Aleksandro Horváth's blog/

Sekvantan tagon oni kolektis la vunditojn, kaj portis ilin en la kampadejon.

Mi rimarkis, ke oni evitas min. La pesto per kreskanta forto bruligis min. La mortulo tiris jam min je mia piedo, sed mi kroĉiĝis ankoraŭ al la radiko de la vivo.

– Fratoj! – petegis mi kun plorantaj okuloj al forirantaj apud mi – ne lasu min ĉi tie!

Ili eĉ ne respondis.

Poste po unu alparolis mi ilin:

– Taroŝ, kompatu min! Sukoro, enportu ankaŭ min! Cobor, ekmoviĝu via koro!

Cobor haltis. Li tiris siajn ŝultrojn:

– Kion utilas al vi, se ni forportos vin. Vi havas peston, portu la diablo.

– Apenaŭ mi mortos inter homoj, kaj ne inter korvoj.

Li skuis la kapon, sputis, kaj foriris.

Mi restis sola. Mia kuseno estis ĉevalkapo, miaj kunuloj estis kadavroj, kaj flugantaj korvoj kantis super mi.

Sur la kampo brulis la ŝtiparoj faritaj el seloj kaj lignoŝildoj. En alta kolono flugis supren la fumo. Per longigitaj voĉoj komenciĝis la funebra kanto de ŝamanoj. Tamburtakto kaj sono de fajfoj akompanis la kanton. Laŭ la kredo de hunoj flugis supren la animoj el la flamoj, kaj kunportas kiel servantojn tiujn, kiujn ili mortigis en la batalo.

Kiom da ŝtiparo fumis tie, kiom da homo estis bruligita? – mi ne scias. Ho, certe nur malmultaj ricevis parton en tiu ĉi honoro. Forbruligi ĉiujn mortintajn hunojn – tio bezonus arbaron.

Poste silentiĝis ankaŭ la kanto. Ne restis alia sono, nur la bruo de malproksima kampadejo kaj la grako de ĉirkaŭflugantaj korvoj.

Kaj mi kuŝis tie malsata kaj soifa inter la mortintoj, eĉ de Dio forlasita.

Foje mi svenis, foje rekonsciiĝis.

Kiam alvenis la vespero, ekbrilis la steloj sur la somera ĉielo, kaj sento de morto kovriĝis sur min kun senlima funebro.

Nur tiu nokto mi ankoraŭ ne mortus! Nur ankoraŭfoje mi vidus la aŭroron, la ruĝan sunsupreniron! Kaj nur ankoraŭfoje, ankoraŭfoje mi povus trinki, en ĉi tiu tera vivo!

Kian ajn aĉan akvon, nur akvon, ĉar en mia interno brulis la fajro de infero.

Fluas rivereto apud mi, apenaŭ dek paŝoj, kaj mi mortos de soifo.

Kaj tiam okazis tamen io kun mi.

Jam longe mi sentis, ke ia stranga premo mistraktas mian talion. Jam ankaŭ nokte min malagrabligis ĝi, sed tiam tiel okupis min la vundo de mia gambo, ke mi ne pensis pri ĝi. Do, kiel mi kuŝas tie, sentante la horon de mia morto, mekanike etendas mi la manon tien. Mi pensas, eble ia ŝvelaĵo de iu forta bato estas tio, ĉe mia talio, aŭ ia ŝtono. Se mi jam mortos, en miaj lastaj minutoj ne premu min ĝi, se ĝi estas ŝtono. Ho, jen, kion mi palpas: felsakon, la felan vinujon, kiun mia mastro donis al mi antaŭ la batalo!

Subite al mi enkapiĝis, ke tiam, en tiu granda konfuzo pendigis mi ĝin anstataŭ la selo al mia zono. Tiam mi certe pensis, ke la ĉevalo povas fali de sub mi, kaj tiam perdos ankaŭ mia vino.

Nenio estis pli certe antaŭvidebla tiam, ke mi ne vivos jam matene, sed la sento de ĝojo tamen tiel reviviĝis en mi, kiel la estingiĝanta fajro ankoraŭfoje ekflirtas.

Per dento mi deŝiris la korkon, kaj trinkis, trinkegis. Mi sentis, kiel la acida vino, kvazaŭ vinagro, trafluas mian tutan korpon. Mi trinkis kaj trinkis. La vino disiĝis en mia korpo. Mia korpo suĉis ĉiun guton de vino, kiel spongo la akvon.

Mi fintrinkis ĝin ĝis la lasta guto.

Kaj poste tuj ekdormis mi.

Kiel longe daŭris mia dormo? – mi ne scias.

Eble ĝi daŭris unu tagon, eble du tagojn. Ŝaŭroj batadis mian vizaĝon. Tondris kaj fulmis. Fulmis kaj tondris.

Mi kuŝis ankoraŭ surdorse. Per mano mi ŝirmis la vizaĝon.

Intertempe mi rimarkas, ke estas taglumo. Mi sentas, ke la pluvo tramalsekigas mian veston. Kvazaŭ ne faladus gutoj, sed fluegus la akvo en radio el la ĉielo.

Post duonhoro ĉesiĝis la pluvo, kaj la suno ekbrilis. Miajn piedojn jam lavis akvo. Ektimante mi rimarkis, ke la rivereto inundis, kaj ties akvo disvastiĝas.

Mi vidas jam la torenton. Sed anstataŭ flava, ŝlima akvo purpura, malpura akvo ondruliĝas en la fluejo. Akvo, fluanta el la batalkampo!

Mi levas min malfacile, per fortostreĉo. Mi jam vidas la kuregan inundon, mi vidas kiel stumbladas la mortintoj en la ondoj, kiel flosas la ĉapoj kaj lignoŝildoj, seloj, lignokaskoj, sagoj, lancoj, pajlofaskoj.

La akvo kreskas kaj kreskas. Ĝi fluas jam ĝis la talio. Jam levadas la gambojn.

Nu, la malbonŝanco sendas diversajn modojn, por mortigi min.

Kaj pli kaj pli multaj mortintoj veturas antaŭ mi. Unua surdorse, dua surventre, tria flanke. Kelkiuj montras nur la surtuton. Sed flosas po dekoj, po dudekoj, ili veturas en la ŝaŭma, sanga akvo. Kaj ili stumbladas, mansignas, kvazaŭ dirus:

– O, kiel bona estas veturi en akvo en la alian mondon! Venu kun ni, Zeta!

Ia - alia haltas, kaj turniĝas. Novaj alvenantaj albatadas kaj ili turniĝas kune. Poste venas granda kompanio samtempe, kaj puŝas la turniĝantajn. Kaj venas novaj mortintoj, kaj flosas cirkulante, mute, malĝoje. Sed kiel rapide kolektiĝas la kompanio, same tiel rapide disiĝas. Unu post la alia malaperas. Fine restas sole romiano kun tranĉita kolo, lia kapo kliniĝas sur la ŝultro. Li turniĝas sola serioze, poste ankaŭ li forbalanciĝas, kvazaŭ dancus.

La akvo atingis jam mian bruston. Kiel variado flosas granda, rompita pontoparto en direkto al mi. La ponto estas mallonga, la apogrelo estas el ŝela arbobranĉo. Mi pensis, ke la ponto povus min forporti ĝis la kampadejo.

Mi streĉas mian tutan forton por kapti ĝin. La ponto alproksimiĝas. Ĝi tuŝas min. Mi kroĉiĝas al li kramfe.

En la sekvanta minuto ankaŭ mi flosas tie, en la malvarmetaj ondoj, kaj veturas per la ponto, kune kun la mortintoj. Mi veturas longe, lulante. La ondoj lavas mian kolon, fratadas ĝis mia vizaĝo.

Kiam ni atingas la lokon, kie mi la kampadejon pensis, mi vidas ke la areo estas malplena. Tie estas nek tendo, nek veturilo. Nur la nigrantaj restaĵoj de fajrejoj atestas, ke tie estis la kampadejo de Atila. Sur la bordo trinkis vulpo. Ĝi certe multe manĝis, ĉar ĝi trinkis longe.

Min pluportas la akvo.

Fine, antaŭvespere mi vidis homojn sur la bordo. Viroj, virinoj, infanoj staris ĉe la rando de la akvo. Per hokstangoj tiradis ili la mortintojn, flosantajn lignoŝildojn, lancojn, armilojn, lignoplandumajn sandalojn el la akvo.

Mi krias:

– En la nomo de Dio! …

Kaj ili eltiris, kaj gape ĉirkaŭstaris min.

– Indulgu min – mi diris – portu min en domon, donu la mi manĝi!

Ili nur gapis kaj rigardis min.

Tiam al ili enkapiĝis, ke mi parolas greke, sed ili estas katalaunoj: nek frankoj, nek burgundoj, nek gotoj. Ĝis nun ili vidis nur mortintajn atestantojn de la batalo, nun, ke trafis antaŭ ilin vivanta homo el la batalo, ili ja faris grandajn okulojn.

Fine mi ekvidis pastron inter ili.

Al li petegas mi latine:

– Reverendissime domine! Mi estas la malliberulo de episkopo Lupo.

Poste mi ne scias, kio okazis kun mi.

33. estas -anta.

A különbség a mi manĝas és a mi estas manĝanta közt abban áll, hogy az előző a tevékenységre, az utóbbi az állapotra helyezi a hangsúlyt. Kia mi estas? Manĝanta. Továbbá az igenévi forma jobban pontosítja az időt, sugalmazva azt, hogy „ĝuste nun” – éppen most. Éppen ilyen megkülönböztetés áll fenn a manĝis és estis manĝanta, manĝos és estos manĝanta között.

Gyakorlás:

Mi estis ĝuste manĝanta, kiam venis mia bona amiko.
– Ho, ĉiam vi estas manĝanta, kiam mi vin vizitas! – li diris ŝerce. – Sed la venontan fojon mi venos je alia tempo, kaj tiam vi certe ne estos manĝanta. Pardonu do, ke mi ĉiam malhelpas vian tagmanĝon!

34. estas -onta.

Magától értetődően li fumos és li estas fumonta nem jelenti ugyanazt. Li fumos vonatkozhat bármely jővőbeli időpontra, de a li estas fumonta érezteti, hogy tuj – azonnal. Egyéb formák: hieraŭ li estis fumonta (= készen áll arra, hogy rágyújtson), morgaŭ li estos fumonta (készen fog állni, hogy rágyújtson).

Gyakorlás:

Tiu domaĉo, kiun vi tie vidas kaj kiu estas tute disfalonta, estis en la sama stato jam antaŭ tridek jaroj. Jam tiam ĝi estis disfalonta, kiam mi estis malgranda knabo, kaj eble ĝi estos en la sama stato ankoraŭ post dudek jaroj kaj eĉ tiam ankoraŭ estos disfalonta, sed ne disfalinta.

35. Prefikso: mal-.

Használható valamennyi szógyökhöz (de csak ha az értelem azt lehetővé teszi), nem változtatja meg a szófaj jellegét (melléknévből melléknevet, igéből igét képez, stb.), kimondott ellentétet fejez ki bona – malbona (rossz); ami – malami (gyűlölni); frue – malfrue (későn); antaŭ – malantaŭ (mögött); paco – malpaco (békétlenség).

Mal- a legproduktívabb és leggyakrabban használt prefixum, ami jelentősen megkönnyíti a tanulást és a nyelvhasználatot.

Vigyázat, önmagában nem fejez ki negatív dolgot, mint a nemzeti nyelvek hasonló prefixumai: nem azt jelenti, hogy rossz meleg, vagy kevésbé meleg, hanem a meleg egyenes ellentéte, – hideg.

36. -et- és -eg-,

ellentétei egymásnak szintén használható bármely szótőhöz, nem befolyásolja a szófaji jelleget urbeto (= nagyon kicsi város), urbego (nagyon nagy város) varmeta – varmega; beleta – belega; rideti – ridegi; treege; iomete (= nagyon kevés).

Az -et- becéző jelleggel is bír patrineto, mia kara patrineto; frateto, hundeto, ĉevaleto, stb.

Az -eg- összevethető a tre határozószóval, de sokkal erősebb nagyítást fejez ki:

Íme a varma különböző fokozatai:

37. Az összetett igeidők sémája

Mondjuk, hogy minden reggel 8 órakor kávézom. Ez így hangzik eszperantóul:

38. A mondatok egyszerűsítése

Az összetett igei formákat, mert azok túl nehézkesek, ritkán használjuk, és egyszerű igeformákkal helyettesítjük, azonban az igenevek igen praktikusak és hasznosak, amikor azok segítségével egyszerűsíteni lehet a mondatokat és kifejezéseket.

La knabo, kiu staras tie, ploras = La knabo, staranta tie, ploras. La viro, kiu venis hieraŭ, estas mia frato = La viro, veninta hieraŭ, estas mia frato. La aŭtomobilo, kiu veturos al Praha, staras ankoraŭ en la garaĝo = La aŭtomobilo, veturonta al Praha, staras ankoraŭ en la garaĝo. Ĉu vi vidis la motorbiciklon, kiu pasis tie ĉi antaŭ unu horo? = Ĉu vi vidis la motorbicikloN, pasintaN tie ĉi antaŭ unu horo? Oni devas savi homon, kiu dronas = Oni devas savi dronantaN homoN (vagy: homoN dronantaN). Jen estas la viro, kiu helpos min = Jen estas la viro, helponta min (vagy: min helponta).

De vigyázni kell, mert nem lehet lerövidíteni az ilyen típusú mondatokat: Jen estas la viro, kiuN mi helpos (a kiuN tárgyragos tárgy!) Az ilyen mondatokat változatlanul kell hagyni, mert a kiegészítő mondatot csak akkor szabad lerövidíteni, ha benne a kiu alany.

39. -ante.

Még praktikusabbak, és használatosabbak a határozói igenevek (az -e végződésűek), melyek megadják az összefüggést (idő, mód, ok) a határozói igenév és a főige között. Segítségükkel kellemes módon rövidíthetünk le sok kifejezést és könnyedebbé, elegánsabbá tehetjük a stílusunkat

A túl nehézkes dum mi dormis, mi sonĝis vagy dum la dorm(ad)o mi sonĝis helyett mondjuk inkább dormante mi sonĝis. Az -ante végződés magában foglalja a «dum» [mialatt] képzetét, és arra utal, hogy mindkét tevékenység (itt az alvás és az álmodás) azonos időben történik.

Példák: Kisante (= amikor vagy mialatt ŝi kisis) ŝi fermis la okulojn [becsukta a szemét]. Komencante la lernadon, mia frato estis nur sesjara. Sidante en kafejo ili ludis sakon. Kantante marŝas la soldatoj. La ĉevaloj dormas starante. Atendante vian baldaŭan respondon, mi kore salutas vin. Ne atendante li eniris.

1. megjegyzés: Az igenevek es-alakja, csakúgy mint minden határozószó, természetesen személytelen, ezért az ilyen kifejezés «mi starante» nem helyes.
2. megjegyzés: Határozói igenév csak akkor használatos, ha az igenév és az ige ugyanarra a személyre vonatkozik. Viszont az olyan mondatok, melyek ehhez hasonlatosak: li venis, kiam mi dormis, ahol az ige más személyre vonatkozik, nem rövidíthető (nem «li venis mi skribante»!).

40. -inte.

Ezt a mondatot: Post kiam Karlo vekiĝis, li tuj eklaboris úgy lehet rövidíteni, hogy vekiĝinte Karlo tuj eklaboris,, amai ugyebár kellemesebb és elegánsabb.

Az -inte azt jelenti, hogy «post kiam -is» és akkor használható, amikor a tevékenység, melyet az igenév kifejez korábban történt: először Karcsi fölkelt, és utána látott munkához. És a laborinte Karlo ripozis azt jelenti, hogy előbb dolgozott és utána pihent.

Példák: Ricevinte de la patro kvin centimojn, Paŭlo iris en vendejon por aĉeti ĉokoladon. Biciklinte dum kelkaj horoj, ili ripozis kaj manĝis. Lerninte siajn taskojn, la infanoj ekludis. Veninte hejmen, li trovis sian edzinon morte malsana. Li haltis, ne atinginte la celon.

41. -onte

Manĝonte li trinkis glason da lakto azt jelenti, hogy mielőtt evett (vagy evés előtt) ivott egy pohár tejet. Következésképpen először ivott és csak utána evett. A kifejezés értelme tehát ellentétes, mint az -inte: esetében: Manĝinte li trinkis glason da lakto = evés után ivott

Példák: Elironte li prenis sian ĉapelon kaj bastonon. Dormonte oni malvestas sin. Mortonte la riĉulino testamentis sian tutan havaĵon al Esperanto. Vojaĝonte ŝi aĉetis grandan valizon. Enironte privatan ĉambron oni kutimas frapi. Laboronte li surmetis siajn laborvestojn.

44. -aĉ- és fi-.

Akárcsak a mal-, -et- kaj -eg-, ez a két afixum használható bármely szógyökhöz, tekintet nélkül annak fajtájára.

1. Az -aĉ- undort, nyomorúságot, alkalmatlanságot fejez ki: domaĉo = nyomorúságosnak, rozzantnak és csúnyának kinéző ház (…); ĉevalaĉo = nyomorúságos, sovány ló, valóságos csontváz; homaĉo = ellentétes az ideális emberrel; skribaĉo = macskakaparás, …
2. Az előtagként használt fi- morális alkalmatlanságot, utálatot sugalmaz: fidomo = ház, ahol illetlenségeket művelnek, fihomo = elitélendő, utálni való ember, fiagi = illetlenséget művelni, fiaĵo undorító dolog.

45. -isto és-ismo.

Az -isto és -ismo főnévképző végződés, vagyis mindig főnevet hoznak létre, igékből és melléknevekből is.

1. Az -isto olyan személyre utal, aki a foglakozását hivatásszerűen végzi, mégpedig a szógyöknek megfelelően: instrui – instruisto, pentri – pentristo, maro – maristo, ŝuo – ŝuisto, ĉambro – ĉambristino, scienco – sciencisto, lingvo – lingvisto, kriminala – kriminalisto, sociala – socialisto. Sciencisto helyett használatos scienculo is és policisto helyett policano, de az -isto formák logikusabbak. Esperantisto azt a szmélyt jelentené, aki hivatásszerűen foglakozik az eszperantóval, míg esperantano – az eszperantó híve. De mivel esperantisto már meggyökeresedett a nyelvben, és a nemzeti nyelvek is használják ezt a formát, ez így elfogadott A geologo és geologiisto, geografo és geografiisto, fotografo és fotografisto formák azonos értelműek és mindkét formájuk használatos. A megfelelő tudományok nevei: geologio, geografio, fotografio stb.
   
   Megjegyzés: Hasonlítsd össze ezeket a formákat: skribanto, verkinto, stb. a 30. szakaszban.
2. Az -ismo doktrínára, tanításra utal: kristano – kristanismo, katoliko – katolikismo (katolicismo is), Esperanto – esperantismo, internacia – internaciismo, sociala – socialismo, ĵurnalo – ĵurnalismo, aŭtomobilo – aŭtomobilismo, kanibalo – kanibalismo, anglo – anglismo, franco – francismo (galicismo is), stb. sok nemzetközi szóban az -ismo a szógyökhöz tartozik és nem szufixum: turismo, militarismo, naturalismo, stb.

*

53

Malsaĝa estas tiu, kiu malesperiĝas. Jen, en kiom da formo min atakis la morto. Foje li batis mian kapon, foje pikis en mian gambon, foje mian bruston, kaj fine de ene min volis ĝi mortigi – tamen mi estas ĉi tie.

Sed tion mi eĉ hodiaŭ ne scias, kiel mi povis transvivi la peston. Foje mi pensas, ke la vinagriĝinta, forta, ruĝa vino trakuris mian korpon kiel kuracilo. Foje mi pensas, ke la vundofebro forpelis la venenon de pesto, kaj tiel mi restis viva. Malkovru tion la kuracistoj.

Episkopo Lupo certe admiris, kiam oni portis min antaŭ lin, kaj diris, ke mi konfesis, ke mi estas lia servanto. Sed li estis sankta homo: li ne elĵetis min el sia domo.

Mi vekiĝis en pura, blanka lito. Sur mia kapo kaj gambo estis molaj bandaĝoj. La aero de la ĉambro odoris incenson. Sur la vandoj pendis bildoj de sanktuloj. Kontraŭ la lito staris larĝa kameno, antaŭ tio malalta brakseĝo kovrita per ledoj.

– Pater sanktissime – dankegis mi al li, kiam mi jam povis ekparoli –, ĉu havas la homa lingvo tiun vorton, per kiu mi povis danki vian bonvolon?

– Vi ĵetiĝis al mi, do vin certe sendis la Dio – respondis la maljunulo –, pri ceteraj vi ne pensadu.

Sed via mieno montris, ke admiras pri mia latinscio.

– Mi pensis, vi estas huno! –ridetis li bonece. – Sed nun ni ne parolu. Vi estas trans la malbono, estu benita la nomo de dio pro tio.

– Amen – respondis mi kun eklarmiĝintaj okuloj.

La fritita kokido, kiun post longa malsato unuan fojon oni donis al mi manĝi, disdegelis en mia buŝo, kiel la butero. Neniam en mia vivo mi manĝis kun tia plezuro. La odoro de la fritita viando flugis eĉ ne en mian nazon, sed en mian animon, la viando estiĝis jam en mia buŝo ĝojo!

Poste mi trinkis glason da vino, kaj mi sentis, mi atingis la horon de mia vivo, post kiu pli granda feliĉo jam neniam venos.

La maljuna episkopo havis ĉirkaŭ dudek pastrojn, kanonikojn kaj lernantojn. Ili loĝis kune kun la maljunulo. Post la preĝeja servo ili malvestis la pastran vestaĵon, kaj iu kanoniko kuiris, la dua balais aŭ laboris en la ĝardeno, la tria flegis la bovinon aŭ hakis lignon. Kelkiuj instruis, aŭ flegis la kredantojn. Ĉiu havis tie sian laboron.

Kiam mi resaniĝis, la maljunulo ne povis pleniĝi je la admiro de mia scienco. Ĉar li, kune kun liaj pastroj ne finlegis tro multajn librojn. El la verkoj de profanuloj li konis nur la kalendaron de Ovidio. Kaj la pastroj apenaŭ povis legi.

Kiam mia forto returnis, mi sidis inter ili, kiel Kristo, kiam li estis dekdujara, inter pastroj kaj skribsciantoj. Mi demandis ilin, kaj ankaŭ ili demandis min. Mi neniam lernis religiajn sciencojn, tamen mi sciis pli multe, ol ili. La maljunulo sole estis teologo-scienculo. Je lia ĉeesto mi ja eĉ ne komencis paroli pri teologio. Sed li trovis grandan ĝojon en mi.

– Mia filo – li diris –, vin vere la dio sendis al ni. Vi devas nur finlerni la katalaunan lingvon kaj la mesocelebradon, mi konsekros vin, kaj vi estos mia posteulo.

La pastroj foje-foje ĵetis al mi straban rigardon. Sed mi ofte ripetis, ke mi ne volas esti aliulo en la klerikaro nur humila hundo. Komence ili ne kredis al mi, sed poste, kiam mi povis leviĝi, kaj mi helpis en la pli malgrandaj, mastrumadaj taskoj, ili kvietiĝis.

Ho, mi povis esti humila: la sklaveco estas granda instruisto pri la humileco! Malrapide ankaŭ ili ekamis min. Jam eĉ tio ne maltrankviligis ilin, ke la maljunulo traktis min, kiel sian filon: mi estiĝis lia ombro. Mi iris kun li al mortantoj, kaj mi sidis apud li je nuptaj kaj aliaj festoj.

– Dio donis al mi ĉi tiun knabon – diradis la maljunulo ankaŭ al la popolo –, vi vidos, li estiĝos sankta homo.

Nu el la sankta homeco mi tiom havis, ke mi neniam mistraktis iun, se rigardis min malĝoje, mi donis al li tiom da atento, ke li devis ekŝati min. Sed tio estis por mi nur ludo. Mi malhonoris tiajn homojn, kiuj povis paroli nur pri siaj aferoj, kaj mastrumaj zorgoj, klaĉoj, superstiĉoj. Mi ŝatis sole la maljunan episkopon per vera, fila amo.

Li estis vera sankta homo.

Kelkiuj sin vestas en veluron kaj silkon, kaj tenas sian rangon, majeston super ĉio, sed tamen, kiam ni parolas kun li, ni tuj sentas, ke lia majesto estas nur besto vivanta en homa korpo. Alia homo kontraŭe vestiĝas en eluzitan ĉifonon, iradas en ŝirita surtuto, kaj en flankenpaŝita sandalo, sed kiam ekparolas, ni tuj sentas, ke li estas anĝelo en besta korpo.

Iu homo povas fini iom ajn lernejon, povas legi iom ajn librojn, tamen lia senco estas malklara. Li konas vortojn, librotitolojn, datojn, sed se ni demandas lian opinion, ni admiros pri lia malsaĝo. Alia homo, se ne konas eĉ la alfabeton, havas klaran sencon kaj estas bonsenta. Li estas beno por tiuj, kiuj vivas apud li.

Ankaŭ mia episkopo estis tia eluzita, maljuna anĝelo, la povrulo.

Li portis nigran frokon el bova hararo. Li iris somere nudkape, kaj nudpiede, kaj vintre kun ĉapo kaj en boto.

En lia ĉambro estis nenia ornamo, escepte bildoj de Jesuo, Maria kaj Sankta Petro. (Eĉ tiuj estis malbonaj bildoj: Jesuo rigide rigardis, Maria estis straba, kaj Sankta Petro esti krampogamba. Sed por sankta homo sufiĉas ankaŭ tia: la amo korigas la erarojn ankaŭ de la pentrita homo.) Lia lito estis simpla, kovrita per mato. La seĝoj estis plektitaj el radikoj. Littukon li havis tiun, kiun la virinoj alportis al li, kiam ili rimarkis, ke estas nenio por lavi. Li ne portis ĉemizon. Li eĉ ne konis tion. La ĉemizo estis la eltrovaĵo de hunoj.

En la domo estis multe da ĉambro, sed li okupis nur unu, kiel loĝejon. En la ambaŭ najbaraj ĉambroj loĝis du maljunaj kanonikoj kune kun kvin orfaj knaboj. Ĉirkaŭ kvin ĉambroj staris malplene – en ili tranoktadis almozuloj trapilgrantaj la urbon.

La maljunulo donis ĉion, kion li havis, al la almozuloj. Ankaŭ la havaĵon de la preĝejo. Se ili havis ŝifoniĝintan veston li ŝanĝis ilin per nova, li flegis ilin, donis bonkonsilon kaj konsolon.

Kiam alvenis la unua neĝo de la vintro, la maljunulo kolektis la infanojn, kaj ni ĉiuj instruis ilin. Mi instruis la plej maljunajn, ĉefe tiujn, kiuj prepariĝis esti pastro. Mi instruis la latinan lingvon, kaj la lernolibro estis la biblio.

In principio creavit Deus coelum et terram. (En la komenco Dio kreis la ĉielon kaj la teron). Tio estis la unua leciono. Mi proponas al la instruistoj de la latina lingvo, komenci la instruadon per ĉi tiu ĉapitro de la biblio. Ĝi havas simplajn frazojn, kiuj havas belan enhavon.

Vespere, kiam la orfoj jam ekdormis, ni kolektiĝis en la ĉambro de la maljunulo, apud la granda kameno, kaj interparoladis.

Foje venis ankaŭ gasto al la maljunulo: foje ĝi estis nia urbano, foje venis ekstere de la urbo, tiam ni bakis, kuiris pli abunde. Plurfoje okazis, se la novicoj estis okupitaj, tiam la maljunulo purigis karoton, aŭ hakis lignon, aŭ turnis la rostostangon. Post vespermanĝo mi laŭtlegis el la legendoj de sanktuloj, poste ni kantis psalmojn. Pastro Gad kantis ankaŭ sola kelkajn sanktajn kantojn, li havis mirakle belan baritonon. Poste, se ni havis gaston, rakontis la maljuna episkopo pri siaj anglolandaj travivaĵoj, aŭ la ceteruloj diris anekdotojn.

Sed mi havis malbonan humoron en tiu riĉa bonhavo.

Ĉar estis vintro, kiam mi povis forlasi la liton, do mia forto returnis nur malrapide. La vundo jam saniĝis, sed mia genuo ankoraŭ ne kliniĝis. Ili permesus min foriri, se mi tre forte petus tion, sed kiel povus mi rajdi kun malbona genuo. Kaj se mi havus bonan genuon, kiel mi povus trabatadi min tra la vulparoj, kiuj iradis ekster la urboj.

Preskaŭ estus vulpo-kongreso, ĉiuj vulpoj de la mondo amasiĝis tien. Ankaŭ la rabantaj birdoj de la aero ĉirkaŭis en la alto en neniam vidita amaso. Agloj, vulturoj, korvoj. Ni ne aŭdis alion, nur grakadon.

Oni parolis, ke komence la epispoko volis enterigi ĉiujn mortintojn. Kelkiuj, ĉirkaŭ kvincent homoj, ankaŭ iris el urbo kun fosiloj, hojoj, sed alian tagon ili returnis.

– Pli ol centmil estas tie la mortintoj – diris ili skuante la kapon.

Estu benita la Dio, kiu generis lupon, hienon, vulturojn kaj la venton!

Sed kiel mi povus ekiri en tian mondon!

En malbona stato estis ankaŭ la rimenoj de mia sandalo. Mi laboris volonte nur por ne pensadi. Sed vespere, kiam mi enlitiĝis, ankoraŭ se mi estis iom ajn laca, mi ne povis ekdormi. Kio okazas hejme? Ho, nur mi povus hejmen iri. Foje atakis min la sopiro de hejmeniro, ke mi povus senĉape, perpiede kuregi en la mondon.

Ofte min demandadis la episkopo, kial mi estas trista. Kio mankas al mi? Se ne plaĉas la malriĉa tablo, li kuirigos pli multe. Se mi bezonas veston, diru mi tion.

Foje mi poste finparolis mian rakonton pri Emonjo.

Li aŭskultis, aŭskultis senvorte. Je fino li turnadis la kapon:

– Stranga, ke tiel erudita homo, kiel vi estas, tiel povus esti katenita al tia, senerudita, malsaĝa jupo. Ho, ankaŭ mi estis junulo, ankaŭ mi faris stultaĵojn: mi grimpis muron, tranaĝis riveron, restadis en malvarma venta nokto sub fenestro, malantaŭ kiu la feino senzorge ronkis, sed mian vivon mi ne metus sur telero, kaj regalis al ŝi kiel nomtaga donaco.

– Mi kredas tion – spiregis mi –, sed tiu knabino ne estis Emonjo. Emonjo estas nur unu.

– Oni devas travivi tion, kiel la dentadon – li konsolis min –, tiu knabino dum vintro jam certe edziniĝos, kaj kiam vi akirus hejmen de tie, eble ŝi jam suĉigos sian bebon.

Nur tion li ne devus diri! Kiel se tigro ŝirus mian bruston, kaj tiretadus mian koron. Mi sidis ĉe la fajro sur returnita korbo, kaj mi falis surteren, kaj plorante malbenis la horon, kiam la morto ellasis min el inter siaj manoj.

La maljunulo ektimis, kaj akvumis mian tempion per sanktita akvo. Li prenis mian kapon en sian sino, kvazaŭ li estus mia patrino.

– Povra knabo – diris li kun bedaŭro –, kiel granda estas via ĉagreno, kaj kiel granda estas via malkompreno! Vidu, mi estis edziĝinta viro, kaj mi vivis dum ses jaroj en feliĉa geedzeco. Nia amo estis senlima. Sed, dum ni preĝadis, mi diris al mia edzino: Pli bone plaĉus al Dio, se mi estus pastro, kaj vi estus monaĥino. Kaj ankaŭ okazis tiel. Ni disiĝis unu el la alia: mi estas pastro, kaj ŝi estas monaĥino. Sed ni pensas kun amo unu pri la alia ankoraŭ nun, ĉiutage.

Eĉ la ĉagreno estas nur jam tia veziko, se foje tre streĉas, fine krevas: pro lia sankta rakonto mi ekridetis.

Hetedik lecke

46. Elöljárószók.

Minden elöljárószónak (sur, en, ĉe, inter, stb.) kötött jelentése van és nem használható más értelemben, mint amit eredetileg jelent – nem úgy mint a nemzeti nyelvekben, ahol ugyannak a elöljárónak gyakran eltérő jelentése van a szövegkörnyezettől függően. Pl. némely nyelven azt mondják: «sur la stacio» [állomáson] ahelyett, hogy «en la stacio» [állomásban]; «sur Esperanto» ahelyett, hogy «en Esperanto», «mi pensas sur vi» ahelyett, hogy «pri vi», stb. Ezért nem lehet szó szerint fordítani a nemzeti nyelvek elöljáróit, hanem ki kell keresni azok logikai jelentését, és úgy fordítani le őket. Már ezért is az eszperantó sokkal könnyebb, mint bármely más nemzeti nyelv, mert az eszperantóban az elöljárók használata teljesen logikus és szabályos, és nem kell megtanulni külön minden egyes kifejezést.

[Ez a magyarázat nyilvánvalóan nem nekünk, magyaroknak szól. A magyarok számára az ide vágó magyarázat valószínűen másként fog kinézni esetleg egy későbbi tanulmányban. Aki viszont tanult valamilyen indoeurópai nyelvet, bizonyára észrevette, hogy az elöljárók figyelmetlen alkalmazása félreértést okozhat.]

47. Tárgyrag elöljárószók után.

Az elöljárószók általában alanyesetet vonzanak: en mi, al vi, kun ŝi, sen li, sur la tablo, sub la benko stb. Csak néha járnak együtt az elöljárók tárgyesettel, de ez nem maga az elöljárószó okozza, hanem más körülménnyel függ össze, és ilyenkor a tárgyeset elöljárószó nélkül is használatos lehet.

48. Irány

Hasonlítsuk össze ezeket a mondatokat:

Itt a hejme és tie szavak helyet jelölnek, ahol a személy tartózkodik, míg a hejmeN és a tieN a célt vagy az irányt mutatja, amely felé mozog, tehát nincs otthon, hanem csak az otthon irányába megy (= hejmen). Ezt a célt vagy irányt, az átmenetet az egyik helyről a másikra, az -n rag mutatja, amely tehát a tranzitív igék esetében a tevékenység célját jelzi.

Az egyik helyről a másikra történő átmenetet természetesen más mozgást jelentő igékkel is kifejezhetjük: iras, kuras, flugas, naĝas, metas, ĵetas, veturas, vojaĝas, rapidas, stb. Nem érdekes, hogy ezek tranzitívek vagy sem. Ugyanilyen összefüggés van az alábbi mondatok között is:

La krajono estas en la poŝo.
La ĉapelo estas sur la kapo.

és

Mi metas la krajonon en la poŝoN.
Mi metas la ĉapelon sur la kapoN.

Az első mondatok mutatják a helyet, ahol a ceruza és a kalap található, míg az utóbbi mondatok új helyre történő áthelyezésüket jelzik. En la poŝoN és sur la kapoN kifejezésekben a tárgyrag nem az en és sur elöljárók miatt van, hanem azért, mert a mozgás célját fejezi ki. A krajono és ĉapelo szavak azért állnak tárgyesetben, mert ezek a metas tranzitív ige közvetlen tárgyai.

Látható, hogy a tárgyesetet kétféle célból kell használni:

1. megmutatni a célját (tárgyát) a tevékenységnek

2. megmutatni a célját (irányát) a mozgásnak.

A lényeg ugyanaz.

További példák:

1. Hely: La lernanto estas en la lernejo. La libro kuŝas sur la tablo. Muso sidas sub la lito. Ŝi iris apud la edzo. La seĝo staras antaŭ la piano. Arbo kreskas malantaŭ la domo. La vagonaro veturis inter montoj. La dometo staras trans la rivero. La mastro laboras ekster la domo. Aeroplano flugis super la urbo.
2. A mozgás célja: La lernanto iras en la lernejon. Mi metas la libron sur la tablon. Muso kuris sub la liton. Ŝi iris apud sian edzon. Li metis la seĝon antaŭ la pianon. La fremdulo iris malantaŭ la domon. La vagonaro enveturis inter la montojn. La birdo flugis trans la riveron. La viro iris ekster la domon. Flugmaŝino venis super la urbon.

Megjegyzés: Ügyeljünk arra, hogy a mozgást jelentő igék nem mindig jelentenek (áthelyezést), egy helyről a másikra történő mozgást, hanem a mozgás történhet ugyanazon a helyen: Mi iras en la ĉambro = a szobában vagyok, és ott járkálok fel és alá. La birdo flugis trans la rivero = a madár már átrepült a folyó túlra és most ott röpül.

49. Tárgyeset nélküli elöljárószók.

Megismerkedtünk azokkal az elöljárókkal, melyeknek kettős szerepük van: alanyesettel helyet jelölnek, vagyis azt, hogy valami hol van, tárgyesettel pedig az irányt mutatják, ami felé valami mozog. Ilyen elöljárók: sur, en, sub, apud, antaŭ, malantaŭ, post, inter, trans, ekster, super, ĉirkaŭ, kontraŭ.

Egészen más csoportba tartoznak az alábbi elöljárók:

al, ĝis, de, el.

Ezek sosem jelölnek helyet, csak irányt. Ezért nem kell melléjük tárgyesetet tenni, ezeket mindig alanyesetnek kell követnie. Tehát sohasem: »al la kontoron, el la domon, de la tablon, ĝis la matenon«, hanem egyszerűen: al la kontoro, el la domo, de la tablo, ĝis la mateno.

Tulajdonképpen ehhez a csoporthoz tartozik a ĉe, tra és preter is, habár – fölöslegesen vagy helytelenül – néha mindkét értelemben (hely és irány) használják őket. Alapjában véve a ĉe csak helyet, a tra és a preter pedig csak irányt jelöl, ezért ezekkel szükségtelen tárgyesetet használni, elegendő az alanyeset. Tehát nem »mi iris tra la pordon, li iris preter la domon«, hanem egyszerűen mi iris tra la pordo, li iris preter la domo. Ugyanezért a franciás venu ĉe min, sem ajánlható. Jobb és egyszerűbb így: venu al mi.

50. -ano-.

Ez a szufikszum, mely tagot, beavatottat, követőt, lakost jelöl, csak személlyel kapcsolatban használatos: klubo – klubano; kurso – kursano; Kristo – kristano; samideano; urbo – urbano; kamparo – kamparano; Ameriko – amerikano; Parizo – Parizano (aŭ parizano), stb.

Az ilyen forma, mint pl. hungarano természetesen abszurd, teljesen elegendő a hungaro forma. Egészen más a hungarlandano, hungarujano, hungariano – személy, aki Magyarországon (en Hungarlando, Hungarujo, Hungario) lakik. Ő lehet német, román, szlovák vagy bármilyen nemzetiségű, és nem kell magyarnak lennie. Ugyan így: polo – pollandano vagy polujano (= lengyelországi lakos; lehet lengyel, zsidó, német orosz, stb.); finno – finnlandano (nem finn az összes finnországi lakos – vannak köztük svédek, lappok és mások); ruso – ruslandano, stb.

51. -ulo.

Ezt a főnévképző szufikszumot, mely személyt jelöl, általában melléknévhez és elöljárószóhoz (prepozícióhoz) lehet illeszteni: juna – junulo; dika – dikulo; konata – konatulo; kontraŭ – kontraŭulo; super – superulo; stb. A post elöljáróból a postEulo (poste + ulo) vezethető le, hogy megkülönböztessük a postulo szótól.

Használatos azonban főnévi és igei szőtövekhez is: ĝibo – ĝibulo; bruto – brutulo; kapo – ventkapulo; kruro – longkrurulo; drinki – drinkulo; babili – babilulo; timi – timulo,stb. De ténylegesen, pl. az első esetben a főnév előzőleg melléknevesítve volt (ĝibo – ĝiba – ĝibulo; bruto – bruta – brutulo; kapo – ventkapa – ventkapulo) és a másik esetben rövidítésről van szó, ahol a melléknevesítő szufikszum -ema ki lett hagyva. A teljes formák tehát drinkemulo, babilemulo, timemulo, stb. lennének, és ezek is, hosszúságuk ellenére, némelykor használatosak. A legtöbb igető estében azonban nem történik ilyen rövidítés: lernemulo (nem »lernulo«!), skribemulo, stb.

Az -ino szufikszum az -ul–hoz adódik: junulino, belulino, virgulino stb. Némelyek rövidítik ezt a formát is, és így mondják: virgino, de ez nem szabályos.

Megjegyzés: Néhány esetben az -ulo állatok esetében is használatos (kvarpiedulo, vertebrulo, rampulo) és ebben a szóban is: trimastulo (= trimasta ŝipo).

54

Neĝo foriris, alvenis pesto. Kvin, dek mortintoj estis po tago, pli malfrue dudek, tridek.

Pentekoston la episkopo konsekris min pastro, por helpi al li en la laboro de konfesado kaj entombigado.

Mi ekkvietiĝis, ke mi estos pastro. Kial returni – pensis mi –, vane mi batalis brave en la batalo, kapon mi ne portis en la kampadejon antaŭ la gravuristojn. Eĉ atestanto mankas kiu povus esti diri, kiel heroe mi batalis. Eble Ĉat liberigus min, se nur ne manĝas lin la korvoj en la batalkampo –, sed mi ricevos nek havaĵon, nek tian majeston, ke mi povus peti la manon de Emonjo. Tie mi nur estus homo, kion oni metas tien-reen, ĉi tie oni kisas mian manon, oni nomas min sinjoro, mi havas kalman, kvietan vivon. Mi povas ankoraŭ esperi, ke oni metas sur mian kapon la episkopan ĉapon sufiĉe juna, ĉar en la ĉirkaŭaĵo oni ne povus trovi pli eruditan homon, ol mi.

Sed la pesto! …

Kiam oni mortis po tago pli ol dudek, ni jam ne donis al ili la lastan sankt-oleadon. Ni estis nur triope, do ne kapablis. Niaj pastrokunuloj, preskaŭ ĉiuj formortis jam. Kiu ankoraŭ ne mortis, iris inter la montojn, al la loĝantaro, marŝinta tien. Ĉar ĉirkaŭ mil homoj restis inter la montoj, kiuj fuĝis tien for antaŭ Atila, kaj ili ne maltimis hejmen veni. La episkopo jam dungis kuiriston kaj servistaron, por ke ni ne devu labori ĉe la domo, sed eĉ tiel ni ne kapablis la enterigadon.

En majo ni jam havis kvindek, sesdek eĉ okdek mortintojn potage. Estis domo, kie la tuta familio formortis. Estis strato, kie ne restis pli ol du loĝantoj.

Sed en junio jam reduktiĝis iomete la forto de mortulo.

Ni restis tiam jam nur duope kun la maljuna pastro, ankaŭ la psalmokantiston forportis la pesto. Oni kolektis la mortintojn antaŭ la preĝejo. Tie ni donis al ili ĝeneralan pek-absolvon, kaj de tie ni enterigis ilin en ĉiu dua horo.

Ian julian tagon mortis riĉa urbano. La episkopo ĝoje mesaĝis, ke la urbano heredigis tutan sian havaĵon al mi.

– Ĉu al mi?

– Al vi. Estu benita la nomo de Dio: kiom bonon vi povas fari per ĉi tiu granda havaĵo!

Duan vesperon ni ekrigardis la heredaĵon: bela duetaĝa domo, tri belĉevaloj, multaj bildoj, majstraj armiloj, mebloj kaj sepcent dek oroj.

La monon mi donis al episkopo, meti ĝin en la keston de malriĉuloj. La domon kun la aĵoj en ĝi mi konfidis al la urba juĝisto: flegi ĝin, ĝis la diablo ne portos la peston en alian landon – poste ni aranĝos aŭkcion, kaj ankaŭ tiun monon havos la malriĉuloj.

Sed kiam mi la tri belĉevalojn ekrigardis, mi pri tio jam nenion diris. En mia brusto ekmoviĝis io, kiel se la tomboŝtono ekmoviĝas de malsupre.

Kiam vespere la episkopo ekdormis, mi forlasis la domon. Mi iris rekte al la urba juĝisto, kaj batis lian fenestron:

– Vekiĝu, sinjoro, portu la ŝlosilon de mia domo.

Li venis nudpiede, senveste, ektiminte.

– Kio okazis?

– Mi devas veturi al Parizo ankoraŭ ĉi nokte. La sinjoro episkopo petis pastrojn: sed ili ne venis. Do, mi portos ilin. Morgaŭ posttagmeze mi estos hejme.

Mi iris en la domon, elektis el inter la armiloj bonegan glavon, lancon, kaj pafarkon. Mi ŝanĝis la veston: mi surprenis belan veston el bela, griotkolora veluro. Mi trovis festan sandalon kun rimeno ligebla ĝis genuo, mi surtiris tion. Sur la sandalo estis sprono el oro, mi surlasis ĝin.

La juĝisto ne admiris pri mia armilaro: la kampo estis ankoraŭ plena kun vulpoj.

Mi elektis la plej bonan ĉevalon, kaj ho, antaŭen en direkton de sunleviĝo!

Nyolcadik lecke

52. Rövid mondattan

Mint ahogy a 16. szakaszban (Seppik-3) már szó volt róla, a mondatban minden szónak megvan a maga speciális szerepe, mint ahogy az alkatrészeknek is az autóban. A nyelvtannak azt a részét, amelyik a mondatok felépítésével és összetételével foglakozik, mondattannak nevezzük. Ahhoz, hogy világos képet kapjunk egy nyelvről, ismerni kell mondatainak a szerkezetét.

53. Állítmány

A mondat legfontosabb alkatrésze az állítmány, amely megmondja, hogy mit cselekszik, vagy mi történik azzal, akiről, vagy amiről a mondat szól. Az állítmány valamilyen ige -as, -is, -os, -us, -u végződéssel, de sohasem -i–vel. Jakobo skribas. Mi dormis. Ĉu vi venos? Ho, se mi estus riĉa! Ni ekiru!

54. Alany

Az alany megmutatja azt, aki vagy ami az állítmánnyal megadott cselekvést végzi: Jozefino legas. Knaboj kuras. Tablo estas meblo. Az alany sohasem kaphat -n végződést!

Alany lehet:

1. Főnév: Johano parolas. Birdoj flugas.
2. Névmás: Ŝi venas. Ili iras.
3. Fönévi igenév: Vojaĝi estas interese. Labori estas necese.

Bizonyos igék [állítmányok] állhatnak alany nélkül is: pluvas (nem «ĝi pluvas»!) = pluvo falas, neĝas = neĝo falas, hajlas, fulmas, tondras, ŝajnas al mi, okazas kelkfoje, estas necese, estas konate, se plaĉas al vi stb.

55. Tárgy

Az ige [állítmány] közvetlen tárgya megmutatja, hogy mi a cselekvés célja, amelyre a cselekvés irányul. Ha például a fiú veri a kutyát, akkor a fiú a cselekvő (alany) és a kutya a cselekvés célja (tárgya). A közvetlen tárgynak mindig meg kell kapnia a tárgyeset -n végződését: Jakobo skribas leteroN. La ĉasisto trafis neniuN leporoN. Ĉu mi faris multajN erarojN?

A tárgyeset ragjával ellátott tárgy a tárgyas (tranzitív) ige közvetlen kiegészítője. A tárgyatlan (intranzitív) igék általában nem kaphatnak tárgyeset ragjával ellátott tárgyat (lásd 17. szakasz).

Tárgy lehet:

1. Főnév: Kato manĝas ratoN. Adamson ne havas harojN.
2. Névmás: Nikolao amas ŝiN. Ĉu vi vidis iliN?
3. Főnévi igenév: Diligenta homo ŝatas labori. La bestoj ne povas paroli.
   Természetesen a főnévi igenév nem kaphat -n végződést!
4. Melléknév is, ritkábban: Ili amas unu la aliaN.

56. Jelző

Az állítmány az alany és a tárgy a mondat fő részei, melyek köré a többi mondatrészek csoportosulnak.

A jelző az alany kiegészítője.

Jelző lehet:

1. Melléknév: Bona patro. Belaj kantoj ne estas longaj Ford havas multaN monoN. Ni detruos la lingvajN murojN. Esperanta libro. Mia patrino. La gepatroj amas siajN infanojN. La unua tago. La mortinta kato. En la apuda ĉambro. La hieraŭa tago.
   
   A jelző általában a jelzett főnév előtt áll, de utána is állhat, különösen a költészetben: Lingvo internacia. Filo mia. Patrino kara. Homo granda kaj potenca.
   
   A jelzőnek számban és esetben meg kell egyeznie a jelzett főnévvel granda domo; grandaj domoj; grandajn domojn.
   
   De amikor ugyanaz a melléknév egyidejűleg több főnévnek is kiegészítője, akkor gyakran többes-számban áll akkor is, ha a főnevek egyes-számúak: varmaJ rostaĵo, terpomoj kaj saŭco. Ha a melléknév egyes számban állna, azt lehetne gondolni, hogy csak az első főnévhez tartozik (ez esetben rostaĵo), és a többihez nem. Ellenkezőleg, a melléknév egyes-számú, ha a tárgyak közül csak az egyikhez tartozik azok közül, amelyre az alany utal granda kaj malgranda domoj (= két ház, melyek közül az egyik nagy, a másik pedig kicsi).
   
   
2. Főnév, ritkábban névmás, elöljáróval: La domo de la patro. Mono por ĉokolado. Skatolo el ligno. Kafo sen kremo. La libro de li (szokás szerint így írják: lia libro). Az ilyen jelző helye mindig az után a főnév után van, amelyiknek a kiegészítője.
3. Elöljárós főnév helyett gyakran állhat összetett szó, ahol is a főszó mindig hátul van, és a kiegészítő pedig elöl: patrodomo, ligna skatolo, dompordo. A jelzőt egyszerűen melléknevesíteni is lehet: patra domo. Összesen tehát van három lehetőség: domo de la patro, patra domo, patrodomo.
4. Határozott névelő: la ĉambro.
5. Ezek a szavak: ia, kia, tia, ĉia, nenia kaj iu, kiu, tiu, ĉiu, neniu: Tiu libro estas tro dika.

57. Predikata suplemento - Állítmánynév

Állítmánynév (állítmánykiegészítő – predikativo) kiegszíti az állítmányt és egyidejűleg kapcsolódik az állítmányhoz és az alanyhoz is. Sosem kaphat -n végződést, de számban egyeztetni kell az alannyal (lásd a 19. és 2. szakaszokat).

Állítmánynév lehet:

a) Főnév: Oslo estas urbo. Ni ĉiuj estas homoj. Ha az állítmánynév több egyes-számú alanyra is vonatkozik, akkor többes-számba kell tenni: Parizo kaj Kopenhago estas urboj.

b) Melléknév: La ĉambro estas varma. La libroj estas Esperantaj. Ha az állítmánynév csak az egyikre utal azok közül a dolgok közül, melyre a többesszámú alany utal. Akkor az állítmánynevet egyes-számba kell tenni: La krajonoj estas verda kaj flava (az egyik ceruza zöld, a másik sárga).

c) Határozószó: Ha a mondatban nincs alany, vagy az alany főnévi igenév esetleg egy egész mondat, az állítmánynévnek határozószónak kell lennie: Tie ĉi estas tro varme. Lerni Esperanton ne estas malfacile. Estus bone, se nun estus somero. Estas vere, ke mi estis hieraŭ malsana.

58. Adverbialo (adjekto) - Határozó

A mondatok legtágabb terjedelmű része az a mondatrész, melyet határozónak nevezünk, mert minden, ami nem állítmány, alany, tárgy, jelző vagy állítmánynév, az a határozók csoportjába tartozik. Az eszperantó elnevezése (adverbialo) is mutatja, hogy az ige [állítmány] kiegészítője, de lehet melléknév és határozószó kiegészítője is. A határozó általában határozószó és főnév vagy elöljárós névmás.

A határozókat különböző alfajokba lehet csoportosítani:

a) Hely: Mi estas hejme. Kie oni kantas? La kafo estas sur la tablo. Li sidis apud la ŝoforo

b) Irány: Kien vi iras? Mi iras hejmen. Metu la manojn sur la tablon. Li prenis la revolveron el la poŝo. Venu al mi!

c) Nem közvetlen vagy részeshatározó: Donu al mi panon. Ŝajnas al mi. La domo apartenas al s-ro Ormonto. Nenio plaĉas al ŝi.

d) Idő: Somere estas varme. Tage ni laboras kaj nokte ni dormas. Mi skribis dum longa tempo. Longan tempon ŝi ne vidis lin. En tiu ĉi semajno estas du festotagoj. Ĉu li jam venis? Ne, li ankoraŭ ne venis. Kion vi faris hieraŭ? Iam estis reĝo

e) Mód: Kiel vi fartas? Dankon, bone. La ĉevaloj dormas starante. Venu rapide!

f) Ok: Kial vi ploras? Li ruĝiĝis pro (vagy de) kolero.

Ezeken kívül: eredet, anyag, cél, eszköz, mennyiség, stb.

59. Vortordo - Szórend

A 15. szakaszban arról volt szó, hogy az eszperantóban a szórend kötetlen és nem befolyásolja a mondat értelmét. De ez természetesen viszonylagos, mint ahogy a világon minden viszonylagos.

Az általános szórend a következő: alany+állítmány+tárgy, ezek köré csoportosulnak a többi mondatrészek: La bona lernanto rigardas al la nigra tabulo. De a stílus szempontjából, és ha ki akarjuk hangsúlyozni a tárgyat vagy más mondatrészt, gyakran megváltoztatjuk a szórendet.

A jó stílus megköveteli, hogy a mondatban ne kerüljenek egymástól távolra olyan szavak, melyek összetartoznak, és kiegészítik egymást. Ezért az ilyen szórend, mint például ebben a mondatban «Mi lian edzinon sur la strato renkontis» nem követendő, mert a renkontis állítmány túl messze került a mi alanytól. Jobb a stílusa a mondatnak így Mi renkontis lian edzinon sur la strato. Vagy: Lian edzinon sur la strato mi renkontis. Sur la strato mi renkontis lian edzinon. Sur la strato lian edzinon mi renkontis.

Ugyanez érvényes a mondat többi részeivel kapcsolatban is. Minden mondatelem legyen annak a mondatrésznek a közelében, amelyre vonatkozik. A jelző a főnév mellett legyen, szokás szerint előtte, de lehet mögötte is, különösen a költői stílusban. A határozószó általában az ige mögött helyezkedik el, de lehet előtte is, és mindig a melléknév előtt: Vi parolas bone. Vi bone parolas. Tio estas treege interesa Ha különösen ki akarjuk hangsúlyozni a határozószót, tehetjük a mondat elejére is: Bone vi parolas. Treege interesa estas tio.

Az alany szokás szerint az állítmány előtt áll: Nun mi komprenas (nem «Nun komprenas mi»!). En Svedlando la vintro estas longa (nem: «En Svedlando estas la vintro longa»). Tio estas bona, li diris. De: Tio estas bona, diris Petro. Tion mi ne kredas, respondis la patro de mia amiko.

Ezek a mondatok gördülékenyebbek, mint: Tio estas bona, Petro diris. Tion mi ne kredas, la patro de mia amiko respondis. Nos, ez már ízlés dolga.

Az elöljárók, számnevek és kötőszavak helye nem változtatható meg: Inter la popoloj estas altaj lingvaj muroj (nem «la popoloj inter»!). Sep tagoj pasis (nem «tagoj sep»!). Ni timis, ke neniu venos.

A névelő lehetőleg közel legyen a főnévhez. Ezért az ilyen germanizmus: «Oni akceptis la de li faritan proponon» semmiképpen sem követendő. Eszperantóul szépen így mondjuk: Oni akceptis la proponon, faritan de li; aŭ: Oni akceptis proponon, de li faritan (itt valójában rövidített mondatról van szó, melynek eredeti változata így hangzott: Oni akceptis la proponon, kiun li faris).

Ezek a szavak: ne, ankaŭ, nur és eĉ mindig az előtt a szó előtt állnak, amelyre vonatkoznak. Erre jól kell ügyelni, mert ezek helyétől függhet az egész mondat értelme. Mi ne skribis leteron. Mi skribis ne leteron (= nem csak levelet, hanem valami mást is írtam). Ne mi skribis la leteron (= nem én, hanem valaki más csinálta ezt). Hodiaŭ mi estis ankaŭ hejme (= különböző helyeken volta, köztük otthon is). Hodiaŭ ankaŭ mi estis hejme (a többiek otthon voltak, és én is). Ankaŭ hodiaŭ mi estis hejme (= othon voltam a korábbi napokban és ma is). Mi tute ne kredas tion. Mi ne tute kredas tion (= csak részben hiszem, nem egészen). Hieraŭ mi nur legis (= nem csináltam semmi mást). Hieraŭ nur mi legis (= senki más nem tette azt). Nur hieraŭ mi legis (= a többi napokon nem olvasta, csak tegnap).

55

Estis jam flavanta aŭtuno, kiam post multaj peripetioj, aventuraj pasaĵoj, iun krepuskan antaŭvesperon mi alvenis al la bordo de Danubo.

Mi blovis en mian kornon.

Baldaŭ mi vidis, ke venas la pramo. Malalta huno staras en ĝi, li havis blankan barbon.

Sed li eĉ ne atingas la bordon, streĉas sian arkon:

– Kiu vi estas, kaj kion vi volas?

– Mi estas huno,kiel vi – respondas mi –, mi veturas hejmen.

– Kial vi hejmenvenis?

– Tio estas mia afero. Via devo estas transporti min.

– Sed la diablon de via patro: ne tiel estas tio! Ĉu vi ne scias, ke mi permesas pafi mian sagon en vin?!

– Kial vi pafus?

– Ĉar vi estas aĉa fuĝanto!

– Fuĝanto? Mi? Mi vidas, ke ni ne komprenas unu la alian. Mi venas el la lando de katalaunoj, el la pasintjara batalo.

Nu pro tio restis lia buŝo malfermita.

– Do, ne el la roma militiro?

– Ne. Eble tie estas la armeo?

– Tie.

Nu, pro tio mia buŝo restis malfermita.

La huno remis al mi. Observante rigardis li mian vestaĵon, kaj ankaŭ vizaĝon.

– Mi transportos vin – diris li –, sed vi mem vidu la finon.

– Kial?

– Vi povas nu eniri, sed se vi volas ankaŭ reiri …

Mi ne replikis kun li. Mi plurajdintus, sed mia ĉevalo estis laca. Mi devis tranokti ĉe la pramistoj.

Ĉe la vespermanĝo ni kunamikiĝis, ĉar mi multe rakontis pri la batalo. Sed mi ankaŭ demandadis:

– Kiam ekiris Atila en Italion?

– Baldaŭ, post kiam li hejmenvenis. Nur apenaŭ li ripozis semajnon, nutrigis la ĉevalojn. Kiam la forto de la vintro pasis, tuj li ekiris.

– Ĉu vi scias ion pri Ĉat? Ĉu li vivas?

– Vivas.

– Kaj lia familio?

Pri ĝi jam ili ne sciis ion. La pramistoj, limgardistoj plimulte estas ugoroj. Estas inter ili ankaŭ invalidaj hunoj. Ilia profesio estas fiŝkaptado, ĉasado. Je ĉiu cent paŝo staras kanokabano. En la landon de hunoj ŝpiono ne povas eniri.

Alian matenon mi frue plurajdis, kaj antaŭvespere jam aperis antaŭ miaj okuloj la turoj de lignopalaco de Atila.

Kiaj konfuzaj sentoj ĵetadis en mi tiam, tion mi ne povas skribi. Mia koro foje flugis supren, foje flugilo-rompite falis malsupren pro ia maltrankvilaj pensoj. Ĉu ŝi estas ankoraŭ needziniĝinta? Kiel ŝi rigardos min, kiam mi paŝos antaŭ ŝin?

Se mi estus iranta perpiede, mi devus ofte halti, mia koro tiel bategadis.

En la Tibisko mi trinkigis mian ĉevalon. Ankaŭ mi mem deseliĝis, lavis min, banis min rapide. Mi batis la polvon de mia vestaĵo.

Kaj mi enrajdis.

Kiel silenta, senhoma estas ĉi tiu urbo! Nur kelkaj virinoj kaj infanoj iras surstrate.

Antaŭ la reĝa palaco mi tamen vidas kelkajn armitajn ĉevalistojn. Ili estas gardistoj de la reĝinoj: lamaj batalistoj, maljunaj ordinaraj hunoj, korpgardistoj, kiuj malsane restis hejme, kaj dutriono de servistaro de Atila.

Kun premiĝanta koro rajdas mi tra la pordo. La servantoj, malliberuloj, gape rigardas min, sed tiel malvarme, kvazaŭ mi estus fremdulo.

– Bonan vesperon Uzura!

Uzura faligis sian lancon.

– Dio de ĉieloj! – balbutas li – vi estas, Zeta?

– Jes ja, mi estas!

La homo kriegas en la domon:

– Zeta alvenis!

Kaj li ĝojas, kvazaŭ mi estus lia filo.

Ankaŭ la servistoj, malliberuloj elkuregas. Kiam mi malseliĝas, knabino armumas mian kolon, kaj kisas, kvazaŭ ŝmacadas min:

– Zeta! Zeta!

Mi rigardas, kiu ŝi estas. Do Dŝiŝia! Apenaŭ mi rekonas ŝin, tiel ŝi plenkreskis.

Sed ankaŭ la ceteruloj elkore armumas min. Premas mian manon, karesas mian vestaĵon. Po ses demandas samtempe, de kie, kiel mi venis, vere mi ne mortis?

Oni puŝas kaj tiras min poste antaŭ la sinjorino kaj la aĝa sinjoro Barakonj.

Ankaŭ la infanoj ĝoje kuras ambaŭ al mi, kaj mi petas permeson kisi iliajn manojn.

Mi ne vidas nur, kiun mi plej forte dezirus vidi. Mian koron tiel forte batas pro la malbona konjekto, ke mi balbute respondadas la demandojn de la sinjorino kaj la aĝulo.

Fine mi timege demandas:

– Ĉu vi estas ĉiuj sanaj?

– Ĉiuj, Zeta.

– Ankaŭ la – fra-fra-fraŭlino?

– Ankaŭ ŝi, Zeta.

– Kaj la fra-fraŭlino ne estas mal-malsana?

– Kial ŝi estus malsana? Ŝi iris ĉasadi kun grandsinjorino Rika. Morgaŭ certe vokigas vin la grandsinjorino, ĉar ŝi tre priploris vin. Mia sinjoro venis hejmen kun la mesaĝo, ke atakis vin pesto, kaj vi mortis.

Duono de ŝarĝo falis de sur mia koro. Se Emonjo estus jam sinjorino, ŝia patrino ne dirus, ke la fraŭlino ĉasadas, sed dirus, ke ŝi ne estas fraŭlino, sed jam sinjorino.

– Kaj la sinjoron ne trafis malbono en la batalo? – demandis mi babilante –, mi pensis: li mortis.

– Ne, li ne mortis. Li ne kutimis morti – respondis ridante la virino.

– Ĉu li restos ankoraŭ longe? Ĉu vi ne pensas, ke mi devus iri post lin?

– Iros do en la inferon! Estas jam aŭtuno. Kiam vi akirus ilin, ili jam ekiros hejmen.

– Kaj pri mia bravuleco, ĉu diris ion mia sinjoro.

– Ne, Zeta. Li diris, ke vi tuj je la komenco de la batalo perdiĝis el antaŭ liaj okuloj.

Tio tristigis min.Do mi restos malliberulo. Mi povus esti episkopo, mi estos ĉevalgratanto, sandalpurigisto, dupieda hundo. Mi petis ripozon unutagan.

En la kuirejo estis granda festo tiun vesperon. La malliberuloj kaj la servistoj ĉiuj kolektiĝis por aŭskulti miajn vortojn.

Virino Raba bakis viandon, kaj metis vinon sur la tablon. Ŝi sidigis min en sian brakseĝon kaj nomis min kara filo. Dŝidŝia estis sidigita apud min. Nu tio al mi ne plaĉis. Mian agacaĵon ankoraŭ kreskigis, ke la knabino sidigis sin vestiĝinta en festa robo apud min, kaj metis antaŭ min bukedon el aŭtunaj floroj en poteto.

Nu, mi poste rakontis al ili miajn ĉiujn aventurajn pasaĵojn, la batalon, mian savon. Mi montris al ili la vundojn sur mia kapo kaj genuo. Ili rigardis per granda adorfervoro.

– Nu – diras servistino Gergino –, ne vane preĝis por vi Dŝdŝia.

Mi levis miajn ŝultrojn:

– Kial ŝi preĝis? Kio estas mi al Dŝdŝia? Kaj kio estas ŝi al mi? Sed mi tamen dankas, … Mi ne komprenas vin Dŝdŝia. Ja estas bone, se vi interesas pri mia sorto, sed tio tamen estis jam neĝuste de vi, ke kiam mi alvenis, vi ĵetis vin al mia kolo, kiel se Dio scias … Tiaĵojn evitu en la estonteco, mi petas, ĉar oni povus esti kaŭzo de miskomprenoj. Kaj vi nun jam estas granda knabino, vi devas gardi vian bonan respekton.

Dŝdŝia malantaŭenkliniĝis sur la seĝo. Ŝiaj vangoj malkoloriĝis.

Sed mi faris, preskaŭ mi ne ekvidus. Mi batis sur la tablon:

– Mia kokino, la malgranda nigra diablo, ĉu ĝi ankoraŭ vivas?

La servistoj serioziĝis kaj rigardis al Uzura.

Uzura ruĝiĝis. Li gratis sian kapon.

– Nu, kio okazis?

– Nu – diras fine virino Raba –, Uzura oferis ĝin al via memoro. Kiam ni aŭdis, ke vi mortis, Uzura mortbatis, kaj ni bruligis ĝin, ke ĝi estu via kokino ankaŭ en la alia mondo.

Kilencedik lecke

60. Passzív igenevek

A 3 aktív igenévnek az int-, -ant- és -ont- képzőkkel van 3 passzív párja. Ezek képzői: -it-, -at- és -ot-.

A különbség e két igenévfajta között az, hogy az aktívoknál maga az alany végzi a cselekvést (dormanto, vidanto), míg a passzívoknál az alany a cselekvés célja és ugyanaz a szerepe, mint a tárgynak az aktív mondatban. Lényegében tárgy is, csak alakja szerint alany. A passzív mondatot mindig át lehet alakítani aktívvá, és akkor a passzív mondat alanya az aktív mondat tárgya lesz. Világítsuk ezt meg példákkal:

La knabo batas la hundoN – La hundo estas batata de la knabo. La patrino vekis la infanojN – La infanoj estis vekataj (estis vagy estas vekitaj) de la patrino. La kelnero lernas EsperantoN – Esperanto estas lernata de la kelnero. Policisto arestis krimuloN – Krimulo estis arestata (estis aŭ estas arestita) de policisto. Oni nomas liN Paŭlo – Li estas nomata Paŭlo. Mi skribis tioN ĉi – Tio ĉi estas skribita (estis skribata) de mi.

Passzív igenevük csak a tranzitív, tárgyas igéknek lehet. A tárgyatlan, intranzitív igéknek nincs passzív igenevük. Ezért az ilyen formák: «estita, starata, kuŝota», stb teljesen lehetetlenek. De aktív igeneve minden igének van, függetlenül attól, hogy tárgyasak vagy tárgyatlanok.

Az a személy vagy tárgya, aki vagy ami a passzív mondatban a cselekvést végzi, következésképpen, lényegében (de nem alakilag) az alany. A megfelelő szót a de elöljárószó vezeti be: La hundo estas batata de la knabo. La libro estas verkita de mi. Aktív mondattá formáláskor a cselekvést végző alany lesz: La knabo batas la hundon. Mi verkis la libron.

61. -ata, -ato.

A -at- képző azt jelzi, hogy a cselekvés még tart, nincsen befejezve: Konata fakto – estas fakto, kiun ĉiuj konas. Historio estas lia plej ŝatata temo. Johano estas plej amata filo. Konato – estas persono, kiun oni konas. Vokato – estas tiu, kiun oni vokas, sed vokaNto estas tiu, kiu mem vokas. Amato estas tiu, kiun oni amas, sed amaNto estas tiu, kiu mem amas. Amatino. Konatino.

Tekintettel arra, hogy a [bizonyos] főnevekből képzett igenevek már önmagukban is személyre utalnak, ezeknél az –ul- képző fölösleges, ugyanúgy, mint az aktív, cselekvő igenevek esetében (lásd 30. szakasz 1, megj.). Következésképpen a gyakran használt konatulo és konatulino szavakban az –ul- valójában szükségtelen.

A melléknévi igenevek teljesen egyenrangúak a közönséges melléknevekkel: Bela hundo. Batata hundo = hundo, kiun oni batas. La vino estas bona. La vino estas trinkata. Ugyanúgy, ahogy lehet mondani: la vino estIs bona, estOs bona, estUs bona, devus estI bona, stb. mondhatjuk azt is, hogy: la vino estIs trinkata, estOs trinkata, estUs trinkata, devus estI trinkata, stb.

Gyakorlás: Dum du monatoj la krimulo estis serĉata, sed li scipovis tiel bone kaŝi sin, ke eĉ nun ankoraŭ li estas serĉata, kaj eble ankaŭ post pliaj du monatoj li estos ankoraŭ serĉata.

62. -ita, -ito.

A -it- képző azt jelzi, hogy a tevékenység már befejeződött, nem folytatódik tovább: La manĝita kuko estas jam en la stomako. Farita laboro = preta laboro. Presita libro = libro, kies presadon oni jam finis. Korektitaj eraroj. Irita vojo = vojo, kiun ni jam iris kaj kiu estas jam malantaŭ ni. Venkito estas tiu, kiun oni venkis, dum la venkiNto mem venkis iun. Mortigito estas tiu, kiun oni mortigis, sed mortigiNto mortigis iun alian homon; mortigisto estas tiu, kies profesio estas mortigi.

Gyakorlás: Li timis, ke baldaŭ lia mono estos elĉerpita, sed tute subite li ricevis grandan sumon kaj sekve eĉ nun ankoraŭ lia mono ne estas elĉerpita. Li diris, ke foje estis tempo, kiam lia mono estis jam preskaŭ elĉerpita.

1. megjegyzés: A olyan nemzeti nyelvek befolyására, melyekben nincs az –at-os igenévnek megfelelő forma, sokan túl gyakran használják az –it-es formát az –at- rovására. Erre ügyelni kell, és mindig azt a formát kell használni, amely logikailag, értelem szerint az oda illő, és nem szabad vakon követni a nemzeti nyelvet! Egyáltalán nem mindegy, hogy azt mondjuk-e: li estas nomita Petro vagy li estas nomata Petro. Az első kifejezésben a nomita azt jelzi, hogy korábban hívták Péternek, de most már nem vagy hogy éppen most adták neki a Péter nevet. De a li estas nomAta Petro azt jelenti, hogy a neve Péter és mindig így hívják. Ugyanígy a konIta fakto azt a tényt jelenti, amelyet egykor ismertek, de ma már nem. A tény, amit most ismernek, az: konAta fakto.

2. megjegyzés: Az okupi igének két árnyalata van: 1) elfoglalni, elbirtokolni valmit, és 2) elfoglalni magát valamivel, foglalkozni valamivel, van valamilyen elfoglaltsága, munkája, hivatala. Ettől az árnyalattól függ az -at- és -it-formák használata. Tiu ĉi loko estas jam okupIta (= már birtokba van véve). La urbo estas okupita de la malamiko (= az ellenség már birtokba vette). La urbo estas okupAta de la malamiko (= a birtokbavétel még nincs befejezve). Mi estas tre okupita (= egyáltalán nincs szabadidőm). Mi estas okupIta per (pri) Esperanto (= más dolgokra nem jut időm). Li estas okupAta en la vendejo de sia patro (= dolgozik, elfoglaltsága van az apja üzletében). Nuntempe mi estas okupAta pri la verkado de tiu ĉi libro (=írom ezt a könyvet, de mást is csinálok mostanában).

63. -ota, -oto.

A -it- képző azt jelzi, hogy a tevékenység még nem kezdődött el: Konstruota domo (= ház, amelyet szándékoznak felépíteni). Farota laboro (= munka, amely még nem kezdődött el). Vizitotaj lokoj (= helyek, amelyet szándékoznak fölkeresni). Elektoto (= valaki, akit meg szándékoznak választani), de elektito (= akit már megválasztottak). Mortpafoto (= valaki, akit golyó általi halálra ítéltek), de mortopafoNto (= valaki, akit kijelöltek valaki agyonlövésére).

Gyakorlás: Jam lastjare la vojo estis riparota, sed la koncerna oficejo funkcias tiel malrapide, ke eĉ nun oni ankoraŭ ne komencis la laboron kaj ĉiam ankoraŭ la vojo estas riparota. Troviĝas homoj, kiuj timas, ke eĉ la venontan jaron la vojo ne estos riparita, sed ĉiam ankoraŭ riparota.

Megjegyzés: az -ota önmagában nem fejez ki szükségességet, mint az -enda (= devas esti -ata): Farota laboro estas laboro, kiun oni intencas fari, kiun oni ankoraŭ ne komencis, sed farenda laboro estas laboro, kiun oni devas fari. A gyakorlati nyelvhasználatba a különbség nem túl nagy, és gyakran használják az -ota képzőt az -enda. helyett

64. Mondatok rövidítése

a) -ata, -ita, -ota

A 38. szakaszban arról volt szó, hogy ezt a mondatot: Jen estas la viro, kiuN mi helpos, nem lehet cselekvő, aktív igenevekkel lerövidíteni. Viszont passzív, szenvedő igenevekkel ezt ügyesen elvégezhetjük: Jen estas la viro, helpota de mi. Következésképpen helpota de mi azt jelenti: kiuN mi helpos. Ennek analógiájára: helpata de mi jelentése: kiuN mi helpas és helpita de mi – kiuN mi helpis.

Példák: Oni revenis al la loko, kiuN oni forlasis helyett röviden = Oni revenis al la loko, forlasita antaŭ nelonge. La teatraĵo, kiuN oni nuntempe prezentas en la Granda Teatro, havas grandan sukceson = La teatraĵo, nuntempe prezentata en la Granda Teatro, havas grandan sukceson. Li rakontis anekdotojN, kiujN oni aŭdis jam multfoje. = Li rakontis anekdotojN, aŭditajN jam multfoje. La knabino difektis la pupoN, kiuN oni ĵus donacis al ŝi = La knabino difektis la pupoN, ĵus donacitaN al ŝi.

Ügyeljünk arra, hogy a szenvedő igenév, ugyan úgy mint a cselekvő, számban és esetben egyezzen meg a főnévvel, amelyhez tartozik.

b) ate, -ite, -ote.

1. Azt mondjuk: La aero estas varmA, de Estas varmE, mert ha a mondatban nincs alany, az állítmányi kegészítő határozószói végződést vesz fel. (lásd: 57. szakasz, c bekezdés). Ugyanez a helyzet a szenvedő igenevekkel is: Tio estas konatA. Estas konatE.
   
   Gyakorlás: Estas konatE, ke Esperanto estas facila kaj praktika lingvo. En la artikolo estas skribitE, ke fine oni trovis rimedon kontraŭ kancero. Kiel diritE, mi ne povas prunti al vi monon, ĉar mi mem ne havas.
   

Ahelyett, hogy: Post kiam oni purigis la aŭtomobilon, ĝi aspektis tute nova, modhatjuk rövidebben: Purigite aŭtomobilo aspektis tute nova. A rövidítés folyamata ugyanaz, mint a cselekvő igeneveknél (39, 40, 41. szakasz), csak az értelem szenvedő. Purigate megfelel annak, hogy: dum oni purigas (vagy purigis) és purigote = antaŭ ol oni purigos (aŭ purigis).

Példák: Lavote la manoj estas malpuraj, lavate ili estas malsekaj, lavite ili estas puraj. Dresote la leono estis tute sovaĝa kaj furioza, dresate ĝi fariĝis pli kaj pli kvieta, dresite ĝi estis milda kiel kato.

65. Posedo (genitivo) – Birtoklás (birtokos eset)

A birtoklást a de elöljáró fejezi ki, mely mindig az előtt a főnév előtt áll, aki vagy amely a tulajdonost jelöli: Floro havas odoron – la odoro de la floro. La patro havas ĉapon – la ĉapo de la patro. La kreto havas blankan koloron – la koloro de la kreto estas blanka. Li havas filon – la filo de li. Instruisto de Esperanto.

A személyes névmások (mi, vi stb.) esetében igen ritkán használjuk a de elöljárót a tulajdonos jelölésére, ehelyett a szeélyes névmások –a végződéssel ellátott, melléknevesített formáját (mia, via stb.). alkalmazzuk, birtokos névmásokat képezve belőlük. Tehát nem «la filo de li», mely forma nagyon ritkán használatos, hanem: lia filo. Kio estas via nomo? Mia nomo estas Frederiko. Ŝia ĉapelo estas moderna. Nia lingvo estas jam tre disvastigita. Ĉu vi vidis iliajn novajn vestojn?

Végeredményben gyakran használható a melléknévi forma a de helyett. Domo de patro – patra domo. Skatolo de cigaredoj – cigareda skatolo. Pordo de ĝardeno – ĝardena pordo. Ezzel az árnyalattal a birtokosi viszony gyengül, és a minőség jobban kihansúlyozódik. Ezekben a kifejezésekben: la stilo de Zamenhof és Zamenhofa stilo (= olyan stílus, mely hasonló Zamenhof stílusához) a különbség már elég nagy. Következésképpen a de nem mindig helyettesíthető melléknévvel. A de elöljáró helyett gyakran lehet szóösszetételt alkalmazni, aholis a szórend megfordul: Pordo de domo – doma pordo – dompordo. Limo de lando – landa limo – landlimo.

A ia, kia, tia, ĉia, nenia sorozat csak tulajdonságot jelöl és nem tulajdont. Ez utóbbi célra az ies, kies, ties, ĉies, nenies, szavakat használjuk, melyek helyett olykor a de-s formát is lehet alkalmazni: ies = de iu, de io, stb. Kies skribmaŝinon vi uzas? Mi uzas mian propran skribmaŝinon. A személyes névmásokhoz sose tegyük az –es végződést, habár az analógia alapján néha az ember hajlamos igy eljárni (kies – mies). Tehát nem «mies» hanem miA!