ni promenadis plue.

Subite mi sentis, ke tremas la brako de Dŝidŝia.

– Ĉu eble vi malvarmas? – demandis mi kareseme.

Ĉar ni estis tiam ankoraŭ je la komenco de printempo.

– Ne –respondis ŝi.

Kaj rigardis ŝi min feliĉe.

– Kiel bela vi estas, Dŝidŝia! – admiris mi pri ŝi – ĉu vi scias, ĵus mi rigardis vin admirante.

Ruĝiĝinte, ridete tiris ŝi siajn ŝultrojn:

– Kion utilas, se mi estas bela – diris ŝi mallaŭte –, ne valoras tio por mi ion.

– Nunu, mi ne aŭdis iam, ke iun oni bedaŭris, ĉar estas bela. Ĉu vi aŭdis tiaĵon? Se jes, oni povas bedaŭri ankaŭ vin.

Kaj kiel lia brako ripozis sur mia brako, mi vidis, ke ankaŭ ŝia mano estas belforma.

Ni silentis.

Se Emonjo ne estus sur la tero – pensis mi –. ĉi tiu knabino estus ĝuste bona por mi.

Sed tio estis nur transfluganta penso. Kiam ni iris al la hejmo, mi pripensante adiaŭis de ili. La esperoradioj de la sekvanta tago brilis jam en mia animo: morgaŭ! Fine ankaŭ min akiros festo! Brilanta tago, mia bela, granda festotago!

Mi ellitiĝis min. Eĉ miaj gravuristo-kunuloj rapidis. Ni po kvar havis unu ĉambron, apud la ĉambro de Konstantino. Tio estis iomete pli bona ol la ĉambro de sinjorino Raba. Anstataŭ amelodoro, ĉi tie regis odoro de gajlo, sed la muroj estis kovritaj per preĝejaj bildoj: diversaj oleopentraĵoj, sanktuloj kun rigida vizaĝo, seriozaj anĝeloj. Eĉ mi ne scias, kial alportis ilin la hunoj: neniu bezonis ilin, eĉ por veltola saketo por bestnutraĵo.

– La tolo estas malforta – diris oni malestime.

La antaŭan vesperon mi malfacile povis ekdormi. La espero ludigis siajn demandojn en cent formoj antaŭ miaj okuloj: kion povas mi atendi de Atila?

Certa estas nur, ke li liberigos min. Post ĉiu nuptofesto liberigis li siajn sinjorajn malliberulojn, pro tio, ke ili rememoru tiun tagon. La liberigitaj malliberuloj povas hejmeniri, se ili volas. Nur kelkaj iris hejmen. La manpremo, per kiu la liberigo okazas, restigas la malliberulon apud Atila.

Do, ankaŭ al mi etendos li la manon. Ankaŭ la reĝoj sentas feliĉon, se tion faras. Sed kio estos poste?

Kio estos, se mi ne ricevos, nur ornamitan glavon, kaj ĉapelon? Ne, tio ne povos okazi. Mi ricevos de li belan tendon, grandan havaĵon: ĉevalojn, bovinojn, servistojn. Eble ordonos al mi edziĝi antaŭ nia formarŝo. Ne, tion li ne ordonas nun, nur post la militiro. Tiam jam ankaŭ mi kalkulos dek homojn, kiam la predo estos dividita.

Tiaj pensoj turbulis en mia kapo matene, kiam mi vekiĝis: la miksaj ektremoj de feliĉo kaj dubo. Mi vestis kun tremanta koro, kiel fianĉino, kiu vekiĝas al la tago de sia nupto. Al la sandalo mi kroĉigis oran spronon. La harojn mi ŝprucis per bonodora akvo, kaj ordonis ĝin en buklojn.

La ĉielo estis iomete nuba. La aero estis malvarmeca. En la urbo foje-loke ankoraŭ sonis muziko.

Sur la larĝa galerio de la palaco ankoraŭ estis kolektiĝantaj la ĉefsinjoj kaj mallaŭte interparoladis. Tie staris la ĉefmilitestro en blua velurĉapelo, sia glavo esti sur sia dorso. Tie staris ankaŭ mia mastro, li tondetadis sian longan lipharon. Tie staris la Libera-Greko: kiu el ĉevalidleda botelo regalis vinon al maljuna Barĉa. Tie staris Oresto, kelkaj ĉefoficiroj, reĝo Adarik, Berki, Orgovanj, Dorog, Maĉa, Kason, Upor: ĉirkaŭ kvindek ĉefsinjoroj, en malgrandaj grupoj. Ili atendis la sonon de doma korno, ke ili permesos iri en salonon.

Sur la korto muĝis bovinoj, kaj blekis ŝafoj. Tiuj estis donacbestoj: sep blanka bovino kun oritaj kornoj; sep blankaj belĉevaloj kun oritaj hufoj; sep ŝafoj; sep blankaj kaproj, ankaŭ ilies kornoj estis oritaj; sep blankaj kokinoj, sep blankaj pavoj, sep blankaj kolomboj, sep blankaj gruoj – nu sep diversaj aĵoj, ĉiuj sep blankaj.

La pordo de la koridoro jam estis malfermita, kaj tie staris kelkaj dormemaj korpgardistoj. Pli ene en la mallumeto de la koridoro ruĝiĝis la kaftano de kapitano Edekon. Certe li gardis tie dum la tuta nokto, kaj merite al lia ofico, li volis esti la unua, kiu deziros feliĉan, bonan matenon, kaj forton, sanon al Atila.

La Libera-Greko alparolis min:

– Nu, knabo, por kiom vi vendus vian hodiaŭan tagon?

– Nu, se mi povus ricevi kun ĝi, kiun la reĝo ne povas doni, sed al kiu sen la donaco de la reĝo mi ne povas akiri, tiel ja mi ne donus eĉ por la romia imperio. Kaj se tion mi ne povas ricevi, kion mi esperas, tiam mian liberecon, kaj ĉiujn donacojn de la reĝo mi donos al la diablo senkoste.

La Libera-Greko ridis.

– Mi ŝatas la enigmoj, sed mi ne entreprenas solvi tion. Kio estus do tio?

– Se la reĝo donus al mi ĉion sian oron, kaj aldonus la la sunon, la lunon, kaj en sako ĉiuj stelojn de la ĉielo, tio ĉio estas nenio kompare kun tio, kion mi atendas de tiu ĉi tago.

Li ridis:

– Tion mi eĉ tiel ne komprenas.

Kason la ĉefkornisto poŝadis kun dormemaj-ruĝaj okuloj en nekutima ornamo al la grupo. Li demandis, ĉu la reĝo vekiĝis jam. Li manpremis kun kelkaj sinjoroj, kaj trinkis el la botelo de Kamoĉa.

– Kial vi alportis vian kornon? – demandis Vaĉar. – Ĉu vi pensas eble, ke ni jam hodiaŭ ekiros?

– De Atila estas imagebla eĉ tio – respondis Kason –, frue printempiĝis.

Nian interparoladon interrompas bruo. Edekon kuregas sur la koridoro direkte al ni. Li ne havas kaskon sur la kapo. Kun taŭzita mieno raslas al la gardistoj:

– La ĉefmilitestron …

Kaj sufokiĝante skuas la manojn:

– La ĉefmilitestron! Kuru al ĉefmilitestro! Al ĉefpastro! … Al kuracistoj! …

Kaj ni nur ekrigidis.

La ĉefmilitestro staris tie antaŭ li, sed li estis tiel konfuzita, ke ne vidis lin.

– Kio okazis? – demandas la sinjoroj.

Edekon ŝanceliĝas al la muro, kiel ebriulo. El liaj okuloj fluas larmoj. Kun pugnoj batas sian frunton:

– Aj, aj al ni! – krias li, ke ni kvazaŭ glaciiĝas pro lia vorto.

La ĉefmilitestro tenas liajn ŝultrojn:

– Mi estas tie: kio okazis?

– Li mortis! – eruptas la vorto el la homo, sed je tiu terura voĉo, kiel se lia koro elŝiriĝus.

Kvazaŭ fulmobatus ĉiujn. La pensado interrompis en la kapoj. Kiu estas, kiu mortis? Neniu maltimis demandi. Tio estis tiel grandega teruraĵo, ke ni maltimis kredi je niaj oreloj.

Fine la ĉefmilitestro ekmoviĝis, kvazaŭ dirus mallaŭte el profunda sonĝo:

– Estas li murdita? …

– Mi scias nenion – raslis Edekon –, la virino ŝrikis, kaj mi enkuregis. Atila … tie kuŝas … surdorse. Mi krias al li: Sinjoro mia! Mi skuas lin … li ne respondas …

Kaj la homo apogante sin al la muro ploregas.

Ni ekiris, kiel somnambuloj: senvorte, tumulte, tra la pordo, laŭ la obskura koridoro, malsupren laŭ la ŝtuparo al la etaĝo, kie estas la dormoĉambro de Atila. Sed tio okazis tiel mekanike, silente, kvazaŭ ni ĉiuj movus devige en iu sonĝo.

La ĉambro ne havas pordon. Nur dika, blua silkodrapiraĵo kovras la faŭkon ĝis la planko.

La sinjoroj tumulte svarmas enen. Ili kuntiras ankaŭ min. La duflugila pordo malfermiĝegas. Ia peza odoro estas en la ĉambro, simila al la ŝimodoro de kelo. En la angulo de la ĉambro genuas kun hirtaj haroj, en vualon volvite, tremante kaj plorante Ildiko.

Sur la granda nuskoligna lito kuŝas tie Atila surdorse, ĝis brusto kovrita, flave pala. Lia duone malfermita buŝo kvazaŭ estus sanga.

– Sinjoro mia! – diras Maĉa mallaŭte kun tremanta voĉo.

– Sinjoro mia! – krias ankaŭ la ĉefmilitestro, skuas la ŝultrojn de Atila – Sinjoro mia! – krias, kiel Kristo povis iam krii Lazaron antaŭ la tombo.

Kaj li falas sur la sofon apud la lito.

– Li mortis! Li mortis! – susuris oni ĉirkaŭ mi.

– Li estas murdita! Li estas venenita! – kriegas la maljuna Barĉa.

Kaj oni prenas Ildikon je viaj haroj, kiel ian beston.

– Vi murdis lin!

La virino ŝrikante forpuŝas la manon, kaj kaŝas sian vizaĝon en mankavojn. La vortojn ŝi ne komprenas, sed pro sovaĝa voĉo ŝi ektremas. Ŝia vidaĝo, kiel tio de frenezulo.

Ankaŭ Barĉa skuas la reĝon.

– Atila! – ploras maljunece, patrece – Atila!

La mano de reĝo kuŝas sur la littuko. Li prenas ankaŭ ĝin, sed retenas, kaj genufalas, kaj sufokante ploras:

– Li mortis.

Ĉiuj vizaĝoj estas malsekaj de larmoj jam. La ĉefmilitestro turnas al la muro kaj ploregas:

– Ho, mia bona sinjoro! Mia bona reĝo!

– Ni havas finon – ploregas iu voĉo.

Kiu genufalas, kiu falas sur la liton, sed ĉiuj veadas, ĉiuj ploras per singultanta plorego.

– Aj por vi, povra huna nacio! – kriis la maljuna Barĉa.

Ankaŭ mi mem iris sufokante el la ĉambro. Sur la koridoro palaj kaj veantaj homoj tumultis enen kaj elen.

Mi premiĝis al la turoŝtuparo. Mi supreniris por havi aeron.

Ĉirkaŭ la placo estas ankoraŭ silento. En la malproksimo ie, eĉ triloke sonas muziko. La suno leviĝas el inter la nuboj, kaj lumigas la duonon de la urbo, la orajn pintojn de la tendoj, la kuprajn tegmentojn de la palacoj.

Mi vidas, ke el la palaco rajdegas ĉevalistoj en diversajn direktojn. La muziko silentiĝas en la malproksimo. Ia sufokanta silento sidas super la urbon.

Poste mi vidas, ke homoj rapidas antaŭen el ĉiuj direktoj. Viroj rajdas surĉevale, virinoj, infanoj kuras apud la ĉevaloj. Multe kaj multe, ĉe la palacoj jam svarmanta amaso kun mallaŭta zumo. La placon plenigas homoj, virinoj, infanoj. Sinjoroj kaj servistoj, viroj kaj virinoj mikse tumultas tra ĉiuj pordoj de la palaco, kaj la aeron vibras zumo, muĝo.

Mi sentas, kvazaŭ la tero kaj ĉielo interkroĉadus. La aero estas sufokanta, kiel antaŭ pluvego. Io min movigas surĉevaligi, rajdi en la kampon, ne vidi, ne aŭdi ion!

Kiam mi alvenis malsupren, mi vidis, ke la korpgardistoj fermis la koridoron. Nur nun kuregas ankoraŭ reĝino Rika ŝrikante, harojn ŝirante, al la ĉambro de Atial.

– Oni murdis lin! Oni murdis lin! – ŝrikegas.

Post ŝi rapidas reĝido Aladar antaŭen-klinigante la kapon. Li tenas la ĉapon en la mano. Li estas pala kiel la muro.

Poste venas la ceteraj edzinoj kaj infanoj

– Mi ne povas aŭskulti ĉi tiun teruran ploron – diras mi al korpgardisto Balasa –, permesu min eliri.

– Kiu povus murdi lin? – parolas la gardisto kun larmaj okuloj –, ne iris tie iu, krom ni.

Poste venis la pastroj, kaj la kuracistoj. Ĉiuj parolis, ke Atila estis murdita, kaj denove estas peka la greka imperiestrejo. La popolon okupis kolero kaj dubo. La kuracistoj elvenis post kvaronhoro, kaj diris, ke vundo ne estas sur la reĝo, sed li mortis samkiel Buda.

La heroldo ripetas tion antaŭ la palaco, kaj la respondo estas malgaja muĝo de la popolo.

La ĉefsinjoroj ploras sur la galerio. Ĉat ektiras panardon, kaj tranĉas sian veston per ĝi. Pikas ankaŭ la vangon. Li veas. Li sidiĝas sur la teron, kaj falas.

– Havas finon ĉi tie ĉio! Eĉ la Dio!

Kason ekmovas, por levi lin, sed tiam oni portas la lancon kovrita per funebra drapo, oran lancon de Atila por piki sur la pinjonon de la palaco.

Kason forturniĝas, malligas la belan, grandan kornon el ebono, kaj batas ĝin al pilono, ke ĝi rompiĝas je mil pecoj.

Published at 07:16 / 0 comments / 79 visits
This post is public

August 18, 2009

Seppik-26

103. -ono, -ope



Az –ono osztó szuffixum: duono =1/2, 0.5, triono = 1/3, kvarono = 1/4, dekono = 1/10, 0.1,stb. Csak számnevekkel együtt használjuk, ezért nem lehet azt mondani, hogy «kretono» ahelyett, hogy parto de kreto.

Az ope- gyűjtő, csoportosító szuffixum: Ili promenas duope. Ni skiis triope. Same kiel -obl- ĝi estas uzata ankaŭ kun la radikoj kelk, mult kaj plur: Multope vojaĝi estas pli interese ol unuope. Komence mi lernis tute sola, sed nun ni lernas jam kelkope.

104. Po

A po szétosztó, elosztó viszonyszó csak számnévvel együtt használatos: Por miaj kvar infanoj mi aĉetis dek du pomojn kaj al ĉiu el la infanoj mi donis po tri pomojn. Tiu ĉi libro havas sesdek paĝojn; tial, se mi legis en ĉiu tago po dek kvin paĝoj, mi finos la libron en kvar tagoj. Helytelen tehát az ilyen mondat, mint például: «Ni veturis kvindek kilometrojn po tagO» Helyesen: Ni veturis po kvindek kilometroj (ĉiu)tage.

Mint a fenti példák is mutatják, a po mellett mindig alanyeset áll, még akkor is, ha közvetlen tárgyról van szó, vagy ha a po nélkül a főnév -n végződést kapna: Al ĉiu el la infanoj oni donis tri pomojn. Al ĉiu el la infanoj mi donis po tri pomoj. Ugyanez a helyzet a ĉirkaŭ esetében, ha proksimume értelemben használjuk: Mi ricevis de li ĉirkaŭ kvindek kronoj. Ni havas jam ĉirkaŭ 40 gekursanoj. Ni havas jam 40 gekursanojN. Az ilyen esetekre azt a szabályt kell alkalmazni, hogy az elöljárók alanyesetet vonzanak.

De, mivelhogy természetellenes, hogy az ige közvetlen tárgya alanyesetben álljon, sokan a po és a ĉirkaŭ után is ugyanolyan esetet használnak, mintha a po ott se lenne (lásd a 47. és a48. szakaszokat is): Ĉiutage estis legataj po dek kvin paĝoj (alany). Mi legis ĉiutage po dek kvin paĝojN (tárgy). Mi donis al la infanoj po tri pomojN. En nia klubo estas jam ĉirkaŭ kvindek membroj (alany). Nia klubo havas jam ĉirkaŭ kvindek membrojN (tárgy).

Néha a po után irányt mutató tárgyeset is állhat: La servistino kondukis la gastojn en po unu ĉambroN.

Prefixumként, előtagként más gyökökkel is használatos: Ni vendas pogrande kaj pomalgrande (podetale). Li disdonacis popece sian tutan havaĵon. Ponumera vendado de «Literatura Mondo».

Megjegyzés: A po szócska használata teljesen el is kerülhető, ha emiatt a kifejezés tisztasága, érthetősége nem szenved csorbát: Al ĉiu el la infanoj mi donis tri pomojn. En ĉiu tago legos dek kvin paĝojn. Ni veturis kvindek kilometrojn (ĉiu)tage.

105. Óra

Tegyünk különbséget e mondatok között: Mi skribis tri horojn. Nun estas la triA horo. Mi ekskribis je la triA (horo).

Ha meg akarjuk tudni, mennyi az idő, így kérdezünk: KiomA horo estas? A kérdésre általában melléknévi alakkal válaszolunk, elhagyva a horo szót, és a perceket tőszámnevekkel mondjuk:

3.05 (15.05) – La tria (dekkvina, dek-kvina) kaj kvin minutoj; kvin minutoj post la tria.

4.15 – La kvara kaj kvarono; kvarono post la kvara.

5.30 – La kvina kaj duono; duono post la kvina; duono antaŭ la sesa.

6.45 – La sesa kaj tri kvaronoj; kvarono antaŭ la sepa.

7.50 – La sepa kaj kvindek minutoj; dek minutoj antaŭ la oka.

Létezik tehát három változat a percek, negyedórák és a félórák kifejezésére:

1. ka-jal (la naŭa kaj dudek minutoj),

2. post-tal(dudek minutoj post la naŭa) kaj

3. antaŭ-val (dudek kvin minutoj antaŭ la deka).

Az ilyen formák: «kvarono de la deka» és «kvarono je la deka», melyeket sokan használnak, nem világosak és nem is jók. Mit is jelent ez?: «kvarono de (je) la deka»? Negyedóra kilenc után, vagy negyedóra tíz előtt?

Az időpont jelzésére, amikor valami megtörténik, a je elöljárószót használjuk: Je kioma horo vi enlitiĝis hieraŭ? Mi enlitiĝis precize je la dekunua (dudektria). De ha a percekkel kezdjük, akkor tárgyesettel jelöljük az időt a je helyett: Mi enlitiĝis dek kvin minutojN post la dekunua. Ni tagmanĝis duonoN antaŭ la tria.

Az időtartam kifejezésére a de ... ĝis szópárt használjuk: Mi dormis de la dekunua ĝis la sepa.

Published at 09:49 / 0 comments / 65 visits
This post is public

August 19, 2009

64 Entombigo de Atila

64

Posttagmeze jam kuŝis Atila tie, sur la ĉefplaco, sur alta katafalko, sub tendo el nigra silko ornamita per arĝentaj steloj. La flankoj de la tendo estis suprenkroĉitaj, ke la popolo povu vidi lin.

La ĉefpastroj oferis nigran ĉevalon malantaŭ la tendo, kaj la blinda Kama demandis la foririntajn hunajn spiritojn, kiel devas entombigi la reĝon Atila.

– Metu lin en tri ĉerkojn – tio estis la respondo. – La unua ĉerko estu el oro, kiel la sunlumo, ĉar li estis la suno de hunoj. La dua ĉerko estu arĝento, kiel la flugilo de kometo, ĉar li estis kometa stelo de la mondo. La tria ĉerko estu ŝtalita fero, ĉar li estis forta kiel ŝtalita fero.

Dum la ĉerkoj fabrikiĝis, la hunaj ĉefsinjoroj konsiladis pri tio, kiel estu Atila entonbigota. Ĉar la huna estas migranta popolo, kaj povos esti, ke iu reĝo ekiros, kaj kondukos la popolon en alian landon, kiel ankaŭ la abeloj esamenadas. Aŭ povos esti, ke el inter multaj aliitaj popoloj iu ŝtelista naciaĉo ekdeziras la oron. Aŭ povos eble esti, ke post jarcentoj denove estiĝos forta popolraso, kaj tiam oni elterigus la oran ĉerkon.

La maljuna Kama respondis laŭ la ĉiela inspiro:

– La Tibisko estas plena je malgrandaj insuloj. Iuloke, ĉe la pli mallarĝa branĉo forkonduku la akvon. Tie devas fosi la tombon, profunden, kaj pliarĝigu la fluejon, ke ĉi tie estu la plej larĝa. Poste, kiam la reĝo estos entombigita, rekonduku la akvon. Dum la paso de tempoj malfortiĝos la memoro, la ŝlimo kovros la ĉerkon: neniu scios, kie estas Atila entombigita.

Centmil fosiloj kaj sarkiloj komencis labori tiun matenon. Oni digis la branĉon de Tibisko per sakoj plenigitaj per tero, kie ĉirkaŭfluas Tibisko malgrandan insulon. Ĝis vespero jam estis fosita la tombo, tiel profunde, ke homo tie ne povus trovi.

Oni kovris la fundon per floroj, per foliaro.

La trian tagon estis preta la triobla ĉerko. Atila estis ankoraŭfoje levita alten, ke ĉiuj povu rigardi lin laste. Poste, akompanante kun la veado de la popolo, estis li matita en la oran ĉerkon. Oni metis apud lin lian glavon, pafarkon kaj oritan lancon. Sur lian kapon oni metis lian brilantan kaskon, kiun li portis dum bataloj.

Okazis kun mi io stranga afero la nokton antaŭ la entombigo. Kiam mi staris inter la maldormantoj, kaj senhumore aŭskultis la preĝon de la ŝamanoj, iu tuŝis mian ŝultron. Mi rigardis dorsen: Dŝdŝia.

– Kion vi volas?

– Venu.

Mi pensis, eble Emonjo mesaĝigis ion. Mi iris malfortete, indiferente, kiel ia stan-homo. Ni iris tra la homamaso, atingis la korton. Tiam jam estis neniu tie. Ŝi tiras min apud la muron.

Kaj flustras mistere:

– Mi petas vin: ne iru al la entombigo.

Mi sentis sur li odorakvon de Emonjo, kaj tio preskaŭ ekkolerigis min.

– Kial?

– Nur mi petas, petegas. Faru por mi ĉi tion unu!

– Sed kial? Diru la kialon.

Nokton mi havis teruran sonĝon. Mi sonĝis, ke Atila rajdis sur ĉevalo inter la nuboj kun malgranda homgrupo: sangaj ĉevaloj kaj sangaj homoj … Ankaŭ vi estis inter ili.

– Ve, iru en la inferon! – riproĉis mi ŝin.

Ŝi surgenuiĝis, kaj brakumis miajn krurojn:

– Ne iru, Zeta! Ne iru! Mi petas nur tion unu de vi. Iam pli frue mi pensis, mi povos peti ankaŭ pli grandan. Vi estis afabla al mi, kaj kara, kaj foje mi ĵetis rozon al vi el la fenestro. Vi prenis la rozon, kaj kisis. Mi pensis: mia koro estas tiu rozo …

Sango kuris en mian kapon:

– Ĉu vi donis tiun rozon?

– Ĉu vi koleras pro tio? Ĉu mi faris malbonon? Mi ne volis. Pardonu min. Mi ne embarasos vian vojon. Sed ne iru al la entombigo.

En la unua momento mia penso estis, ke mi piedbatos, subigos ŝin, aŭ mi ne scias kion faros al ŝi. Sed la surprizo malrapidis min, mi pensis ankaŭ: malsaĝa knabino! Ŝi ne scias kion ŝi kaŭzis!

– Trankviliĝu – respondis mi –, ankaŭ mi sonĝis ion. Mia sonĝo estis pli bona ol via estis, kaj certe estis pli saĝa.

Kaj mi lasis ŝin tie kaj foriris.

Tagmezon portis iu malgaja korpgardisto gravuraĵon, kaj diris, ke kies nomo estas sur ĝi, tiuj ne forlasu la ĉambron ĝis la entombigo. Estis ĉirkaŭ kvardek nomoj sur tiu vergo. Ankaŭ mia, kaj tiu de tri gravuristoj kiuj loĝis kun mi.

Post unu horo pli malfrue paŝis Mena-Ŝag en nian ĉambron. Du ŝamano-servistoj venis malantaŭ li. Unua portis iajn vestaĵojn, la alia torĉojn.

– Homoj – ordonis li rigore –, al la entombigo surmetu ĉi tiujn funebrajn sakojn. Vi iros apud la ĉevaloj laŭvice. Zeta, vi kondukos la grupon. Kiam la ĉerko estos portanta de la veturilo al la fundo de Tibisko, laŭ la signo de mia korno ĉiuj kliniĝos ĉirkaŭ ĝin, vi kiuj estos vestiĝintaj en ĉi tiu vesataĵo. Kaj vi restos tiel ĝis la finiĝo de funebra kanto.

– Kiel vi ordonas, sinjoro mia.

Kaj li foriris.

Mi rigardis la veston: ĝi estas sako kudrita el maldika, nigra drapo, etendas ĝis maleolo aŭ ĝis duonkruro, laŭ la alto de portanto. Sed estas larĝa. Havas ĝi truon nur por brakoj kaj okuloj.

Apenaŭ foriris Mena-Ŝag aperas virino en funebra robo en la pordo. Ŝi levas la vualon: Emonjo.

Rigardas ŝi miajn kunservistojn, kaj ordonas:

– Eliru!

La malliberuloj eliras. Mi nur gapas. Kvazaŭ marmorkolono vestiĝinta en funebra robo starus antaŭ mi. Sur ŝia vizaĝo estas malvarma pacienco, ŝia rigardo estas ia glaciiganta.

– Zeta – diras ŝi kun raŭka voĉo, mallaŭte –, mi vidas, vi havas jam vian funebran vestaĵon.

– Ĵus oni alportis.

– Mi alvenis kun peto. Mi scias, vi ĉion faros, kion mi petas. Kiam vi ekiros, vestiĝu, sed restu iomete malantaŭen. Atendu, ĝis viaj kunuloj foriros. Atendu min, ĝis mi alvenos ĉi tien.

Ŝi levis sian fingron. Ankoraŭ pli mallaŭte ŝi flustris:

– Ĝis mi alvenos.

Mi akompanis ŝin, ĝis la elirejo, sed mi nur iris – ekparoli malfruis.

Jam tiam la popolo de la palaco iradis en nigra vesto. Ankaŭ el inter la ĉevaloj oni elektis la nigrajn. Ceteraj ĉevaloj restis en la ĉevalaro.

Pripensadante revenis mi, ne komprenis, kion ŝi volas. Eble Dŝidŝia parolis ion al ŝi? Sed kiel spirite blanka estis ŝiaj vangoj? Ankaŭ ŝiaj movoj estis kiel mekanikaj? Ĉiuj havas ruĝajn okulojn pro ploro. Ŝi ne! Ĉirkaŭ ŝiaj okuloj estis blua ombro. Kial havis ŝi tian malsanecan rigardon?

Ĉirkaŭ je la kvara horo ekzumis la funebra korno. Eĉ la muro de la palaco ektremis de ĝia sono. Nj surmetis la strangan funebran veston, kaj ekiris.

Kiam ni estis ĉe la elirejo, mi diris al miaj kunuloj, kiuj iris malantaŭe:

– Mia zono restis en la ĉambro. Iru nur, ankaŭ mi iros.

Mi ne atendis eĉ kvin minutojn: malfermiĝis la pordo, kaj enpaŝis la knabino.

Ŝi haltis, rigardis.

– Ĉu estas vi?

– Jes, mi estas. Ordonu.

– Malvestu la funebran veston, kaj metu sur min! Rapide!

Ŝi ŝiris la vualon, kaj ĵetis surteren. Tiris ŝi ankaŭ la harpinglon el la haroj, kaj ĵetis en la angulon. Ŝia hararo dissterniĝas sur ŝiaj ŝultroj. Ŝiaj vangoj estas, kiel blanka vakso. Ŝiaj lipoj estas preskaŭ bluaj.

– Fraŭlino mia – diris mi mallaŭte, timante.

– Ŝŝŝŝ, eĉ ne unu vorton!

– Fraŭlino mia …

Tiam jam mi malmetis la sakveston, kaj tenis ĝin sur mia brako, sed ektimigis min la stana rigardo de ŝiaj okuloj.

– Metu ĝin sur min –flustris ŝi.

– Sed mi petas vin …

– Ĉu vi amas min?

– Ho,mia dio …

– Do tial surmetu … Ne: atendu ankoraŭ … Pli frue kisu min … Vi meritas tion … Mi scias, kiom vi turmentis … Mi scias, mi scias kio estas tio …

Kaj ŝi etendis sian sensangajn lipojn. Feliĉego estus al mi ĉi tiu minuto. Sed tiam … Ŝia lipo estis malvarma, preskaŭ mi kisus mortinton.

– Ne demandu ion – flustris ŝi –, demandu nenion.

Do mi demandis nenion, sed mi surmetis sur ŝin la veston kun iu malvarmiga apatio.

Ŝi havis ankoraŭ unu movon. Ŝi rimarkis, ke sur la brakojn ŝi havas nigrajn puntojn. Ŝi ŝiris kaj forĵetis ankaŭ tiujn.

Kaj ŝi elŝvebis kiel la ombro.

Mi restis tie. Kion mi faris, tion mi devis fari. Ŝi petis tion. Se ŝi petis de mi: salti en puton, mi eĉ tion farus, ĉar ŝi petis tion. Mi trovis stranga, ke ŝi enstaras inter la torĉistojn. Mi ne komprenis.

Ekstere eksoniĝis la funebra kanto, miksiĝis en ĝi la ek-ekmuĝa ploro de la popolo. Poste foje-foje eksonis la krio de huna pastro al la dio de hunoj.

Tiam mi ankoraŭ sidis en la ĉambro. En mia kapo turbulis nigraj pensoj.

Tamen, do kial vestiĝis ĉi tiu knabino en mian veston? La virinoj ofte ŝajnigas sin grava, ili blovas el malgranda fumo grandan nubegon. Certe ofendis iu Emonjon: eble sia patrino, eble iu reĝino? Eble ne selektis al ŝi meritan lokon al ŝia rango ĉe la ceremonio, kaj rebelis en si la nacia sento: ŝi faras, ke ŝi tiel emfazas sian funebron al la reĝo.

Ke oni povos min pendumi pro la malobeo de ordo, tio estis nur trakuranta penso. Kion Emonjo deziras, tio estas por mi ordono.

Mi kolektis la ŝiraĵojn de ŝia vualo, kaj kaŝis ilin en mian keston. Mi metis tien ankaŭ la pinglon. Morgaŭ mi reportos ilin.

Kiam mi forlasis la ĉambron, apud la ĉerko staris ŝamano Djorhe. Li surhavis tolan, funebran kovrilon aspergitan per sango. Lia kapo estis senharigita, kaj tranĉadita, ke fluis de sur ĝi sango. La ceteraj pastroj estis simile vestiĝintaj. Tiel estis ankaŭ la maljuna Kama, kiu staris ĉe la kapo de la ĉerko, kaj kontinue rigardis la ĉielon. La homamaso silente aŭskultis la malaltsonan kanton de ŝamano Djorhe, kiel li adiaŭis turnante fronte al la popolo:



Ne havis ankoraŭ la mondo tian reĝon, kiu estus tiel amata de sia popolo, kiel mi, kaj mi tamen forlasas mian fidelan popolon!



Sekvis la mallaŭta muĝo de sufokita ploro. El la okuloj fluis la larmoj, kiel rivereto.

La ŝamano daŭrigis:



Mi, kiu ĉiam marŝis la imperion de la mortulo, sed frunte lin mi neniam trovis, kaŝe li pafis min per sago, kiam mi dormis, kaj mi klinis mian kapon sur la koro de mia fianĉino. Dio benu vin, mia edzino Rika, pri kiu mi sonĝis dum militiroj, kaj kiu estis kara, kiam estis hejme, fruktodona arbo de miaj ambaŭ orpomoj, trista floro de mia reĝa palaco.



Kun korŝiranta krio leviĝis la reĝa damo, kaj ĵetis sin sur la ĉerkon. Kaj kun laŭta ploro kliniĝis tien la du reĝidoj: Ĉaba kaj Aladar.

La ŝamano daŭrigis:



Laste mi parolas, mia kara filo, mia floro Ĉaba, kiu al mi estis la plej kara en la mondo. Vi ne rigardos al mi per ridetaj okuloj: vi ne diros al plue la unu vorton: patro. Sed se al vi estas malbono, rigardu la ĉielon: fulmo ekbrilos – la animo de via patro.



La popolo ploris kune kun la reĝa familio. La ŝamano laŭvice adiaŭis de ceteraj filoj de Atila. Li nomis Aladar la brilo kaj fiero de la huna popolo, Irnak – la stelo de la armeoj, Elak – kara leono, Degeziĉ – brila cerbo de la hunoj. Poste sekvis la militestroj, la ĉefaj altranguloj, la aliĝitaj reĝoj, fine mem la popolo, al kiu li proponis la konsenzon. Kaj la adiaŭo finiĝis tiel:



– Adiaŭ bela tero, lando ĉe Tibisko kaj Maroŝ, vi estas gepatra lando de mia plej brava popolo. Mian korpon enas nia terpatrino, sed mia animo flugas en la ĉielon.



Poste la maljuna Idar paŝis apud la ĉerkon, kaj ploris per kantata, forta voĉo:

– Ho, ve al ni! Nia popolo falis de la ĉielo. Nia suno, kiu brilis en tagmeza alteco, falis!

– Falis nia suno! – muĝis la popolo plorante.

Idar ŝanceligante la kapon etendis la brakojn al la ĉerko:

– Kial vi forlasis nin, Atila? Ĉu estas loko en mondo, kie oni amas vin pli forte, ol ni povis ami? Ho, ne ekzistas tia loko en la kreita mondo! Nenie! Kial vi forlasis nin, Atila?

La popolo ploregante ripetis la vortojn de la ŝamano. La viroj per panardo tranĉadis siajn vangojn, por priplori per sangaj larmoj lin, kiun ne indas priplori per simplaj larmoj.

Idar daŭrigis:

– Kiam ni ekvidis vian reĝan vizaĝon, ĝojis nia koro. Ekmoviĝis ĉiuj glavoj. Flamo puŝiĝis en niajn sangujojn. La patrinoj levis siajn bebojn kaj diris: Rigardu, ĉi tie iras Atila!

Kaj li daŭrigis dum kontinua plorego:

– Atila! Atila! Vi estis nia ĝojo, kian ĝojon ni konis neniam; vi estas nun nia doloro: kian doloron ni sentis neniam! Via nomo estis nia fiero, estis nia turo videbla de malproksimo; nun vi estas nia humilo, nia disfalo en funebron!

Lia voĉo eksingultis, kaj luktante kun ploro li daŭrigis:

– Estis reĝoj famaj, fortaj sur ĉi tiu mondo, sed neniu estis, kiel vi Atila!

– Tia reĝo ne estis! – ripetis la plorego de mil kaj mil homoj.

– Kaj estos reĝoj, sed tia estos neniam, kia vi estis.

– Ne estos tia reĝo iam! – ripetis la popolo.

– Via nomo ekbrilis, kiel la leviĝanta suno el la nokto. Kial vi returnas, Atila, en la nigran nokton? La malsupreniranta suno kunportas siajn radiojn: vi kunportas la gloron de hunoj.

– La huna popolo havas sian finon! – ekkriegis la ĉefmilitestro.

La popolo ripetis la vortojn de la ĉefmilitestro kun tempesta ploro, kaj la ŝamano povis daŭrigi nur post kelka temo:

– Kiel povas vi forlasi la armeon, de kie pli forta ne estis en la mondo? Kiel vi povas forlasi vian oran tendon, pompan palacon, vian gloron radiantan tra la mondon? Ho, falis el via mano la glavo de Dio! Ho, vi lasis orfa ĉi tiun popolon.

Li ne povis plu paroli. La homojn okupis tia frenezaĵo, ke sango fluetis el liaj vangoj. Ili jam fendadis siajn brakojn, brustojn. La ĉefmilitestro pikis panardon en la brakon. La virinoj svenis. Ankaŭ la maljuna reĝo Adarik ekvertiĝis, kaj falis apud la ĉerkon.

La ŝamanoj surmetis la ĉerkon sur la funebran veturilon, kaj la dekdu nigra ĉevalo ekiris al Tibisko.

Frunte kondukis oni Fulmon, la plej ŝatitan ĉevalon de Atila. La ĉevalo estis seligita kaj kovrita per nigra tolo. Malantaŭ la ĉevalo iris perpiede dekkvar kronaj reĝoj kun funebra vualo. Post ili sekvis la pastroj, iu en nigra, iu en blanka vesto. Ili estis ĉirkaŭ cent. Multaj kantantaj knaboj iris antaŭ la pastroj, kaj kune kun ili kantis la funebran psalmon de hunoj. Antaŭ ili paŝadis ĉiuj muzikantoj, kiuj formis unu orkestron. Kaj ili fajfis ian strangan, malĝojan melodion, kian mi ne aŭdis ekster la lando de hunoj.

La familio perpiede akompanis la ĉerkon. Perpiede iris la reĝinoj, kaj la filoj de Atila; la ĉefsinjoroj, la ĉefoficiroj, la hunaj magnatoj, ĉiuj estis senĉape, en ŝiritaj vestoj.

Apud la ĉerko ambaŭflanke iris malrapide la korpgardistoj. Ili havis kaskon, sed kovritan per funebra vualo. Ilia vesto ŝirite pendolis, iliaj vizaĝoj ne estis rekoneblaj pro la sango.

Foje-foje ekbruis la tamburoj, foje-foje eksonis krio:

– Atila, mia bona reĝo!

Tiam la krio trakuris la popolon, kiel la popolo ripetis ĝin.

Teruro estis vidi ĉi tiun popolon, multe, kiel la maro. La viroj estis ĉiuj kun sangaj vangoj, en sanga surtuto. La hunoj kune svarmis kun jasoj, kiuj venis en skvamaj kirasoj. Alvenis gepidoj, sarmatoj, ugoroj; kolektiĝis ĉiuj popoloj el proksomo de tritaga iro. Tiuj jam surpiede akompanis la ĉerkon. Ili kunportis siajn flagojn, kiel ili marŝas en militon. Sed la koloron de flagoj malheligis nigraj vualoj aŭ nigraj rubandoj.

Mia rigardo serĉis la grupon vestita en nigrajn draposakojn. Mi trovis ilin apud la korpgardistoj. Mi pensis: mi traboriĝos al ili, serĉos Emonjon. Mi restos en ŝia proksimo, kaj gardos, ke ne okazu io malmona al ŝi. Sed mi vane serĉadis. Ili estis proksime, mi povus rekoni la vizaĝojn, sed en tiu nigra sako ĉiuj iĝis ne rekonebla: Emonjo perdiĝis inter ili.

Se mi irus inter ilin – mi pensis –, eble mi ankoraŭ povus rekoni ŝin: neniu havas tian blankan manon, kiel ŝi. Mi rekonos ĝin eĉ inter cent manoj per unu rigardo.

Mi devis returni por torĉo, ĉar post unu horo vesperiĝos, kaj ĉiuj portas torĉon.

Do mi reiris. La palaco estis senhoma. Antaŭ ĝi vidis mi hieraŭ stakon da torĉo. Sed nun mi ne trovis eĉ unu torĉaĉon.

Dume la funebra marŝo antaŭeniris, kaj mi akiris nur inter la popolon. Vane mi boriĝadis pli kaj pli antaŭen: malantaŭ la ĉefsinjoroj jam tiel densiĝis la homoj, ke estis neeble penetri ilin.

Intertempe malsupreniris la suno, kaj kovris la nubojn per purpur-ora koloro.

Tiam ni jam forlasis la urbon. La flava akvo de Tibisko ondadis antaŭ ni.

Mi laciĝis pro trapuŝado. Mi haltis apud iu poplo.

Mi pensis, mi atendas ĝis foriras la densa parto de la homamaso. Poste mi pensis, ke mi ne pluiras: kial rompigi-piedpremigi min. Se mi jam malfruis aliri la proksimon de la korpgardistoj, mi jam eĉ ne povos vidi, kiel estos Atila metata en la tombon.

Mi grimpis sur iu branĉo de la arbo, kaj de tie mi rigardis la marŝon. Poste mi grimpis ankoraŭ pli alten. Neniu atentis min. De la arbo mi vidis la insulon, kaj la senakvan fluejon de Tibisko. Ĉe la alia branĉo elfluis la kunpremiĝinta akvo sur la kampon.

Intertempe malsupreniris la suno, kaj la lumo de torĉoj pli kaj pli forte brilis en la vespera mallumo. Ĉiu homo havis torĉon. Kiom da torĉo estis tie? Eble miliono, eble pli milionoj. Sur la ĉielo ne videbliĝis nek luno, nek steloj, sed sur la tero estis steloj sennombraj. Preskaŭ malsuprensinkus ĉiuj steloj de la ĉielo, por akompani la reĝon Atila en la tombon.

La marŝo malmultiĝis sub mi, kaj amasiĝis ĉe la bordo de Tibisko. Mi aŭdis la funebrajn kantojn kaj la tamburtakton de la malproksimo. Poste sekvis iomete silento: eble la ŝamanoj preĝis.

Mi malsuprengrimpis de la arbo, kaj iris al la ĉevalistoj, kiuj kondukis la ĉevalojn de la piedirantaj ĉefsinjoroj kaj reĝinoj.

Kiam mi venis al ili, jam sonis la kornoj. Ĉiuj kornoj sonigis la signon, per kiu en kampadejo oni vokas al dormo la armeon.

Dormu Atila! Bonan nokton!

Poste subite aŭdiĝis zumo, simile kiam pluvego estas en malproksimo. Oni dismetis la sakobarilon, kaj lasis la akvon sur la tombon. La torĉoj suprenflugis, skribis grandan arkon en la aero, kaj mallumiĝis: ĉiu ĵetis sian torĉon en Tibiskon.

Kaj la popolo ekiris tiam reen.

Kaj mi atendis. Mi pensis, iru ili antaŭ mi, kaj mi atendos Emonjon. Sed mi tamen devis reiri al la arbo, kaj tie atendi, ĉar la multaj ĉevaloj kaj homoj denove kaj denove puŝiĝis al mi.

Laŭ lia voĉo mi rekonis korpgardiston Balasa.

Ankaŭ li haltis ĉe la arbo, kaj interparolis kun kelkaj kunuloj.

– La ĉevalon – diris – ne devus tiel lasi.

– Eĉ ne lasis oni ĝin – respondis alia voĉo.

– Sed lasis oni tiel.

Mi ne komprenis, kion signifas „oni tiel lasis”, mi komprenis nur tiom, ĉe oni mortpikis la ĉevalon de Atila ĉe la tombo, kaj oni kuŝigis ĝin apud la ĉerkon.

Tio estis laŭ ordo, mi sciis. Ĉiu huno estis tiel entombigita: kapon al okcidento, piedojn al oriento, kaj la ĉevalon apude, maldekstre. Ankaŭ la ĉevalo havas animon. Noktomeze ambaŭ animoj ekmoviĝas, vekiĝas. La huno surĉevaliĝas, kaj flugas inter la stelojn.

Sed jam devus alveni ankaŭ la servistoj. Mi rigardas, perfortas miajn okulojn: mi ne vidas eĉ unu. Jam la reĝinoj kaj la reĝidoj venas reen: la virinoj sidas sur ĉevalo, kiun kondukas ĉevalisto.

Mi rekonas ankaŭ la ĉefsinjorojn.

Kaj mi aŭdas pli fortajn voĉojn, ol kiuj ĝis nun mi aŭdis: ili kverelas, disputas.

– La glavon meritas Aladar!

– Li destinis reĝidon Ĉsaba, ankoraŭ en sia vivo!

– Csaba ankoraŭ estas infano! La hunan popolon komisii al infano ne indas!

– Tie estas la ĉefmilitestro!

Kaj la vortbatalo estiĝas pli kaj pli incitita. Centoj kaj miloj parolas nur pri tio.

Dum horoj jam marŝas reen la amaso, sed kie estas la kunuloj kiuj estis vestiĝintaj en funebran sakon? Certe ili restis malantaŭen, ĉar ili lokadis la arbofoliojn, florokronojn sur la ĉerkon. Sed tamen ili devus jam esti ĉi tie.

Mi atendas. Mi malsuprengrimpis de la arbo. La luno nun aperas el malantaŭ la nuboj, sed ĝi estas nur mallarĝa lun-arka falĉileto, apenaŭ radias lumon. Foje-foje ekbrilas unu glavo, unu sagopinto apud mi. Mi ekkonas kelkajn vizaĝojn. Venas ankaŭ virinoj. Ies infano ploras:

– Paneton …

Poste maldensiĝas la amaso, kaj finiĝas la marŝo.

Mi jam antaŭeniras, se mi vidas iun, kiu venas surpiede, kaj similas al Emonjo.

Vane: ŝi ne venas. Certe ili malvestis la sakveston, ĵetis sur la tombon inter la florkronojn kaj torĉojn, kaj Elinjo aliĝis al la reĝino.

Published at 20:42 / 0 comments / 90 visits
This post is public

August 30, 2009

Seppik-27

106. Nek, eĉ ne unu



Nek azt jelenti, hogy «kaj ne = és nem»: Mi ne skribis al li nek intencis skribi. Több dologra a nek ... nek párost használjuk: Mi havas nek monon nek tempon por tio. Li nek fumas nek uzas alkoholon. Nek li nek lia edzino sciis tion. Nek hieraŭ nek hodiaŭ mi ricevis leteron. La libro estas nek sur la tablo nek en la ŝranko.

Némelyek a nek szócskát az eĉ ne unu (nem csak egy) értelemben is használják: «Mi havas nek centimon en la poŝo». De ez a használat hibás.

A helyes forma: Mi ne havas eĉ unu centimon en la poŝo. És ugyanígy: Li ne diris al mi eĉ unu vorton (nem «nek unu vorton»).

107. -ejo

Ez a főnévképző szuffixum mindenféle szógyökkel használható, és valamilyen helyre utal, például: ĉevalo – ĉevalejo (ĉevala stalo = lóistálló), fojno – fojnejo; herbo – herbejo; ofico – oficejo; kafo – kafejo; lerni – lernejo; kuiri – kuirejo; densa – densejo.

Ügyeljünk a különbségre az –ejo és a ĉambro között. A manĝejo nyilvános hely (restoracio), általában több helyiséggel, míg a manĝoĉambro a lakás része, ugyanúgy, mint a dormĉambro, kuirejo stb. Az –ejo-val végződő szavaknak általában speciális és rögzített jelentésük van. Nem minden hely, ahol tanulunk lernejo, és nem minden hely, ahol kávét isznak kafejo!

108. -ujo

Az általában főnévi, de ritkábban igei gyökökkel is használt szuffixumnak 3 jelentése lehet:

1. edény, tartó, dogoz, láda különböző dolgok tárolására: mono – monujo; cigaro – cigarujo; sukero – sukerujo; kafo – kafujo; lavi – lavujo; kraĉi – kraĉujo, stb.

2. fa, bokor, mely gyümölcsöt hoz: pomo – pomujo; sorpo – sorpujo; nukso – nuksujo; frago – fragujo; mirtelo – mirtelujo, stb. De mivel -ujo egyidejűleg edényt is jelent, újabban a növények esetében gyakran hozzáteszik az arbo (arbeto, arbusto) szót inkább: pomarbo, pirarbo (= pirujo), rozarbeto, mirtelarbusto. Ily módon meg lehet különböztetni pl. az almát tároló edényt: pl. pomvazon aŭ -korbon (= pomujo) a pomarbo-tól, nuksovazon aŭ nuksoskatolon (= nuksujo) a nuksarbeto-tól, stb.

3. egy bizonyos nép által lakott ország: anglo – Anglujo; franco – Francujo; germano – Germanujo, stb. Ezen kívül: patro – patrujo (patrolando is, és patrio) ésEsperantujo (Esperantio is). De «hejmujo» nem használatos, csak hejmlando.

109. -ingo

Ez a főnévképző szuffixum csak főnévi gyökökkel használatos, és olyan tárgyat jelent, amely egy másik tárgyat tart, tárol, melyet azonban nem fed be egészen, az ujo-val ellentétben: plumo – plumingo [tollszár, nem tolltartó]; kandelo – kandelingo; cigaredo – cigaredingo [szipka, nem tárca]; piedo – piedingo [lábtyű!], stb.

110. -ilo

A főnévképző -ilo igei gyökökkel használatos és szerszámot jelent, amellyel csinálunk valamit: tranĉi – tranĉilo; tondi – tondilo; kombi – kombilo; flugi – flugilo; armi – armilo; kovri – kovrilo stb. Az -igi képzővel együtt is használható: vomi – vomigi – vomigilo stb. De az ilyen formák: «brosilo, biciklilo, martelilo», és hasonlók természetesen értelmetlenek, mert az eredeti formák: broso, biciklo, martelo stb. már magukban is eszközt jelentenek. Tegyünk különbséget az -ilo és maŝino között: kudrilo, kudromaŝino; skribilo, skribmaŝino.

Ugyanúgy, mint az -ejo és sok más szuffixum, az -ilo is egészen speciális és rögzített jelentésű szavakat képez: ne minden ilo, amellyel vágunk tranĉilo.

Published at 20:27 / 0 comments / 55 visits
This post is public

( 10 posts )

 

Català | Čeština nové | 中文 | Deutsch | English | Español | Esperanto | Ελληνικά | Français | Galego | Italiano | Nederlands | Português | More...