Aleksandro Horváth's blog/

Tizedik lecke

66. Helyhatározók

A 29. részben szó volt a módhatározókról (bone, bele), melyek a kiel? – hogyan? kérdésre válaszolnak. Most megnézzük azokat a határozókat, melyek a kie? – hol? kérdésre válaszolnak. Ide tartozik az ie, tie, ĉie, nenie, kie csoport is.

Példák: KIE estas la vundita fajrobrigadisto? Li estas hejmE. SuprE sur la monto estas neĝo. La lernejo estas tute proksimE. InternE li tute ne estas tiel malbona kiel oni povus supozi laŭ lia aspekto. La infanoj ludas eksterE. La kato kuris antaŭE kaj la hundo malantaŭE. La banejo estas tuj apudE. SubE loĝas gesinjoroj Müller. TransE de la rivero estas la malnova urboparto. Multaj homoj staris ĉirkaŭE.

Az –n végződéssel ezek a határozók irányt jelölnek (lásd 48.): KieN vi iras? Mi iras hejmeN. Ili veturis per lifto supreN al la kvara etaĝo. Ŝi iris kuraĝe antaŭeN.

Ritkán, főleg a költői nyelvben, használatosak az ilyen formák is: urbe (= en la urbo), urben (= en la urbon); arbare (= en la arbaro), arbaren (= en la arbaron); dome (= en la domo), domen (= en la domon); ene (= interne), ele (= ekstere), stb.

67. Összetett szavak
Elöljáró + főnév

Ezt a kifejezést: sur la tablo lehet rövidebben is mondani: surtable. La lampo estas surtable. Ugyanígy: enlandE (= en la lando), eksterlandE (= ekster la lando), surdorsE (= sur la dorso), ĉekorE (= ĉe la koro), permanE (= per la mano[j]), senvestE (= sen vestoj), ĝisgenuE (= ĝis la genuoj), laŭvice (= laŭ la vico), stb. Természetesen ezek is megkapják az –n végződést, ha irányt mutantnak: eksterlandeN, surdorseN, stb.

Ezekhez az elöljáróból és főnévből álló összetett szavakhoz más nyelvtani végződések is járulhatnak, és fölvehetnek különböző szufixumokat: eksterlandA, eksterlandO, eksterlandano, pertranĉile, stb.

Gyakorlás: En ĉiuj landoj oni propagandas: aĉetu nur enlandajn varojn! Estono estas enlandano en Estonio, sed eksterlandano en la aliaj landoj. La studento loĝas en malgranda subtegmenta ĉambro. Ĉu en via lando ekzistas subĉiela (liberaera) muzeo? La preĝanto staras surgenue. Oni batis lin ĝismorte. Esperantistoj portas surbruste verdan stelon. En apudmaraj (ĉemaraj) regionoj pluvas multe. Intertempe ni ripozis iomete. La interakto daŭris vere tro longe. Ne parolu sensencaĵojn!

68. -igi.

Ahelyett, hogy La patrino faras la ĉambron pura mondhatjuk, hogy La patrino purigas la ĉambron. Vagyis purigas azt jelenti «faras pura». Ugyanígy: varmigas = faras varma, sanigas = faras sana, kuraĝigas = faras kuraĝa, lumigas = faras luma stb.

Ahelyett, hogy La bankroto faris lin ruino így mondjuk rövidebben: La bankroto ruinigis lin. És: Edzinigi = fari edzino: La komercisto edzinigis la filinon de la bankdirektoro. Amikigi = fari amiko: Komuna sorto ofte amikigas la homojn.

Elöljáróval: La kamentubo eligis densan fumon. Ŝtelisto enigis (= enmetis) sian manon en lian poŝon. Amo kunigas, malamo disigas. La milito senigis multajn infanojn je patro, edzinojn je preskaŭ la tutan Eŭropon. La kamparano ĉirkaŭigis siajn kampojn per barilo (hasonlítsuk össze: Barilo ĉirkaŭis la kampojn). La vorton «objekto» oni povas anstataŭigi per «aĵo» (hasonlítsuk össze: «Aĵo» povas anstataŭi la vorton «objekto».) edzo kaj gepatrojn je filoj. La sekretario aligis (= anigis, membrigis) al la klubo dek novajn membrojn. Napoleono subigis (= submetis) al si

Továbbá: Usono = Unuigitaj Ŝtatoj de Norda Ameriko. Per lerta reklamo la komercisto duobligis sian debiton.

Igék: Ügyeljünk a mondatok közötti különbségre: Li venis és Li venigis sian amikon. A második mondat a venigis igével azt jelenti, hogy hívta a barátját, hogy jöjjön.

További példák: Li mem sciis tion kaj sciigis tion ankaŭ al siaj amikoj (aŭ: sciigis [informis] pri tio siajn amikojn). La viro dronigis la katidojn. La katidoj dronis. La vazo ne falis per si mem, sed iu faligis ĝin. Vilaĝano veturis al la foiro kaj veturigis kune ankaŭ sian tutan familion. Oni starigis la kristnaskan arbon en ingo, sed tamen ĝi staris iom malrekte. La maljunulo starigis sin malrapide. La instruisto sidigis Alberton en la unua benko, kvankam li ordinare sidis en la lasta. Estas jam tempo por kuŝigi la infanojn! Antaŭ ol eniri fremdan loĝejon oni devas sonorigi, aŭ, se la sonorilo estas difektita kaj ne sonoras, oni devas frapi sur la pordon. Malamo estigas (= kaŭzas, naskas) malamon.

Az –igi végződés leggyakrabban tárgyatlan igékkel használatos, és ezzel tárgyassá tesszük az igét, és ezután kaphat közvetlen tárgyat –n végződéssel: sidas nem tárgyas, de sidigas már tárgyas, tehát az -igi tárgyiasító szuffixum.

Ha tárgyas igéhez illesztjük az –igi végződést, ezzel azt fejezzük ki, hogy valaki mással végeztetjük az igével kifejezett cselekvést: Ügyeljünk a mondatok közötti különbségre: La patrino vekis min matene és La patrino vekigis min matene. Az első mondatban az anya maga keltett föl, míg a másodikban megkért valakit, hogy azt tegye. Úgyanígy járhatunk el az össze tárgyas igével: komenci, fini, vesti, konvinki, surprizi, atendi, estingi, fotografi, fari, stb. Következésképpen: Ĉu mi atendigis vin tre longe (= én magam nem vártam, hanem én voltam a várakozás oka)? Kie vi farigis la meblojn? Ili fotografigis sin sur la marbordo (= ő maga nem fényképezte le magát, hanem megkért valakit, hogy megtegye azt). Nia klubo bindigis siajn librojn ĉe s-ano N. (= N eszmetárs kötötte be a könyveket). Mi presigis miajn vizitkartojn en «La Nova Presejo» (= «La Nova Presejo» nyomtatta ki a névjegyeimet).

Tehát a tárgyas igék az -igi szuffixum nélkül azt jelzik, hogy az alany maga végzi a cselekvést, viszont az –igi szuffixum azt fejezi ki, hogy valaki más csinálja azt az alany kérésére vagy utasítására. Mindenesetre nem szabad túlzásba vinni az -igi használatát, mint ahogy azt a kezdők gyakran teszik. Tárgyas igéknél az –igi használatára ritkán van szükség. Amikor reggel fölötözik, ne mondja, hogy vi «vestigas» vin, mert ez azt jelentené, hogy valaki más adná ránk a ruhát, hanem csak egyszerűen mondjuk, hogy vi vestas vin. Ha valakit meg akarunk győzni az eszperantó szükségességéről, ne mondja azt, hogy vi «konvinkigis» lin, hanem egyszerűen vi konvinkis lin; és amikor mint elnök az összejövetel végén bejelenti, hogy az összejövetel befejeződött, ne mondja, hogy vi «finigas», hanem csak, hogy vi finas la kunvenon.

Megjegyzés: «La instruisto lasis la infanojn rerakonti la historion» azt jelenti, hogy megengedte nekik, hogy azt tegyék, nem akadályozta őket ebben. La instruisto igis la infanojn rerakonti la historion azt jelenti, hogy kérte, utasította, kötelezte őket azt tenni. Lasi csak megengedést, hagyást jelez, és nem rejt magában utasítást vagy kényszert.

69. Surtabligi, enpoŝigi.

Ahelyett, hogy La mastrino metis la manĝaĵon sur la tablon és Ludoviko metis la krajonon en la poŝon rövidebben így lehet mondani: La mastrino surtabligis la manĝaĵon kaj Ludoviko enpoŝigis la krajonon (vö. 67. )

Példák: Vespere la patrino enlitigas (= ágyba teszi) kaj matene ellitigas (= kiveszi az ágyból) la infanojn. La parolanto elpoŝigis naztukon, purigis per ĝi la nazon kaj denove enpoŝigis ĝin. La knabo enbuŝigis tutan pomon. Li enkapigis al si multajn gramatikajn regulojn. La luktantoj klopodis surdorsigi unu la alian. Bonvolu altabligi la seĝojn! La milito senfiligis multajn gepatrojn, senedzigis multajn virinojn kaj senpatrigis multajn infanojn. Antaŭ ol iri en akvon oni senvestigas (= malvestas) sin. Ne senkulpigu vin vane, ĉar vi ja nenion faris! Manĝinte oni detabligas la seĝojn.

56

Alian tagon vere vokis min la reĝino. Mi tiam jam estis preta. Miaj karaj kunulaj malliberuloj kvazaŭ konkuris, kiu laboru pli multe pri purigo de mia katalauna vesto. Oni kolorigis la rimenojn per flava farbo. La polvo el la veluro estis eligita. La oraj butonoj estis brile frotitaj. Kie estis ŝiraĵo, tie oni kudris ĝin. Mallonge: kiam mi vekiĝis en mia malnova ĉambro, oni jam portis tien mian vestaĵon.

Ankaŭ mia sinjorino faris sian plejon: ŝi donacis al mi belan grandan, tolan kolieron. Kiam mi ankaŭ tion surmetis, estis ĝenerala opinio en la domo, ke kiu min ne konas, povus pensi, ke mi estas iu fuĝanta reĝido.

Mi ĉiam ŝatis belajn vestojn. Tiu ĉi sola virina trajto restis neekstermebla el mi. Se ankaŭ mi mem devis lavi, mi ĉiam havis blankan veston, kaj mi ĉiam akiris ankaŭ parfumaĵon, se ne alion, odorantajn herbojn. Sed neniam tiel range metis mi miajn piedojn ol tiam, kiam mi, post longa foresto, denove aperis antaŭ Emonjo.

Iom mi tamen timetis: mia vizaĝo ŝanĝiĝis: kreskis barbo, kiu estis nigra kaj kirla. La malliberuloj kaj servistoj diris, ke kun barbo mi havas pli bonan formon, sed kion diros Emonjo? Mi tordis mian lipharon pinta. Sed la harojn mi ne plektis, mi estas malliberulo, sed tio ne timigis min: ĝi bele glatite pendis sur mian ŝultron.

Do mi paŝas en la palacon. Ĉapelon kun larĝa rando mi tenis en la manoj, ĉe mia flanko pendis glavo, sur mia sandalo estis ora sprono, mi surhavis ĉerizkoloran pantalonon, griotkoloran dalmanon*, tolan kolieron, de sur mia ŝultro pendis duspanlonga, ebura korno je arĝenta ĉeno. Vere mi ne ŝanĝus vestaĵon kun iu hirta reĝido.

Kiam la servisto flankentiris la kurtenon de la pordo, mi enpaŝis vere, kiel ia reĝido. Mia rigardo ĉirkaŭkuris la virinojn. Ili estis ĉirkaŭ dudekope. Inter ili estis ankaŭ Emonjo, en blanka robo kun ruĝa floro, ŝiaj haroj estis plektita dorse en solan faskon, kiel estis ankaŭ pli frue. Mi apenaŭ ĵetis rigardon al ŝi. Sed mi vidis eĉ per ĉi tiu sola rigardeto, ke ŝi totale ne ŝanĝiĝis. Oni provis blankan-bluan veston sur iu blonda virino, sed kiam mi enpaŝis, preskaŭ ili ŝokiĝis pro surprizo.

Sed mi tiam jam profunde ekkloniĝis, duongenuiĝis, kaj atendis la alparolon de reĝino.

– Kreanta Dio! – ekparolis la reĝino frapante per manoj. – Ĉu vi estas, Zeta? Vi ŝokiĝas nin!

– Mi petas pardonon, majesta sinjorino, mi ne havas alian vestaĵon, nur ĉi tiu, en kiu mi venis. Mi petas akcepti mian humilon kaj pretecon al via servo ankaŭ en ĉi tiu timiganta vestaĵo.

– Venu pli proksime! Nu rigardu, knabinoj, kia belega fraŭlo estiĝis ĉi tiu knabo! Zeta, rakontu al mi multe! Venis la mesaĝo, ke vi mortis. Mi larmis pro vi.

– Mi dankas, majestino – diris mi kortuŝite. – Se mi sciintus tion en tiuj malfacilaj horoj, mi sentintus min konsolita.

– Parolu multe. Ĉion, kie vi iradis? Kie vi vivis? Kial vi ne venis hejmen je la aŭtuno de la pasinta jaro?

Ŝi sidigis sin sur sofon, kaj rigardis apogante sin sur duonkubuton. Sed rigardis ankaŭ la ceteraj ĉeestantaj virinoj.

La blankhaŭta, fremda knabino sidiĝis al ŝia piedo, kaj observis min malvarme. Emonjo tenis sub sin ornamitan kusenon, kaj apogis sin je dorso al la sofo de reĝino. Kaj eble ankaŭ ŝi ridetis. Mi ne scias certe, ĉar mi timis rigardi al ŝi. Sed mi sentis, se oni rigardas min.

Mi ne kutimis moliĝi. Malmulte estas homoj, kies rigardo min konfuzus. Sed tiam, ke mi povis denove vidi Emonjon, kaj mi sentis, ke ŝia rigardo ripozas sur mi, apenaŭ mi povis ekparoli. Mi staris nur antaŭ ili, kaj ne sciis, kie komenci.

– Majesta sinjorino mia – diris mi fine – Mi ne povas scii, kio interesas vin pri la multaj eventoj, en kiuj mi partoprenis …

– Min interesas ĉio, ĉio. Alportu seĝon por li, aŭ sidiĝu sur la tapiŝon. Ja, en ĉi tiu vesto vi estas tiel streĉa, kiel se vi volus diri novjaran saluton. Ĵetu la ĉapelon en la angulon, kaj ne festecu.

Do, mi sidiĝis inter ilin sur malaltan kusenoseĝon. Mi submetis mian ĉapon, kaj pro tio, ke ĉiuj okuloj rigardis min ridetante, forpasis mia timeto. Mi vidis, ke mi estas inter infanoj – ĉar la virinoj, kiam estas gajaj, ĉiam estas infanoj, dekjaraj infanoj. Nur rigardo de Emonjo premis min, kare.

– Majesta sinjorino mia – diris mi –, se vi konfidas tute al mi la rakonton, mi timas, ke mi estos longa kaj malinteresa. Ĉar en via ĉirkaŭaĵo, majesta sinjorino, mi sentas min, kvazaŭ mi estus inter nuboj. Ordonu do, de kie mi komencu?

– De ĉi tie, ĉe la fino de la urbo, kiam vi surĉevaliĝis. Poste vi rakontos la veturon, la batalon, kaj viajn peripetiojn.

Iu petol-okula huna virino aldonis:

– Kaj tiun parton rakontu la plej detale, pri kiu vi volus silenti.

Ili ridis. Nur la blankhaŭta, blonda knabino restis serioza, kun admirantaj okuloj.

Mi eksciis pli malfrue, ke la ŝercema virino estas reĝino Eĉka, kaj ke la blonda kabino ankoraŭ ne komprenas hune: ŝi estas germana virino. Ŝia nomo estas Ildiko, germane: Krumhildo.

– Do mi komencas tie, kie vi ordonas, majesta sinjoro. Estis frumateno, kiam ni surĉevaliĝis ĉe la rando de la urbo, kaj la ĉefpastro benis nin. Ho, mi estis ja malgajaj. Eĉ neniu sciis, ĉu revenos iam en ĉi tiu urbo, aŭ eble li ekiras en la landon de animoj de tie. Ankaŭ la reĝo estis malgaja. Mi ekvidis larmon ankaŭ en liaj okuloj.

– Vi trompiĝis! – ridetis sinjorino Rika –, la reĝo ĉiam ŝajnas malgaja, kaj se plorus, ankaŭ tion faras sen larmoj.

– Eble – respondis mi kliniĝante –, eble mi ploris, tial mi vidis tiel, ke ĉiuj larmas.

Mia rigardo trakuris la vizaĝon de Emonjo, ŝi rigardis min sen palpebrumo, per pensanta rigardo. Ankaŭ ŝi havas vizaĝon, kiel tio de Atila: oni ne povas scii, kio estas ene.

Survoje ne okazis kun ni io interesa. Ni marŝis en la valo de Danubo, ĝis ne printempiĝis. La armadoj marŝis antaŭ ni, kaj rompigis la romiajn urbojn. La unua io, inda por mencii, kiu venkis en ni pripensadon, okazis ĉe marĉa parto. Kiel ni rajdis tie, la ĉevaloj ĝis genuo en la koto, subite el la kanaro antaŭenkuris magra, aĝa virino en ŝifonoj. Ŝiaj okuloj estis grande rondiĝintaj. De ŝia magra brako pendis smeraldo-koloraj, verdecaj ŝiraĵoj. Antaŭ ke oni povus kapti ŝin, ŝi jam staras antaŭ la reĝo. Ekprenas la bridon de la ĉevalo de Atila, kaj kriegas germane.

– Reen, Atila! Reen!

Ŝi estas forpuŝita de antaŭ la reĝo, kaj sinkas en la marĉa akvo, kaj malaperas inter la kanoj.

Mia aŭskultantaro paliĝas, mi vidas, ke ankaŭ Emonjo perdis sian farbon.

– Poste sekvis aliaj, similaj malbon-antaŭdirantaj signoj – daŭrigas mi. – Ien staris ermito inter la ŝtonegoj, kaj kiam la reĝo iris tie, li levas ambaŭ brakojn, kaj krias:

– Mi scias, kiu vi estas. Vi estas la martelego de la mondo! La tero ektremegas, kien vi paŝas, kaj la steloj falas, kie vi ekblovas vian kornon. Sed eksciu, ke kiel la Dio lanĉis vin sur ĉi tiu mondon, ankaŭ tiel revokos vin.

– Kiel malsaĝaj estas la antaŭdiristoj ĉie! – ekmalĝojis la reĝino. – Ĉielo kaj tero, ĉio antaŭdiris malbonŝancon al Atila, kaj kiu estis la fino?

– Mi ne scias, majesta sinjorino, eĉ hodiaŭ. Mi restis tie sur la batalkampo.

– La fino estis, se li hejmenvenis je la fino de aŭtuno milfoje riĉa. Li alportis ankaŭ grupon de reĝidoj kaj reĝidinoj, kiel ostaĝon, ke la siaj adeptoj vivantaj en okcidento restu fidelaj. Vidu ĉi tiun miraklan belegan knabinon! (Ŝi montris al Ildiko.) Ankaŭ ŝin kunportis. Ŝi estas reĝidino, kaj estas kara.

Kaj tiris ŝi Ildikon al si, kaj kisis ŝin.

Poste mi rakontis la batalon. Kiam mi rakontis la scenon, kiam Atila starigis sin al la pinto de luktantoj, ili aŭskultis min retirante spiron, kaj ĉiuj virinaj okuloj brilis. Sed mi rigardis nur Emonjon, kies vizaĝon ĝis tiam mi ekkonis neŝanĝebla. Li rigardis min ruĝiĝinte, kun brulantaj okuloj. Oni povis rimarki, ke mia rakonto kuntiras ŝian animon.

Mi pensis, la momento estas konvena rakonti pri mia propra braveco, sed malfermiĝis la kurento, kaj la servisto raportis, ke alvenis sendito de la reĝo.

Apenaŭ akirus ilin fulmobato, ili suprensaltis. Leviĝis ankaŭ la reĝino.

– En funebro? – demandis ŝi kun zorgo.

– Ne, sinjorino mia, li portis bonajn mesaĝojn.

– Enkonduku lin. Voku la ĉefan oficiston.

Kaj senŝarĝiĝinte spiris ŝi.

– Nu jen, kiel ni ektimis.

La sendito, Igar, huna bravulo, polvokovrite paŝis en la ĉambron, kaj surpiede transdonis la leteron de Atila.

– Kian mesaĝon vi alportis? – demandis la reĝino. – Ĉu li estas jam en Romo?

– Ne, mia sinjoro –respondis Igar –, Romo venis antaŭen al ni.

– Mi ne komprenas vin.

– La Roma papo, la plej granda sinjoro de la kristana mondo, li venis antaŭ nin en festa vestaĵo. Li genuiĝis al la piedo de la reĝo: petegis, ke li indulgu la urbon.

– Kaj?

– Ni estas irantaj reen.

Sinjorino Rika ek-skuiĝis.

– Kial indulgis ĝin? Kial ne sidiĝis su la tronon de imperio!

Ŝiaj okuloj ŝutis frajrerojn. Ŝia korpo eklongiĝis. Ah, kiel ŝanĝiĝis subite tiu virino! Ŝi estis vera reĝino. Tiam mi komprenis, ke Atila ĉe ŝi ŝtaliĝas sian animon.

Sed tio estis nur unu momento: malkovrita, nekonita pejzaĝo ĉe fulmolumo. Poste la virino rigardis la teron, kaj kvazaŭ enue demandis:

– Ne kontraŭstaris iu?

– Ne sinjoro mia, kiu maltimus kontraŭstari al ni.

– Aecio?

– Aecio informaĉis en Romo, ke li venkis sur la katalauna kampo.

– Tion mi jam aŭdis, sed kie estas li?

– Ni ne scias. La granda venkanto nenie estas videbla. Kontraŭe la venkita subigas la plej grandan urbon de la mondo, kaj farigas ĝin impostopaganto.

– Do estis nenia batalo?

– Ne, sinjoro. Ĵus kiam ni rompis Akvileon, tuta Italio falis al niaj piedoj. Ni alportos hejmen milo kaj milo veturiloj da trezoro. Ne mezureble multe da silko, veluro, vazo, bildo, oro, arĝento venas, kaj granda amaso da junaj malliberuloj.

– La pesto? …

– Kiel pasintan jaron, sinjorino mia. Mi pensas, la reĝo tial ne marŝis en Romon

– Sed li estas sana?

– Sana estas, beno al dio.

– Diru nu – demandis reĝino Eĉka –, kia homo estus tiu papo?

– Li estas aĝa, magra homo – ekridetis la sendito, li havas sulkan nazon kaj timeman vizaĝon.

La ĉef-oficisto alvenis. Reĝino iris kun li kaj kun reĝino Eĉka en flankan ĉambron, ke li legu la leteron.

Ni silentis dume en la granda ĉambro. La virinoj flustris. Mi ne povis paroli kun iu. Kiam neniu rigardis min, mi paŝtis miajn okulojn je Emonjo. Kiam iu levis la rigardon al mi, mi rigardadis la vizaĝon de Igar.

Emonjo parolis al Igar:

– Ĉu estas mi patro sana?

– Jes, estas sana, fraŭlino.

– Ĉu vi alportis ankaŭ al ni mesaĝon?

– Nur permunde.

– Ĉu vi diras al mi?

– Nur tiom, ke li estas sana, kaj ke al la sinjoridoj oni ne donu malmaturan frukton.

Ildiko sidiĝis sur la sofon, kaj brakumis la kolon de Ildiko. Ŝi premis sian vangon al ŝia vango.

– Ĉi tiu knabino estas bela, ĉu ne, Zeta? Ĉu vi vidis pli belan knabinon, ol ŝi?

– Mi vidis, fraŭlino.

– Ĉu, kie?

– Ĉe la bordo de Tibisko. Tie mi vidis iam ŝin, sur ĉevalo, en kolombo-kolora robo kun vualo.

Ŝiaj okuloj ekskuetis, sed la mieno restis senhumora.

– Vi estas bela – karesis ŝi Ildikon –, vi estas bela. Ĉu vi komprenas?

– Kombrenas: vi eŝtas pela.

Kaj ili ridis.

57

Mi estis denove en la ĉambro de virino Raba. Ho, ja ŝi ne permesus al mi loĝi en alia ĉambro. Prefere ŝi transloĝiĝis en alian pli malgrandan kameron.

Mi estis jam laca, mi petis la maljunan kortomastron, ne donu al mi jam taskon dum tiu tago, do post tagmanĝo mi restis leganta en la ĉambro.

Ĝi estis bona, malvarmeca ĉambreto. La muron ornamis velkita florkrono. Ĉi tiun kronon portis Emonjo je iu nuptofesto. Kiam ĝi estis forĵetita, mi levis kaj pendigis ĝin sur la muron, kontraŭ mia litaĉo.

Tio estis la nura ornamo de la ĉambro. Alie ĉie pendis la glatitaj jupoj de kuiristino, kiuj plenis la ĉambron kun amelodoro.

Mi apenaŭ volis ekdormi, kiam mi aŭdis, ke eksonetas la ligna klinko. La pordo malfermiĝas, kaj enrigardas Dŝidŝia timeme.

– Ĉu vi dormas?

– Ne, kion vi volas Dŝidŝia?

Ŝi estis iomete pala, kaj serioza.

Ŝi enpaŝis, kaj haltis antaŭ mi, kiel iu lernantino antaŭ sia instruisto.

Kiel granda estas ĉi tiu knabino, kiel ŝi kreskis! – pensis mi. Kiam mi foriris, ŝi estis ankoraŭ infano, nun jam ŝi estas preta por edziniĝi. Ŝi estas pli alta, svelta, kaj havas jam mametojn. Ankaŭ ŝiaj vangoj pleniĝis. La servistoj petole nomas ŝin fraŭlino. Eble ĉar ŝi portas la eluzitajn robojn de Emonjo. Ankaŭ miajn okulojn pikis tio ĉiam.

– Mi dezirus paroli kun vi – diris ŝi time.

Kaj staris ŝi apud la pordo, la fingron metis sur vango, kvazaŭ ŝi timus, ke mi elpelos ŝin.

Ĉifonita pajloseĝo staris en la ĉambro, mi montris tion:

– Vi povas sidiĝi.

Li sidigis sin.

– Mi nur demandas – diris mallaŭte –, nur tion, ke kion mi faris kontraŭ vi? Kial vi malamas min?

– Mi?

– Ĉu vi ne hontigis min hieraŭ antaŭ dudek homoj? Ho, mi pensis: elbrulas miaj ambaŭ okuloj! (Kaj ŝiaj okuloj malsekiĝis.) – Kial?

– Vi mem hontigis vin, bona knabino. Strange vi demandadas min, kiel iu juristo.

– Tio ne estas demandado, Zeta, nur humila demando. Mi dezirus scii per kio ofendis mi vin, kaj klarigi min, ke mi ne faru tiun eraron ankoraŭfoje.

La saĝa parolo de la knabino surprizis min.

– Mi ĝojas – diris mi–, ke vi estas tiel saĝa. Apenaŭ tiel ni pli facile povos klarigi nian aferon. Estis bele, kaj plaĉis al mi, ke vi akceptis min tiel kare, kiam mi alvenis hejmen, sed kio estas multe, tio estas multe! Kion vi dirus, se mi, kiam alvenos Atila, ĵetus min al lia kolo, kaj kisus lin pro mia ĝojo?

– Vi ne estas Atila, kaj mi ĉiam … mi sentis vin … kiel fraton.

– Mi dankas. Sed vidu, la homoj ne scias kion vi sentas, kaj eble povas miskompreni vian konduton. Tio ne estas bona nek por mi, nek por vi.

Ŝi levis la manojn antaŭ la vizaĝon. Mi vidis, ke ŝi ploras.

– Mi ne volis kaŭzi al vi doloron, Dŝidŝia. Sed kion vi parolas pri gefrataj sentoj. Ankaŭ vi estas malliberulo, ankaŭ mi. Nia sorto estas trista. Parolu prefere pri tio, kiel vi vivis dum unu kaj duonon jaron, kiam mi forestis. Kion diris nia mastro, kiam li alvenis?

Dŝidŝia viŝis siajn larmojn per sia antaŭtuko.

– Li diris, ke li vidis lin lastfoje, kiam la batalo komenciĝis.

– Kaj pri mia braveco li ne parolis?

– Ne. Nur diris, ke oni vidis vin laste inter la vunditoj, sed vi ne estis vundita, sed vi estis malsana pro pesto.

– Kaj Ĉat pensis, ke mi mortis?

– Jes.

– Ĉu li bedaŭris min?

– Jes.

– Kiel li bedaŭris min? Kion li diris?

– Li diris, ke domaĝe por vi, pli multe valoris via buŝo, ol mano de aliuloj, kaj vi estis tre lerta knabo. Li diris: „Sur mian novan ŝildon mi skribigus de li la oran ornamon”.

– Kaj la sinjorino, ankaŭ ŝi bedaŭris min?

– Ĉu ŝi? Jes ankaŭ si.

– Kiel? Kion ŝi diris?

– Ŝi diris, ke malsaĝo estas forporti tian malliberulon el la domo. Neniu povas tiel bele kliniĝi kaj saluti, paroli, kiel vi. Tia malliberulo estas ornamo de la domo, kiel la silka drapiraĵo. Ŝi tre forte riproĉis la sinjoron, ke li perdis vin.

– Kaj la fraŭlino kion diris? – demandis mi oscedante. (Kiel bone sukcesis la oscedo!) – Kion diris?

– Nenion.

– Ĉu ŝi ne bedaŭris min?

– Sed.

– Bedaŭris?

– Bedaŭris.

– Sed kiel? Kion ŝi diris?

– Kion, do? Nu, mi forgesis jam. Kion do? Jes, iam ŝi diris, ke …: „Eble pli bona al li tiel.”

Sekvis silento dum minutoj. Mi forgesis ke Dŝidŝia estas tie. Ŝiaj vortoj kiel kirla vento turnadis en mia animo.

– Ĉu jam plu ne demandos? - ekparolis ŝi fine. – Ĉu min vi ne demandas?

Kaj mi kvazaŭ aŭdis la baton de ŝia koro.

– Ne – respondis mi krude kaj fermis la okulojn –, iru, faru vian laboron.

70. -iĝi.

Az -iĝi (= igi sin) szuffixum jelentése teljsen ellentétes az -igi jelentésével, amennyiben ott a tevékenység az egyik féltől a másik felé irányul, míg az -iĝi la esetében a cselekvés visszahat ugyanarra a szeméélyre:

La fraŭlino subite ruĝiĝis (= fariĝis, iĝis ruĝa). Li paliĝis pro teruro – Teruro paligis lin. Miaj manoj malpuriĝis en la laboro – La laboro malpurigis miajn manojn. Antaŭhieraŭ li malsaniĝis, sed baldaŭ li resaniĝis. En la pluvo la vestoj malsekiĝis – La pluvo malsekigis la vestojn.

Főnevekkel: Li ruiniĝis pro bankroto – Bankroto ruinigis lin. La filino de la bankdirektoro edziniĝis je (al) la komercisto. La komercisto edziĝis je (al) la filino de la bankdirektoro. Per (pro) komuna sorto la homoj ofte amikiĝas (= fariĝas, iĝas amikoj).

Elöljárókkal: Densa fumo eliĝis el la kamentubo. Kiamaniere li eniĝis en la ĉambron, ĉar la pordoj estas ŝlositaj? Pro (per) la milito multaj infanoj seniĝis je patro. Dum la pasinta jaro dek novaj membroj aliĝis al nia klubo.

Számnevekkel: Dum la pasinta jaro nia membraro duobliĝis.

Igék: Hasonlítsuk össze a mondatokat: Mi vekiĝis kaj Mi vekis la dormantojn. Nem mondhatjuk: «Mi vekis min», mert az értelmetlenség: az ember csak másokat ébreszthet föl. Mikor azok alusznak, de önmagát nem ébresztheti fö! Az -iĝi tartalmazza azt az értelmet, hogy „önmaga, automatikusan” és tárgyas igéknél nem lehet helyettesíteni az -igi sin vagy csak a sin kifejezéssel: La pordo fermiĝis (nem volt szüksége senkire, hogy becsukja, hanem önmagától becsukódott, automatikusan). Ĵus finiĝis la leciono de geografio kaj komenciĝis la leciono de Esperanto (nem lehet mondani, hogy leciono finis kaj komencis sin!). Neniu estingis la lampon, sed ĝi estingiĝis tute per si mem. Nur jus mi sciiĝis pri tio (vagy: eksciis tion). Multe da homoj kolektiĝis ĉirkaŭ la muzikantoj. Kiam vi naskiĝis («naskis vin» teljesen abszurd!)? Leviĝu iomete de la seĝo!

Az -iĝi tehát visszaható szuffixum, és az igék tárgyatalní tására szolgál. Teljesen ellentétesen, mint az -igi!

A tárgyatlan igéknél az -iĝi hatása gyakran közelít az -igi sin kifejezéséhez, habár bizonyos különbség mindig marad közöttük: Post kelktempa sidado mi stariĝis (a cselekvés erölködés nélkül zajlik, mintegy automatikusan). Viszont La malsanulo starigis sin malrapide azt jelenti, hogy gyengesége miatt erölködnie kellett, kézzel segítenie magát, stb. Ellenben -igi sin a nemzeti nyelvek hatására olykor használatos az -iĝi helyett. Sok esetben a különbség valóban igen kicsi.

Az ek- prefixum értelmezése is, – amely a cselekvés vagy történés kezdetére vagy hirtelen beköveztére utal, gyakra közelít az -iĝi jelentéséhez: Post kelktempa sidado mi ekstaris (= kezdtemt állni, hirtelen fölálltam), azaz stariĝis. Mindkét esetben ugyanaza az eredmény, és ezért az ek- gyakran használatos -iĝi helyett. Alá kell húzni, ha valami hirtelen történt, mindig az ek- prefixumot kell használni (ekstariĝis = hirtelen fölállt, vagy kezdett fölállni; ekstaris = hirtelen fölállt vagy kezdett állni).

Példák: Li sidis sur seĝo, sed poste li sidiĝis sur sofo(n), kaj fine li eĉ kuŝiĝis sur la sofo. Kiam iu subite frapis sur la pordo, li rapide stariĝis. Kiamaniere estiĝis (ekestis) tiu ĉi miskompreno?

Föl kell hívni az olvasó figyelmét az ilyen formákra: hejmeniĝi (= hejmeniri aŭ iri hejmen) kaj supreniĝi (= supreniri aŭ iri supren): Ni hejmeniĝis malfrue vespere. La balono supreniĝis (= leviĝis) al la ĉielo. Sed hejmiĝi havas tute alian sencon (iĝi hejmo aŭ iĝi hejma): Por la geedzoj la nova loĝejo jam tute hejmiĝis.

Az -iĝi tárgyatlen, (teljesen ellentétesen a -igi szuffixummal) és ennek következtében nem lehet tárgyraggal ellátott tárgya, sem passzív igeneve. Ilyen formák, mint «naskiĝita» és «estiĝita» tehát teljesen lehetetlenek. Viszont az -iĝi szuffixumot tartalmazó igékből aktív igenevek képezhetők, ugynúgy mint bármekly más igékből: naskiĝiNta, estiĝiNta.

Iĝi (= fariĝi, estiĝi) önálló igeként is használatos: En la lasta tempo li iĝis (= fariĝis) tre silentema. Ĉu vi volas iĝi (= fariĝi) mia kunloĝanto?

1. megjegyzés: komenciĝi és finiĝi néha lehet találkozni egyszerű komenci és fini szavakkal: Ĵus finis la leciono de matematiko kaj komencis la leciono de geografio. Ilyen esaetekben szó lehet rövidítésről, amikor ekhagyták az esti igét: finis esti (= finiĝis) kaj komencis esti (= komenciĝis). Szabályosabb mégis az –iĝi forma.

2. megjegyzés: Az általában az egyik állapotból a másikba történő átmenetet feltételez, ezért nem kell irányt jelölő tárgyesetet használni: Sidiĝu sur la seĝo! De néha jelölhet áthelyezést is egyik helyről a másikra, és ilyenkor a tárgyeset használata helyes: Li sidis sur seĝo, sed poste li sidiĝis sur sofoN, kaj fine li eĉ kuŝiĝis sur la sofo.De ilyen esetekben is nyugodtan lehe t alanyesetnékl maradni, hacsak nem áll fenn a félreértés veszélye (lásd Zámenhof: „Lingvaj Respondoj”, 45. old.).

3. megjegyzés: Nem lehet azt mondani, hogy «mi laviĝis, kombiĝis, raziĝis, vestiĝis», mert ezek a cselekvések nem mennek végbe automatikusan, önmaguktól, és ilyenkor a személy nem marad passzív. Azt kell mondani: mi lavis min, kombis min, razis min, vestis min.

4. megjegyzés: A fariĝi szónak ugyanaz a jelentése, mint az egyszerű iĝi szónak: (iĝi = veni en la staton = helyzetbe jönni): Ŝi fariĝis malsana (= iĝis malsana, malsaniĝis = megbetegedett). S-o B. fariĝis profesoro (= iĝis profesoro, profesoriĝis = frofesszor lett) en Ĝenevo. Ĉar malsana és profesoro nem tárgy, hanem állítmány-kiegészítő (lásd 19, 20, 57 szakaszokat), nem kaphatják meg az -n tárgyragot.

5. megjegyzés: Meg kell különböztetni ezt a három alakot: interesi, interesigi kaj interesiĝi: Tio ne interesas min = Nem érdekel. Ugyanilyen értelemben: Mi ne interesiĝas pri tio. Mi interesigis lin pri tio azt jelenti, hogy érdeklődést keltettem iránta.

71. Enlitiĝi, altabliĝi.

Ahhelyett, hogy Mi iris frue en la liton és La gastoj sidiĝis al la tablo röviden ezt lehet mondani: Mi enlitiĝis frue és La gastoj altabliĝis. Hasonlítsuk össze: La patrino enlitigas (= metas en la liton = lefektette) la infanojn kaj La infanoj enlitiĝas (= iras en la liton = lefeküdtek).és vegyük észre a különbséget!

Példák: Mi ne scias, kiam mia poŝtuko elpoŝiĝis (= falis el la poŝo = esett kia zebemből). Mi elpoŝigis (= prenis el la poŝo = kivettem a zsebemből) naztukon. Ĉu vi ankoraŭ ne ellitiĝis (= leviĝis el la lito)? Post du-hora flugado la aeroplano alteriĝis (= venis al la tero= földet ért). Falinte la knabo surpiediĝis (= leviĝis sur piedojn = lábra állt) denove. La ŝipo albordiĝis (= veturis al la bordo = kikötött) malrapide. Enlitiĝinte mi tuj endorimiĝis (= falis en dormon, ekdormis = elaludt).

72. Prefikso ek-,

Az prefixum igei szótövekhez használható. Nem befolyásolja azok jelentését, a cselekvés vagy történés kezdetét, hirtelen vagy rövid időtartamát jelzi. Post la enlitiĝo mi tuj ekdormis. Tion aŭdinte li ekridis. Ni ekiru jam! Tio ne estas vera! ŝi ekkriis. Fine ni ekvidis la turojn de la urbo. Nun mi ekkomprenas la aferon! La lumo ekbriletis kaj malaperis. Ŝi ekflamis tute senkaŭze. Ofte ek- anstataŭas la pli longan komenci: Mi eklernis librotenadon = Mi komencis lerni librotenadon.

Van, aki a de viszonyszóval együtt használja: Ekde hieraŭ mi estas sola. Gyakrabban használatos azonban az ilyen esetekben a depost elöljárószó vagy egyszerűen a de: depost hieraŭ, de hieraŭ. Ritkábban az önálló igeként is használatos: Ni eku! = Ni komencu! És indulatszóként is előfordul: Ek al labor'! Ek al atak'!

58

Emonjo hejmenvenis antaŭ vespero. Tiutempe li rajdis flavan ĉevaleton. Ĝi estis obeema, kara besteto. Ĉiam ĝi paŝtetis sin ĉirkaŭ la domo, kaj se iu parolis al ĝi, ĝi kuris tien.

Mi sciis ke Emonjo rakontos al sia patrino: kion mi parolis ĉe la reĝino, kaj ili vokos min post vespermanĝo. Sed eble vokos min ŝi ne tial, ke ankaŭ ŝi mem povu parolai kun mi?

Antaŭ la pordo ruĝiĝis du densfoliaraj tamariko-arboj. (Mi ne scias, de kie oni ilin akiris ĉi tien: eble ĝuste el mia homlando portis ilin Ĉat al sia edzino.) Sub ili kutimis mi sidi, kiam mi atendis mian sinjoron. Ankaŭ tiun ĉi vesperon sidiĝis mi tien, se oni vokos min, mi ne malfruiĝu.

Mi eĉ ne trompiĝis en mia atendo. Ankoraŭ ne finiĝis la vespermanĝo, kiam elparolis Dŝidŝia tra la etaĝa fenestro:

– Zeta! Ĉu iu vidis Zetan? Diru al li, ke li devas supren veni.

La familio sidis ĉe la tablo. Apud la ambaŭ infanoj sidis fraŭlineca knabino, kiun mi ankoraŭ ne konis. La vizaĝo de avo estis jam de vino, kiel la ruĝa drapo.

– Zeta – riproĉetis la sinjorino –, ĉu vi parolas nur antaŭ la reĝino?

– Ho, mia sinjorino – pardoniĝis mi –, kiel mi povus paroli, se vi ne ordonas? La nomo de malliberulo estas: Silentu.

– Vi ne estas tia malliberulo. Via nomo estas: Parolu.

– Mi dankas. Mi faras ĉiam ĝoje, se vi vokos min. Sed ja, se mi rakontus nur la batalon, ankaŭ tio daŭrus semajnon. Kaj se mi rakontus nur la bravecon de mia sinjoro, eĉ tiam ne sufiĉus unu vespero.

– Do, vi vidis mian edzon en batalo?

– Mi vidis ja, mia sinjorino. Li estis tempesto en homa formo.

– Sed li diris, ke li ne vidis vin.

– Ne estas mastra devo vidi sian malliberulon. La malliberulo estas devigita vidi sian mastron. Mi batalis ĉiam apud, aŭ malantaŭ li.

Kaj dum mi parolis pri faraĵoj de Ĉat, triste mi pensis, ke jen ĉe la reĝino mi estis sidigite, sed tie mi devas paroli staranta.

Mia vundita gambo ankoraŭ tiam doloris, precipe, se mi staris aŭ iris longe. Ankoraŭ hodiaŭ, se la vetero ŝanĝiĝas, ja rememoras mia genuo la ebenaĵon de Katalaŭno.

Tiun vesperon mi parolis nur pri Ĉat. Mi pensis, ĉe Ĉatoj estas Ĉat la interesa. La virino vere aŭskultis min kun grandega intereso. Ankaŭ la buŝo de ambaŭ infanoj restis malfermanta. Nur la maljuna Barakanj palpebrumis apud la kruĉo, kaj levadis sian densan, grizan palpebron.

– Nu – eruptis li –, mi ĉeestis kvardek kvin batalon, sed pri kvardek kvin batalo mi parolis tiom entute, kiel tiu junulaĉo pri ĉi tiu unu. Jam ĉiuj estas herooj. Se iu glavbatis unu lacan malamikon, li parolas pri tio cent.

La okuloj de la infanoj jam gluadis pro dormemo. Ankaŭ la maljunulo palpebrumis platajn.

Nur la virino ne volis pleniĝi je mia parolo, kaj Emonjo.

– Atendu mallonge je vorto – diris la sinjorino –, ni enlitigos la infanojn.

La infanoj estis forportitaj. El la tria ĉambro mi povis aŭdi, ke iu infano, Deniso, ankoraŭ volis reiri, sed oni ne permesis, kaj promesas al li:

– Dŝidŝia rakontos por vi pri ruĝa urso kaj pri feina reĝo.

La maljunulo ekdormetis.

Ni restis sola kun Emonjo en la ĉambro. Ŝi apogis sin sur kubuto, kaj tiel rigardis min. La tri arĝentaj meĉujoj susuris.

Mi ekparolis:

– Mia fraŭlino … ĉu vi ne havas ion por diri?

– Kiam mia patrino eniros, parolu pri Atila. Li povis esti bela, kiam li aperis antaŭ la armado en ora kasko … kiel bela povis esti tiu homo! Bela, kiel dio, iranta sur la tero!

Kaj rigardis ŝi sonĝeme antaŭ sin.

Sinjorino Ĉat revenis. Mi parolis pri Atila. Mi rakontis tiel detale la scenojn, kiel se mi parolus por pentristo faronta bildon.

Emonjo kubutumis sur la tablon, kvazaŭ trinkis miajn vortojn. La lumo de meĉoj kolorigis ŝiajn vangojn ruĝkolora. Li havis rondajn brakojn, kiajn havas la marmoraj nimfoj.

Tizenegyedik lecke

73. Idő- és mértékhatározók.

1. Idő: Ahelyett, hogy dum (la) nokto(j), en (la) mateno(j) gyakran így mondjuk röviden: noktE és matenE: Nokte ni dormas kaj tage ni laboras. Ugyancsak: vesperE, dimanĉE (= dum dimanĉo, en dimanĉo), lundE, monatE (= en monato, dum monato), jarE, stb. Ezek a határozók a kiam? mikor? Kérdésre válaszolnak. Ezeken kívül a származtatott határozókon kívül számos eredeti határozószó létezik -aŭ végződéssel: hieraŭ, hodiaŭ, morgaŭ, baldaŭ, stb. (Az elöljárószók egy résznek is a végződése -aŭ: antaŭ, ĉirkaŭ, kontraŭ, anstataŭ, laŭ, malgraŭ.)

2. Mérték: Ezek a határozószók a kiom? mennyi? mekkora? kérdésre válaszolnak. La dikulo manĝas tro multE. Hodiaŭ mi skribis nur malmultE. Mi devis longE atendi vin. Ide tartozik az iom, tiom, ĉiom, neniom, kiom, sorozat is, míg az iam, tiam, ĉiam, neniam, kiam időhatározó-szók

75. Je.

Mint ahogy (a 45. szakaszban) már szó volt róla, minden elöljárószónak (prepozíciónak) határozott jelentése és szerepe van, és nem lehet őket az eredetitől eltérő értelemben használni. Néha azonban mégis előfordul, hogy a mondat mutatja meg világosan, melyik elöljárót kellene használni, vagy az elöljárók közül egyik sem illik bele célszerűen a mondatba. Ilyen esetben a más) nemzeti nyelvek a hagyomány által meghatározott elöljárót használnak. Dr. Zamenhof ezt a problémát úgy oldotta meg, hogy bevezette az általános je prepozíciót, amelynek nincs határozott jelentése, és minden kétes esetben alkalmazható.

Példák: Ĉu vi kredas je Dio (= ke Dio ekzistas)? Ebben az esetben semmilyen más elöljáró nem illik ide. Kredas al Dio és kredas Dion (= kredas, kion Dio diris) kifejezéseknek más az értelmük. Ezek a kifejezések: fidas lin, fidas al li kaj fidas je li sem azonosak: Mi fidas lin (= fidas al li), ĉar li estas honesta homo. Mi fidas je li, ke li ne lasos min en embaraso. De a je elöljárót nem szabad túl gyakran használni, csak akkor, ha igazán szükséges! És ez nem fordul elő túl gyakran.

Li esperis je sia bonŝanco (azaz: ke la bonŝanco ne trompos lin). Mi sopiras je ( pri és al is) mia hejmlando. Li estas tiel (tiom is) komika, ke ĉiuj ridas je (pri és al is) li. Georgo edziĝis je (vagy al) Margareto. De nem «kun Margareto», mert Georgo egyedül edziĝis, míg Margareto edziniĝis, és nem edziĝis.

A je az alábbi szavakkal is használatos: plena, malplena, riĉa, abunda: La vojo estas plena je ŝtonoj (= plena de ŝtonoj, ŝtonplena). Svedlando estas riĉa je arbaroj (= riĉa de arbaroj, arbarriĉa). La libro abundas je preseraroj (= abundas de preseraroj).

Az óra jelölésére, amikor csinálunk valamit, vagy történik valami, kivétel nélkül a je használatos: Hieraŭ mi ellitiĝis je la sepa (horo). La tagmanĝo estas ordinare je la tria. De magától értetődően a kioma horo (estas nun)? kérdésre válaszolva nincs rá szükség: Nun estas la kvina (horo).

76. Tárgyeset elöljáró helyett

A 17. szakaszban szó volt néhány nem tárgyas igéről, melyek bár szabály szerint nem kaphatnak tárgyraggal ellátott tárgyat, mégis tárgyesetben álltak: Ĉiu iru siaN vojoN! Tiel li vivis siaN tutaN vivoN stb. Valóban azonban itt nem tárgyragos tárgyról van szó, hanem rövidített mondatról ĉiu iru laŭ sia vojo és Tiel li vivis dum sia tuta vivo. Azok a mondatrészek, melyek itt –n tárgyragot kaptak tulajdonképpen eszperantó elnevezés szerint adverbialok. Igen jó és praktikus szabály, hogy szükség esetén tárgyesettel lehet elöljárószót helyettesíteni, és ekkor –n végződést kapnak. Azáltal, hogy ezek a mondatrészek tárgyragot kapnak, gyengül a különbség a tárgyas és tárgyatlan igék között oly mértékben, hogy némelyik tárgyatlan igéből passzív igenév is képezhető. La tuta vojo estas jam irita. Lia vivo estas jam vivita.

Ugyanezen szabály szerint ilyen helyettesítések is végezhetők: sopiras je ŝi, ridas pri (aŭ je) li, plaĉas al mi, apartenas al ili, ŝajnas al mi helyett sopiras ŝin, ridas lin, plaĉas min, apartenas ilin, ŝajnas min. De inkább ajánlható az elöljárószós megoldás, mert azok egyszerűbbek és világosabbak.

Már igen gyakran hallható pardonu al mi, mi dankas al vi, li demandis al si, infanoj demandas pri ĉio, li instruos al ni, li instruas pri geografio helyett. De a tárgyest kétszeres használatát mindig el kell kerülni! Nem lehet tehát azt mondani, hogy «pardonu min mian eraron», «li demandis ŝin tion», «li instruos nin geografion», «donu min», mert ennek teljesen más lenne az értelme. Hasonlítsuk össze a mondatokat: Donu al mi akvoN és Donu miN al akvo.

77. Időhatározó tárgyeset

A fenti szabály szerint, hogy tárgyesettel lehet elöljárót helyettesíteni, történnek az alábbi mondatrövidítések is: Mi promenis dum longa tempo = Mi promenis longaN tempoN. Ŝi ploris dum tagoj kaj noktoj = Ŝi ploris tagojN kaj noktojN (vagy tagE kaj noktE). Li dormis dum sep horoj = Li dormis sep horojN. Ŝi funebris dum tri jaroj = Ŝi funebris tri jarojn. En iu bela tago mi renkontis ŝin = IuN belaN tagoN mi renkontis ŝin. Dum (en) la pasinta somero mi biciklis multe = La pasintaN someroN mi biciklis multe. D-ro Zamenhof naskiĝis en (je) la dekkvina de Decembro 1859 = D-ro Z. naskiĝis la dek kvinaN de Decembro 1859.

Ugyanilyen móron történik a levelek dátumozása is: Moravska Ostrava, la triaN (3-aN) de Januaro 1937.

Ezek a tárgyesetek nem tárgyakat jelölnek, hanem adverbialok. Ezért határozószókkal helyettesíthetők: Ŝi ploris tage kaj nokte. Mi promenis longtempe (= longan tempon). Mi ofte banis min pasintsomere (= la pasintan someron). De magától értetődően nem lahat mondani «iu-beltage» ahelyett, hogy iun belan tagon és ezt sem: «sephore» anst. sep horojn.

Megjegyzés: Ilyen mondat, mint «Sep jarojn estas longa tempo» helytelen, mert a itt nem adverbialo, hanem alany, és az alany sohasem kaphat –n végződést. Tehát: Sep jaroj estas longa tempo. és «longan tempon» sem helyes, mert az állítmány-kiegészítő, amely úgyszintén sohasem lehet tárgy.

78. Mértékjelölő tárgyeset

A tárgyeset használatos elöljáró helyettesítéseként mérték jelölésére is: La monto estas du mil metrojN (= je 2000 metroj) alta. La rivero estas ducent kilometrojN longa. Li estas tri jarojN (= je tri jaroj) pli aĝa ol lia frato. La valizo estis dek kvin kilogramojN peza.

A kifejezések: 2000 metrojN, ducent kilometrojN stb. nem tárgyak, hanem adverbialok, és nem az esti igével vannak kapcsolatban, hanem az alta, longa, aĝa, peza szavakkal: 2000 metrojn alta, 15 kilogramojn peza. Oni povas diri ankaŭ: alta 2000 metrojn, longa 5 kilometrojn, stb.

Megjegyzés: Ez a mondat «Mia aĝo estas 32 jarojn» hibás, mert a 32 jaroj nem adverbialo, hanem állítmánykiegészítő. Ezért: Mia aĝo estas 32 jaroj. Ugyanígy: Kvin frankoj kuŝas sur la tablo. Nem pedig «kvin frankojn», mert az alany.

79. A tárgyeset összefoglalása

Tárgyeset az alábbi esettekben használatos:

1. Tárgyas igék mellett közvetlen tárgyként: Elefanto havas longaN nazoN. ŜiN mi amas. Li ne komprenas tioN.

2. A mozgás céljának jelölésére: Mi iras hejmeN. Ŝi iras en la kontoroN. Muso kuris sub la litoN. Li devis veturi BerlinoN.

3. Elöljárószó helyett:

a. sopiras ŝiN (je ŝi, pri ŝi), ridas liN (je li, pri li), esperas tioN (pri tio), sciigas liN (al li);

b. idő jelölésére (dum, en, je helyett): longaN tempoN (dum longa tempo), sep jarojn (dum sep jaroj), iuN belaN tagoN (en iu bela tago), la 14-aN de Aprilo (je la 14-a de Aprilo).

c. Mérték jelölésére: (je helyett): 2000 metrojN alta, 5 kilometrojN longa, 32 jarojN aĝa.

Minden más esetben alanyeset használatos. Különösen ügyeljünk az alanyra, Állítmány-kiegészítőre és az elöljárós formákra.

80. Kiel

A kiel kötőszó után lehet alanyesetet és tárgyesetet is használni, attól függően, mit akar az ember kifejezni:

Mi ŝatas lin kiel homo (kiel homo a mi alanyra vonatkozik). Mi ŝatas lin kiel homoN (kiel homoN a lin tárgyra vonatkozik). S-o Verdo laŭdis lin kiel prezidanto (= s-o Verdo estas prezidanto). S-o Verdo laŭdis lin kiel prezidantoN (= ne s-o Verdo estas prezidanto, sed tiu «li», kiun li laŭdis). La kolonelo riproĉis lin kiel oficiro (= la kolonelo riproĉis lin en oficira maniero, en sia rolo de oficiro). La kolonelo riproĉis lin kiel oficiroN (= la kolonelo riproĉis lin en lia rolo de oficiro). Tehát a mondat értelme attól függ, alanyesetet vagy tárgyesetet használunk.

81. Anstataŭ és krom

Az anstataŭ és krom elöljárószók is állhatnak alanyesettel és tárgyesettel is, attól függően, hogy az alanyra vagy a tárgyra vonatkoznak. Az utóbbi esetben rövidített mondatról van szó, ahol a tárgyesetes forma a kihagyott ige tárgya.

Anstataŭ.

Anstataŭ la knabo la patrino batis la hundon (azaz nem a fiú, hanem az anya verte a kutyát.). Anstataŭ la knaboN la patrino batis la hundon (= ahelyett, hogy a fiút ütötte volna, az anya a kutyát ütötte; azaz az anya nem a fiút, hanem a kutyát ütötte.). A KnaboN itt az idegondolt bati igének közvetlen tárgya, és ezért kap –n végződést. Li vizitis la onklon anstataŭ la onklino (az onklino nem látogathatja meg onklo-t, ezért ő teszi meg azt). Li vizitis la onklon anstataŭ (viziti) la onklinoN (azaz: li iris ne al la onklino, sed al la onklo). Hodiaŭ li laboris anstataŭ sia amiko. Anstataŭ (trinki) kafoN, ni trinkis bieron. Az utóbbi mondatnál azt is lehet mondani, hogy anstataŭ kafo, mert nem lehet semmi félreértés.

Krom.

Krom Karlo (ankaŭ) mi vizitis kinon (azaz: Karlo vizitis kinon kaj ankaŭ mi faris tion). Krom KarloN mi vizitis kinon (= mi vizitis kaj Karlon kaj kinon). Krom la knabo (ankaŭ) la patrino batis la hundon (ili ambaŭ batis). Krom la knaboN la patrino batis (ankaŭ) la hundon (= ŝi batis kaj la knabon kaj la hundon).

Iam nokte laŭ nia tempo okazis la dudekkvin mila vizito de mia paĝo.
Mi dankas al ĉiuj miaj vizitantoj, ke ebligis ricevi ĉi tiun belan nombron.
Mi atendas viajn vizitojn ankaŭ en la estonteco.
Ĝis sekvantaj relegoj!

59

La urbo pleniĝis kun festa koloro. El la monto estis alportitaj cent kaj cent veturiloj da pinarbo, kaj oni ornamis la tendojn kaj la vojojn.

La reĝinoj kun siaj eskortoj iris antaŭ lin ĝis la rando de la urbo.

Antaŭa parto de la armeo alvenis jam je tagmezo: jasoj kaj gotoj. Fiere svingis ili la flagojn ŝiritajn de sagoj. Ili portis multe da malliberuloj. Kia malĝoja bildo. Junaj homoj, junaj virinoj, virinoj kaj knabinoj mikse. Ĉiuj estis brunaj, malaltaj kaj ĉiuj en ĉifonoj, kaj ĉiuj tristaj. Ili estis akompanitaj de hunoj kaj gepidoj.

Antaŭvespere kornosono mesaĝis, ke alproksimiĝas ankaŭ Atila. La muzikon de fajfoj ni povis aŭdi jam de malproksimo. La loĝantoj de la urbo estis ĉiuj ekstere. La viroj flirtis siajn ĉapojn, la virinoj siajn vualojn. Kaj ĝojkrioj miksiĝis en la muzikon.

– Beno! Beno!

La reĝo per mansvingo salutis la edzinojn. Li kisis nur siajn infanojn.

Poste jam, memkompreneble, malligiĝis la ordo. Ĉiu huna batalisto brakumis sian edzinon. La infanoj fiere portis la sagon, lancon, ŝildon de patro antaŭen. De tendo al tendo oni povis vidi kiel kisas ili eĉ la ĉevalon, kaj kiel ekzamenas oni la malliberulojn staritajn sur la korto – jam ĉe tiuj, al kiuj estis permesita, ke la malliberuloj jam survoje servu ilin. Apud ambaŭ infanojn de Ĉat estis ankaŭ mi ordonita.

Ankaŭ ni iris ja saluti la mastron. Nu, el inter la servistoj iris nur mi sola, krom la familianoj. Kaj al tiu okazo mi devis survesti mian katalaunan vestaĵon, sed la ĉapelon devis mi lasi hejme.

Nu rigardegis Ĉat, kiam li ekvidis min. Apenaŭ vi kredis je viaj propraj okuloj.

– Kiel vi havas maltimon, iri antaŭ miajn orelojn! – kriis li ŝerco-voĉe – vi estas ja mortinta!

– Ho, mia bona sinjoro – komplimentis mi ĝentile –, ĝuste tio pruvas mian fidelon al vi, ke mi ankaŭ mortinte revenas por servi vin.

Li havis tiom homecon, ke vi premis mian manon.

Tiun vesperon plenumis la urbon granda veno-iro, klako-murmuro, muziko. Sur la stratoj ĉie brulis torĉoj, kaj la popolo kuiris-rostis-bakis antaŭ la tendoj. Ĉiuj amuziĝis. La violinistoj en paroj aŭ sola kantis la laŭdkantojn. La fajfistoj fajfis. La kvadaj muzikistoj sakflutis. Spronoj sonoris, la urbo zumis, kantis. Ĉirkaŭ je noktomezo ankaŭ Atila antaŭenvenis el la palaco, kaj inter torĉaj korpgardistoj, je gaja muziko trarajdis la urbon. Foje-foje haltis ĉe iu tendo, kie granda estis la lumo, kaj multaj amuziĝis. Li trinkis el la pokalo, kiun oni etendis al li. Li manpremis maljunulojn, sekvante kun la laŭta bensaluto de la poplo rajdis li plue.

Alian tagon alvenis ankaŭ la ĉefa armeo kun la veturiloj de predo. Senlima vico, de mateno ĝis vespero: veturiloj kaj veturiloj. Restis de ili eĉ al alia tago.

Vesperon vokis min Ĉat.

„Alvenis la horo" – pensis mi kun batanta koro – "Ĉat min liberigos de sub mallibereco."

Nu, li ankaŭ parolis pri tio.

– Filo mia – diris –, mi scias, ke vi batalis brave sur la ebeno de Katalaŭno, post kelkaj tagoj ni ekzamenos viajn meritojn, sed nun Atila bezonas vin: estas multe da laboro. Mi donacis vin al li. Do kolektu viajn aĵojn, kaj morgaŭ anoncu vin ĉe Rusti aŭ Mena-Ŝag.

Kiel se fulmo batus min, tiel mi staris tie. Kion valoras al mi, ke li liberigos min de la servo, se mi estos transportita inter la gravuristoj de la reĝo.

– Sinjoro mia – ĝemis mi senespere –, permesu al mi konfesi, ke malfacila estas al mi ŝiri min de tie …

– Ankaŭ mi bedaŭras vin – respondis li –, estu Dio la atestanto, mi pli prefere pagintus, sed vane: el inter la gravuristoj prenis ankaŭ tri la pesto, kaj la disdivido de predo donas multe da laboro.

Tiel granda estis mia malesperiĝo, ke nur staris tie, kvazaŭ mia piedo kreskigus radikojn. Mian eklarmiĝintajn okulojn mi turnis al Emonjo.

La knabino rigardis en la flamojn de la kandelo kun apatia, sonĝema rigardo.

Tizenkettedik lecke

82. Igék

Sok nyelvben az igéknek személyenként külön végződésük van, és ezért azok személyes névmás nélkül is használhatók. Az eszperantóban azonban mindegyik személyhez (mi, vi, li, ni, ili) ugyanaz a végződés (-as, -is, -os, -us, -u) társulhat, és ha hiányzik az alany, nem lehet tudni, melyik személyről van szó. Mit jelent: «skribas leteron, iris hejmen, lernos Esperanton»? Az ilyen kifejezések nem értelmezhetők, mert nem lehet tudni ki írja a levelet, ki megy haza és ki tanul eszperantóul. Ezért az igét mindig megfelelő személyes névmásnak vagy alanynak kell kísérnie. Erre különösen a szlávoknak, olaszoknak, magyaroknak, finneknek, észteknek, stb. kell figyelniük.

1. megjegyzés: Ha a mondatban több állítmány is van, nem kell mindegyik mellett megismételni az alanyt: Hejme mi legas, skribas, aŭskultas radion, ludas kun la infanoj, ripozas stb. Olykor akkor sem kell megismételni az alanyt, ha a részmondatokat sed kötőszó választja el egymástól, különösen ha az összetett mondat rövid: Mi volas, sed ne povas.

2. megjegyzés: A személytelen igék egész sora létezik, melyekhez nem kapcsolódik alany, és melléjük nem szükséges személyes névmás sem: pluvas, neĝas, hajlas, fulmas, tondras, frostas, ŝajnas al mi, okazas kelkfoje, estas necese, estas konate, se plaĉas al vi, stb. Nem lehet megkérdezni: «kiu pluvas? ». És azt sem lehet mondani: «ĝi pluvas ». Sok nemzeti nyelv ilyenkor „formális alanyt” alkalmaz, de ez az eszperantóból hiányzik.

83. Igeidők

Az igeidőket az eszperantóban logikusan kell használni, és nem szabad keverni őket, mint ahogyan az a nemzeti nyelvekben gyakran megtörténik, amikor múlt időt használnak, pedig valójában jelen időről van szó, vagy jelen időben beszélnek, amikor jövő időről van szó: Mia amiko skribis, ke antaŭ kelkaj semajnoj li estis malsana, sed ke nun li denove estas sana kaj espereble ankaŭ restos sana, se nenio eksterordinara okazos. Vespere mi vizitos vin, se mi havos tempon. Ĉu vi konas la viron, kiu staris antaŭ la montrofenestro kaj nun transiras la straton? La knabino montris al ni sian grandan pupon, kiu povas fermi kaj malfermi la okulojn kaj pli frue povis eĉ diri la vorton «mama».

A nemzeti nyelvekben az igeidők használata gyakran nem logikus, hanem bizonyos szabályok szerint a szövegkörnyezettől függ. Ezek a szabályok az egyes nemzeti nyelvekben eltérőek. Ez különösen vonatkozik az úgynevezett nem közvetlen (függő) beszédre, amelyek esetében a nemzeti nyelvekben igen bonyolult szabályok érvényesek az egymást követő igeidőket illetően.

Egyenes beszédről van szó, amikor mi magunk mondunk valamit, vagy szó szerint idézzük mások beszédét (Li diris: «Tio estas bona!»). De amikor elmeséljük, hogy más valaki mit mondott (Li diris, ke tio estas bona), akkor függő beszédről van szó. A nemzeti nyelvek általában más igeidőt [vagy igemódot] használnak, a függő beszédre, de az eszperantóban ugyanazt a tisztán logikus igeidőt használjuk, akár egyenes, akár függő beszédről van szó: Li diris: «Tio estas vera!» és Li diris, ke tio estas vera. Ŝi senkulpigis sin: «Mi ne venis, ĉar mi ne havis tempon» kaj: Ŝi senkulpigis sin, ke ŝi ne venis, ĉar ŝi ne havis tempon. Mi opiniis: «Vi laboros morgaŭ» kaj: Mi opiniis, ke vi laboros morgaŭ.Tehát, ha valaki nem biztos abban, hogy milyen igeidőt használjon függő beszédbe, alakítsa át a mondatot egyenes beszéddé, és rögtön látni fogja, milyen igeidő illik oda.

Semmi esetre se fordítsuk le automatikusan a nemzeti nyelvi, igei formáit, hanem ügyeljünk a mondat értelmére. Ügyeljünk arra is, hogy a nemzeti nyelvben esetleg több szóra is szükség van egy bizonyos tevékenység megnevezésére, míg az eszperantóban egy is elég.

Megjegyzés: Annak érdekében, hogy megelevenítsünk egy múltbeli vagy jövőbeli eseményt az olvasó vagy a hallgató számára, néha jelen időt használunk múlt- vagy jövőidő helyett: «Mi promenis ĉe arbara rando, kaj subite mi vidas – leporo saltas el arbusto, tute antaŭ mia nazo, kaj rapide-rapide kuras tra la kampo. Elkore mi bedaŭris, ke mi ne kunhavis mian pafilon» .

84. Utasítás és kérés

A második személy felé irányuló parancsot, utasítást, kérést vagy óhajt általában az ige –u-ra végződő alakjával fejezzük ki, személyes névmás (alany) nélkül: Venu! Iru! Skribu, Teodoro! Lernu diligente, infanoj, kaj obeu al viaj gepatroj. De ha ki akarjuk hangsúlyozni a személyt, kitehetjük a személyes névmást is: Vi restu tie ĉi kaj mi iros serĉi ilin.

Egyébként más esetben mindig használni kell a megfelelő személyes névmást, mert máskülönben a második személyt értjük oda: Ni legu! Kiel mi komprenu tion? Li faru, kion li volas. Ŝi mem aĉetu tion! Ili kunprenu ankaŭ siajn infanojn.

Mindig, amikor utasításról vagy kérésről, óhajról van szó, ott kell lennie az -u végződésnek, a függő beszédben is, mert itt is érvényes a fenti szabály, hogy az igének (állítmánynak) ugyanazt a formát kell megkapnia, mint az egyenes beszéd esetében: Mi deziras, ke vi tagmanĝU (sem -os sem -us nem megfelelő, mert óhajról van szó!) kun mi. Az egyenes beszédben: TagmanĝU kun mi! Ugyanúgy marad, ha a főmondat állítmánya valamilyen más időben áll: Mi deziris, ke vi tagmanĝU kun mi. Mi dezirus, ke vi tagmanĝU kun mi.

További példák: La bibliotekisto petis, ke oni reportU ĉiujn librojn. La instruisto ordonis, ke la lernantoj stariĝU. La gepatroj volas, ke ilia filo fariĝU elektristo. Ŝi diris, ke oni plu ne parolU pri tio. La kunveno esprimis la deziron, ke la estraro ellaborU detalan agadplanon por la venonta jaro.

A por ke kifejezés után is mindig felszólító-módot kell használni: Li ŝlosis la biciklon, por ke oni ne ŝtelU ĝin. Skribu tuj, por ke la letero alvenU ĝustatempe.

Megjegyzés: Nemzeti nyelvük hatására némelyek főnévi igenevet használnak felszólító-mód helyett: «Silenti! Ne kraĉi sur la plankon!» Ez azonban nem helyes, mert főnévi igenévvel nem lehet kifejezni utasítást vagy kívánságot. Tehát helyesen: Silentu! Ne kraĉu sur la plankon! Ha udvariasak akarunk lenni, használjuk a bonvolu szót: Bonvolu silenti! Bonvolu ne kraĉi sur la plankon!

60

La centoj de veturiloj ŝarĝitaj kun predaro staris en longaj vicoj sur la ĉefstrato, sur la placo, kaj en la reĝa korto. Antaŭ la skribĉambro estis la predo ĵetadita en grandaj montetoj, kiun oni portis sur ĉevaloj, muloj kaj kameloj. Tiuj estis ĉefe tapiŝoj kaj diversaj teksaĵoj.

Tiujn devis ni denombri kaj surgravuri.

Laboro daŭranta dum tagoj, kaj enuiga – ja por tiu, kiu ne ricevas parton de aĵoj.

Mi estis ankaŭ trista, senfine.

Ni laboris en la korto de la reĝo disŝutite en larĝaj portikoj, en grupoj po dek. La malliberuloj dispakis la predon, la taksistoj taksis ĝin per rigardo. Ni devis nur skribi, kaj nombrigi la objekton, postnoti la valoron, kaj skribi sian numeron sur la objekto, sed nur foje, se ĝi montriĝis vere valora, por ekzemplo la egiptodevena ujo, silkaj teksaĵoj, brokaĵoj ornamitaj per arĝenta kaj ora fadenoj, preĝejaj kazuloj, perloj kaj aliaj juveloj. La ordinarajn objektojn gravuris la gravuristoj nur sur vergon: tapiŝo tiom, mantelo tiom, sandaloj, armiloj, toloj, rubandoj tiom kaj tiom. La ĉevaloj estas taksataj kaj notitaj sur bastoneto ie ekstere.

Romiaj moneroj estis ĉefe uzataj ankaŭ en la lando de Atila, do ni skribis ĉion en solidusoj. La soliduso estis la plej malgranda oro. Sur la lingvo de hunoj: ĵoldoŝ.

Kiam jam ĉio estos notita, la predon oni disdividos. Ni kalkulos, kiu kiam da soliduso ricevos. Al ĉefestroj kaj taĉmentestroj dek-dek parto estos la dividendo. Al zoltanoj estos kvin parto. Ankaŭ la vidvinoj ricevos kvin parton. Al ordinaraj batalistoj ricevos tiom partoj, kiom kapon li subbatis – sed nun, ĉar batalo ne estis, nur unu parto estos la dividendo. Kiuj eminente agis en sieĝoj, tiuj povos elektadi el inter la malliberuloj kaj ĉevaloj.

La malliberulojn ni same kalkulis kaj notis, kiel la valorobjektojn. La sinjorecajn malliberulojn elektadis la hunaj nobilitatoj ankoraŭ surloke. Inter ili estis ankaŭ pentristo, avzono de Neapolo. La povrulo gaje toleris sian sorton. Li havis okazon montri sian arton. Li pentris hunon. Sed kiam li pentris ankaŭ la kapon de lia ĉevalo, de tiam li ne povis pentri alion, nur ĉevalon. Ĉiu huno deziris de li nur la bildon de sia ĉevalo.

Neniam mi ridis pli multe, ol dum ĉi tiu trista laboro, en mia trista stato. La taksistoj ĉion taksis malĝuste. Por ekzemplo el iu kesto elverŝiĝis valora kameo-kolektaĵo. Ili estis helikoŝalo-gravuraĵoj, kaj tiaj artaj laboraĵoj, ke ties malfacila, artista laborado daŭris jarojn.

La taksistoj ekzamenas ĝin:

– Kio diablo povas tio esti?

Poste la ĉeftaksisto diktas:

– Diversaj senokulaj butonoj, el iu rozkolora ŝtono, aplikeblaj sur mantelon. Unu ĵoldoŝo po kvindek.

Estis ĉirkaŭ kvincent.

Poste tuj verŝiĝis teatraj maskoj el la kesto.

Taksisto Turzo levas pecon el inter ili, kaj diktas:

– Diabla vizaĝo al batalo por timigi la malamikon. Valoro: dek ĵoldoŝoj.

El mi eruptas la rido. Ankaŭ miaj kungravuristoj komprenas, kion mi ridas, ĉar ili havas duone romian aŭ grekan devenon – ankaŭ ili submetas siajn skribilojn kaj ridas.

La aĝa Turzo kolere palpebrumas al ni. Subite li eliĝas sian glavon, kaj krias:

– La blankvizaĝan, maran diablon de viaj patroj, ĉu vi ridas pri mi, vi hundoj?

Se la ceteraj taksistoj ne retenas lin, la aĝulo certe batus per sia glavo inter nin.

En tiu momento paŝas Atila sur la galerion.

Li haltas kaj demande rigardas la kompanion:

– Sinjoro mia – diras Turzo koleroruĝe –, ĉi tiuj aĉaj malliberuloj … sed oni devus iun pendumi por ekzemplo.

Atila demande rigardas al ni.

La gravuristoj tremante silentas.

Fine mi ekparolas latine:

–Majesta sinjoro mia, estas valoraj kameoj ĉi tie, kiuj valoras pli malgrandan landon, kaj sinjoro ĉeftaksisto taksas ilin kiel iajn senokulajn butonojn. Li skribigas ilin soliduso po kvindek.

Kaj mi prenas manplenon da kameo, kaj tenas antaŭ la reĝon.

– Konvinku vin mem, majesta sinjoro. Jen, nur hazarde, ĉi tie estas bildo de Venuso, kiel Venusu leviĝas el la ŝaŭmoj de la maro. Kiel majstra, fajna skulptaĵo ĝi estas! Eĉ la ŝaŭmo de ondoj estas gravuritaj! Kaj sur belega korpo, apenaŭ la vejnojn oni ne povas vidi. Ja tio estas juvelo inda por reĝa krono!

Atila manprenas la kameon, kaj rigardas atente.

Ci tiujn kameojn – ekparolas li poste kviete –, en mian trezorejon. Vi … kiel vi nomiĝas?

– Zeta, mia sinjoro.

– Vi, Zeta helpu al la sinjoroj taksistoj taksi tiujn valoraĵojn. Kiu estas eminenta, tiun mi ŝanĝos al mi. Kaj vi aĝulo, se iu ridas, kiam vi koleras, instruu al li honoron, eĉ per glavo.

– Manĝu ĝin la korvo– murmuris la maljunulo –, ja mi batus inter ilin, se oni ne subtenus mian brakon.

La maljunulon poste pacigis mi:

– Rigardu, sinjoro Turzo – diris mi –, ne ekzistas sur la mondo homo, kiu al ĉio komprenus. Vi neniam vidis tiaĵojn, do ia ajn saĝa vi estas, vi ne povas taksi ilin.

– Estas ja tiel – respondis la maljunulo –, sed ja mi ne toleras, ke vi ridaĉas pri mi!

Ian pluvan tagon ni ne laboris. Posttagmeze mi transiris al Ĉatoj. Ĉe tiu vetero eĉ la servistoj kaj malliberuloj senagadis. En la korto mi ne vidis la spurojn de la ĉevalo de Emonjo.

Ŝi estis hejme, ekvidis, ke mi iras tien, kaj vokigis min.

Atila donacis anstataŭ mi malliberulinon al Ĉatoj. Ŝi estis edzino de patricio el Milano. Ŝi estis fuĝinte kaptita. Ĉatoj povas atendi por ŝi bonan elaĉet-prezon.

Mi estis vokita por skribi leteron al la familio de patricia edzino.

Mi volis fari tion elkore.

En la domo ne estis skribilo: mi devis kurigi iun malliberulon en la reĝa skribdomo.

Dume mi sidis ĉe Ĉatoj apud la pordo, kaj pripensadis pri tio: ĉu mi povus paroli kun Emonjo?

La mastro ne estis hejme, ankaŭ sinjorino Ĉat estis ie en vizito kun la pli granda filo. Ni estis triope en la ĉambro, kaj foje-foje eniris ankaŭ Dŝidŝia.

Mi demandis la malliberulinon: kion mi devus skribi?

– Oni postulas por mi cent orojn – ploris ŝi –, sed de kie povus tiom pagi mia edzo, ja oni forrabis ĉion. Nia greno, vino estis forprenita. En la domo, unu kuseno ne estas multe, eĉ tiom ne lasis.

Ŝi estis iometa velkita, fumokolora virino. Ŝi ĉiam larmis, do oni ne povis scii, ĉu ŝi estis bela iam. Dŝidŝia povis kun ŝi paroli, kaj ŝi interpretis la vorton de la virino en la domo. Ŝi ne havis malbonan sorton, ĉar oni kudrigis robon kun ŝi, sed tamen ŝi ploretis.

– Sinjorino mia – konsolis mi ŝin –, benu la Dion, ke vi alvenis en tian domon. Ie eble oni fermus vin apud bovinojn, aŭ devus vi luli suĉinfanon. Ĉar vi devas scii, je pli elaĉet-monon oni atendas, oni suferigas la malliberulon per des pli malfacila laboro.

– Vi ankoraŭ protektas ilin! – riproĉis ŝi min – mi ne havas tian naturon, ke mi povus senti iun ajn mia mastro. Mi havas nur unu sinjoron: mian edzon, sed ankaŭ al li mi ordonas.

Kaj ŝi mallaŭdis, damnis la hunojn. Ŝi ĉefe ploris pro siaj perloj.

– Sinjorino –trankviligis mi ŝin –, vi estas maljusta. Ĉar viaj trezoroj estas samaj akiraĵoj, kiel de ĉi tiuj, nur pli fruaj. Kiam ankoraŭ ne estis la hunoj sur la scenejo de la historio, sed la romianoj kaj la grekoj, tiuj agis same. Ĉu ne trarabis Aleksandro la Granda la tutan Persion, Egipton? Ĉu ne trarabis Julio Cezaro Eŭropon? Nun staras alte la stelo de hunoj, poste denove turnos la rado de la tempoj, kaj alia popolo forprenos la trezorojn el la manoj de hunoj.

– Sed oni lasus apenaŭ miajn perlojn – ploris la virino –, aŭ mi fosintus subteren ilin.

De tio mi komprenis, ke la instruaĵoj de historio ne indas por virinoj.

Mi skribis la leteron, kaj mi skribis belajn literojn, ĉar ankaŭ Emonjo estis tie, kaj ŝi rigardis mian skribaĵon.

Intertempe estis silento, nur mia plumo susuris.

Kaj foje ekparolis Emonjo, mallaŭte, dormeme:

– Kiel vi fartas, tie aliflanke?

– Ĉu vi povas demandi, fraŭlino mia? – respondis mi kun dankema rigardo. – Nur apenaŭ mi vivas. Sed mi vivos nur ĝis vi estas fraŭlino.

– Certe vi vivos longe.

Mi rigardis ŝin. Ŝia mieno estis pripensanta. Dio scias pri kio vi pensis.

Post mallonga tempo ŝi denove demandis:

– Ĉu vi ofte vidas Atilan?

– Mi vidas. Eĉ hieraŭ li parolis kun mi.

– Ĉu li parolis? Pri kio vi interparolis?

Kaj ŝia mieno vigliĝis. Ŝiaj okuloj atendante rigardis min. Tiuj miraklaj okuloj, tiuj tuta sekreto kaj tuta muziko okuloj.

Mi rakontis, kio okazis sur la galerio.

Poste mi diris je la fino:

– De kiam mi ne vidis lin, Atila maljuniĝis. En lia barbo estas blankaj fadenoj. Vi vidos, fraŭlino mia: post tri jaroj li estos aĝa homo.

– Neniam! – ekridetis ŝi. – Se li estos blanka kiel kolombo, Atila restos ĉiam juna. Tia estas li, kiel grekaj dioj irantaj en la herbo. Li estas tia, rigardu, kiel tie sur nia draperaĵo: Areo, malsuprenflugis el al nuboj, surmetis kirason, kaj batalis kun armeoj. Ĉu vi ne vidas en liaj okuloj la forton, kian en la okuloj de alia homo ne estas? Kiam li koleras, eĉ la arbofolioj tremas. Se li ridetas, eĉ la nuboj malfermiĝas.

Mi dezirus diri, ke tian pulvan tagon li povus rideti iomete, sed mi silentis. Mi alkutimiĝis, ke Atila estas diigita. Hodiaŭ reĝo, morgaŭ polvo. Se ne doniĝas tia malliberulo, kiel mi, kiu hazarde notas lian nomon, ĝi estos forblovita de la vento de jarcentoj kun lia gloro kune.

De post tiam preskaŭ ĉiu semajne transiris mi al Ĉatoj. La patriciino sendis unu leteron post alia al sia hejmo. Ŝi skribigis al ĉiuj ŝiaj parencoj. Li skribigis ankaŭ al papo unu leteron. Okazis, ke ŝi forgesis ion, kaj alian vesperon mi devis denove transiri la letero, aŭ se mi ne povis iri, la post-alian vesperon.

La leteroj estis portantaj per la senditoj irantaj tien kaj reen. Preskaŭ ĉiu semajne veturis la senditaĵo. Foje ili alportis la elaĉet-monon de kaptitaj noblujoj, foje de la imperiestro, foje de la papo alportis leteron, imposton, donacon.

La ĉionvidanta okulo de Atila frue rimarkis en mi la uzeblan homon. Ĉiufoje, kiam alvenis sendito, li vokigis ankaŭ min. Mi staris tie apud Rusti kaj Konstantino. Mi interpretis, eĉ mi diris mian opinion. Post kelkaj semajnoj mi rimarkis: mi estas la unua inter la malliberuloj, sed oni diferencas min ankaŭ inter la liberaj gravistoj.

Tio estis feliĉa tempo de mia vivo. La malliberuloj salutis min, kiel la sinjorojn. La liberaj gravistoj kondutis kvazaŭ ili estus la malliberuloj, kaj mi la liberulo. Ĉiuj antaŭdiris, ke Atila liberigos min, kaj donacos al mi havaĵon. Mi estos riĉa kaj potenca, kiel Oresto, kiu estis samtia, povra sklavo, kaj pli malsaĝa ol mi, kaj nun kiel fieriĝas li inter la hunaj noblujoj!

Al Ĉatoj oni alvokis min ĉiuvespere, kiam mi povis min liberigi de ofica laboro. Tiam ni interparoladis. Pri kio? Ĉiam nur pri Atila. Kiuj iris ĉe li? Kion ili diris? Kion li respondis? Kiam mi parolis plaĉe pri Atila, la okuloj de Emonjo estis tuta ĝojo. Adiaŭe ŝi etendis ŝian manon:

– Vi povas kisi ĝin.

La patricino vidante, ke kian ĝojon kaŭzas por mi ĉi tiu man-etendo, foje grandanime ankaŭ ŝi etendis ŝian manon.

– Vi povas kisi ĝin. – diris ankaŭ ŝi hune.

Pri tio poste ni ridis ĝis larmiĝo.

Sed inter kvar okuloj mi ne povis interparoli kun Emonjo. Ĉiam sidis tie en la ĉambro la patrino, aŭ Dŝidŝia, aŭ alia servistino. Ankaŭ la infanoj petoladis tie. Mi devis sufiĉigi min je tio, ke mi povas vidi ŝin, kaj povas aŭdi la muzikon de ŝia vorto.

Je foriri ĝenerale Dŝidŝia akompanis min kun meĉo tra la ŝtuparo, kaj ŝi ŝlosis la pordon.

Mi adiaŭis de Emonjo ĉiam kun feliĉa koro, ĉar kiam mi diris adiaŭon, mi laŭvice kisis la manojn – jam ankaŭ tion de patriciino –, kaj tiam mi ĉiam kunportis la varmon de fajna, malgranda mano de Emonjo.

Do mi estis tiam tiel stupora, kaj jam ĉe ŝtuparo mi ne parolis al Dŝidŝia, nur kiam ŝi diris bonan nokton, tiam konsciiĝis mi.

Foje, poste ŝi alparolis min:

– Zeta, vi kun ĉiuj manpremas, kiam vi foriras, nur al mi turnas dorse.

Tion ŝi diris tiel triste, ke mi ekridetis:

– Pardonu: ne estis volonte, nur distriĝeme.

Kaj tiam mi etendis mian manon al ŝi.