Aleksandro Horváth's blog/

17. Ige és tárgy

Hasonlítsuk össze az alábbi mondatokat:

Li tuŝis la muroN.
Knabo portas seĝoN.
Ŝi legas libroN.

és

Li staris la muron.
Knabo sidas seĝon.
Ŝi iras libron.

láthatjuk, hogy az első három mondat helyes, míg a három utóbbi „beteg”. Miért? Mert a tuŝas, portas, legas és staras, sidas, iras igék nem egyfajták. Az első háromhoz közvetlen tárgy tartozik, mert ezek u. n. tranzitívak, vagyis tárgyas igék, míg az utóbbi háromhoz nem tartozhat közvetlen tárgy, mert ezek intranzitívak, vagyis tárgyatlan igék. A különbség a tárgyas és tárgyatlan igék között az, hogy a tárgyas igék olyan cselekvést vagy történést fejeznek ki, melyek valakire vagy valamire irányulnak, pl. Patrino vekis Petron (Péter a cselekvés célszemélye, őt kelti az édesanyja), míg a tárgyatlan igének nincsen ilyen célszemélye vagy céltárgya, pl. Petro vekiĝis.

Mivelhogy a staras, sidas, iras igék tárgyatlanok, és nem lehet közvetlen tárgyuk, ki kell javítanunk a mondatokat: Li staras ĉe la muro. Knabo sidas sur seĝo. Ŝi iras kun libro. Ezekben nem szerepel az -n tárgyrag, mert ĉe la muro, sur seĝo és kun libro nem közvetlen tárgyak.

Néhány tranzitív ige:

havas (monoN), trinkas (kafoN), manĝas (bananoN), skribas (leteroN), parolas (EsperantoN), aŭdas (muzikoN), aŭskultas (radioN), vidas (filmoN), rigardas (bildoN), komprenas (nenioN), stb.

Nem tranzitív (vagy intranzitív) ige:

estas, sidas, staras, kuŝas, iras, dormas, plaĉas, apartenas, ŝajnas, kreskas, vivas, loĝas, mortas, fartas, ploras, ridas, eraras, pluvas, neĝas, hajlas, degelas, brilas, stb

Az igéknek csak kisebb hányada intranzitív, és a legtöbb tranzitív. Főleg [nekünk magyaroknak] arra kell ügyelni, hogy a havas tranzitív, és mindig közvetlen tárgy tartozik hozzá, míg az estas intranzitív, és ezért sohasem lehet közvetlen tárgya. …

Összefoglalás:

A tranzitív igék közvetlen tárgya -n végződést kap. Az alanynak sohasem lehet -n végződése, [kivéve persze, ha -n-re végződő név]. Az elöljárók (prepozíciók) mindig alanyesetet (nominatívuszt) vonzanak.

[A tárgyas és tárgyatlan igék megkülönböztetésének az igenevek képzése szempontjából is fontos szerepe van.]

18. Melléknév

A melléknév általában az előtt a főnév előtt áll

(bona patro)

amelyikre vonatkozik, de kivételes esetekben állhat mögötte is

(patrino kara, lingvo internacia),

különösen a költői stílusban, amikor a költő el akar választani egymástól két melléknevet

(la bela lingvo itala).

A melléknévnek meg kell egyeznie számban és esetben (alanyeset vagy tárgyeset) a főnévével:

BonaJ patroj. Mi vidis interesaN filmoN. Aĉetu freŝaJN pomoJN..

Az ilyen felsorolásban: ruĝa domo kaj verda domo, ahol egy szó (domo) ismétlődik, röviden így is lehet mondani: ruĝa kaj verda domoj. DomoJ, már ha persze két házról van szó, melyek közül az egyik piros, a másik zöld. Ezt a kifejezést: ruĝa kaj verda domo úgy is lehet érteni, hogy csak egy házról van szó, amelyik piros is és zöld is (két színű), de ez a kifejezés: ruĝa kaj verdaJ domoJ azt jelenti, hogy van egy piros és néhány zöld ház.

Ugyanígy ahhelyett, hogy acida lakto kaj acida kremo mondhatjuk röviden acidaJ lakto kaj kremo, hogy elkerüljük az acida szó ismétlését. A többesszámú acidaJ vonatkozik egyszerre a tejre és a krémre is. Az a kifelyezés, hogy acida lakto kaj kremo úgy is érthető, hogy csak a tej savanyú és a krém nem.

19. La ĉambro estas varma. - A szoba meleg.

Az olyan mondatokban, mint La ĉambro estas varma és La patro estas bona a melléknevek (varma, bona) egyszerre állnak kapcsolatban az alannyal (ĉambro, patro) és az igével (estas) is. Az ilyen melléknevek számban azzal az alannyal egyeznek meg, amelyikre vonatkoznak: La ĉambro estas varma. La ĉambroJ estas varmaJ., de sohasem kaphatnak –n végződést (tárgyragot), mert nem tárgyak.

Figyeljük meg az alábbi mondatok Ŝiaj lipoj estas ruĝaj és La koloro de ŝiaj lipoj estas ruĝa közötti különbséget. Az első esetben a többesszámú ruĝaJ az ajkakra (lipoj), míg a második esetben az egysszámú ruĝa a színre (koloro) vonatkozik.

20. La kato estas besto. – A macska állat

Hasonlóképpen használatos a főnév ebben a mondatban: La kato estas besto. Itt a besto szó kapcsolatban áll az alannyal (kato) és az igével [állítmányra] (estas). is. Az ilyen főneveknek is meg kell egyezniük számban az alannyal (Oslo estas urbo. Ili estas lernantoJ), de sohasem kaphatnak –n végződést (tárgyragot). A tárgyatlan esti ige sohasem kaphat közvetlen tárgyat. Esetleg helyettesíteni lehet az egyenlőségjellel és az egyenlőség jel két oldalán lévő komponenseknek értelemszerűen meg kell egyezniük. [Az idősebbek emlékezhetnek az oroszórán tanult egyszerű mondatra: Moskva – stolica.]

Ha az ilyen főnév vagy melléknév az

estas

után több alannyal áll kapcsolatban akkor többes számba kell tenni, annak ellenére, hogy az alanyok egyes számban vannak:

Londono kaj Parizo estas urboJ. Tablo kaj seĝo estas mebloJ. Rozo kaj lilio estas floroJ. La libro kaj krajono estas flavaJ. Elefanto kaj leono estas fortaJ

Ugyancsak:

La koloroJ de la domoJ estas ruĝa kaj verda,

hiszen itt két színről van szó melyek közül az egyik piros, a másik pedig zöld.

Atila rektiĝanta en la piedingo rigardadas en la direkto al la malamiko: vidiĝas, ke li ankoraŭ ekzamenadas.

Li signas per sia glavo al la gota reĝo.

La gota armeo ekmoviĝas. La ĉevalistoj disrajdas, kiel la malfermanta ventumilo. Ili rapide galopas al la monteto, kiun tenas okupita Torismund. Krioj soniĝas pli kaj pli forte, fine ŝtorme. Flugantaj armiloj ekbriletas de suno.

Polvo kovras la ĉevalistojn. La gota ĉevalistaro poste estas nur flava nubo, simila kion la vento de tempesto pelas sur la stratoj.

Sed vidu, ekiras ankaŭ la romia armeo maldekstre de ni. Ili estas, kiel la indulga Tibisko, ili fluas brile en la direkton de niaj armeoj. Ili estas tiel malproksime de ni, ke oni povas aŭdi nur ilian bruon, kiu estas kiel la bruo de tondro.

Ĉi tie ĉiuj silentas. Ĉiuj observas. La varmego estas infera.

– Manĝu ĝin la miraklo – ĉagreniĝas Ĉat pri sia ĉevalo –, mi ankoraŭ eĉ ne komencis, kaj ĝiaj oreloj jam ŝvitas.

Sed ankaŭ ĉe ni eksonegas la tamburoj, krias la kornoj, kaj eksonas ankaŭ la muziko de la fajfistoj. La sovaĝa bruo de ekmovo subprenas la sonon de ĉiuj kornoj kaj fajfoj.

Ĉat ĵetas rigardon malantaŭen, ĉu mi estas tie. Lia okulo jam estas sanga. Lia vizaĝo brilas je ŝvito, kiel se ĝi estus lakita.

Min trakuras la malvarma tremeto de la morto. Miaj muskoloj estas kiel la streĉitaj pafarkoj, atendantaj la liberiĝon de la streĉo.

Atila leviĝas sur sia ĉevalo, rigardas malantaŭen. Li briletas ekiron per sia glavo.

Tri mil gorĝo kriegas: „Haj-raa!” La belĉevaloj rapide ekiras en la direkton de la mezo de la romia armeo.

– Dio helpu!

La tero tremas. En la aero zumas la tempesto de sonoj. Ĉiuj soldatoj rapidege rajdas kun antaŭenklinantaj korpoj post la taĉmentoestroj.

Nun, unu post la alia disŝiriĝas la taĉmentoj, kiel la kvadratoj de la ŝaktabulo, kaj restas malplenaj spacoj malantaŭ ili. La malplenajn spacojn rapide plenas la taĉmentoj de Berki, Orgovanj, Dorog kaj Maĉa.

Nun sekvas ni.

Kiel la kordo de pafarko streĉita ĝis disrompo, staris ni ĝis nun, atendante la malfermon de spaco. Kiam estis jam tiel malproksime la marŝantaj antaŭ ni, ke ni povis ekmarŝi, ankaŭ Ĉat ekkriegas, kaj tremas sian pafarkon:

– Antaŭen, Dio mia!

Kaj bruego! – ni ekmoviĝas.

Ĉu vere ni ekmoviĝas, aŭ la tero sub ni, ĝi kuras reen? La piedoj de mia ĉevalo flugas, kiel se la vento leviĝus ilin. Mi devas ja premi ambaŭ genuojn, por resti sur la dorso de kureganta besto.

– Huj! Huj!

Ni ne permesas postresti de Ĉat. Maldeksre de li rajdegas Lado kun granda, kava ledoŝildo. Li devas en la batalo nur gardi sian sinjoron. Per la granda ŝildo li devas kapti ĉiujn lancon kaj baton, kiuj venas de maldekstra flanko. Post li rajdas ni ambaŭ, kun Karaĉ, kiu kurigas seligitan ĉevalon apud siaĉevalo. Ĝi estas la rezerva ĉevalo de Ĉat, por ke se tiun, kiun li nun rajdas oni pafus, pikus, tuj povu li transsidigi sin sur alian ĉevalon.

– Huj! Huj!

Ni rajdegas. Tio estas, min portas la ĉevalo. Ĉar, vere, en la unuaj minutoj mi denove ekreviĝis. Tiuj inferaj kriegoj, tima heno, pulso de ĉevaloj, tiu kverelita polvo … apokalipsa frenezado de mondo.

– Huj! Huj! Hajra! Antaŭen!

Kiel se la vorto estus flamo el la brustoj.

Sed tio estis nur la premo de la unuaj minutoj. Poste mi sentas ian tute novan forton en mi. La kriego ĉirkaŭ mi, la kriego de forto de kolero, tio fortigas amkaŭ min.

La ĉevalistoj disdividante rajdas plue, kiel la akvo disĵetadas el akvumilo. Frue estiĝis polvonuba spaco ĉirkaŭ mi, ke mi povis preni mian arkon.

La bridon de mia ĉevalo mi ĵetas sur la butono de la selo. Tiras, streĉas ankaŭ mi la kordon de mia pafarko. Sed ni ankoraŭ ne pafas.

La gazono de kampo disŝiradas sub la hufoj de ĉevaloj. En la polvonubo apenaŭ mi vidas la estron.

– Huj-ra!

Kornosigno:

– Arkpafu!

La mondo eklipsas antaŭ mi: tio estas la nubo de sagoj, la nubo de niaj sagoj. Ankaŭ mi premas per genuoj mian grizan ĉevalon, klinigas min malantaŭen, kaj pafas mian sagon en la alton.

Kia susuro, susurego! La blovado de timaj ĉevaloj. Huj-kriego de suspensiĝintaj viroj.

Sed jam flugas la nubo de sagoj ankaŭ de alia flanko. Mi levas mian ŝildon. Sago frapiĝas en la breto de selo, alia post minuto krakas sur mia ŝildo. Dio mia, nur mian ĉevalon ne trafu sago.

Sed ni rajdegas plue antaŭen.

Dum la rajdego mi jam vidas la denson de la malamiko apud la ŝildoj. La aro de ĉevalaj brustoj krakante premadas ilin. Klakfrapas, torentas la najlitaj klaboj. La kriado „huj-ra” modifas al stranga veado, kriaĉo. Mi vidas nur la ĉevalojn de miaj kunsoldatoj antaŭ mi, kiel ili ĵetiĝadas kun ŝaŭmantaj buŝoj en la selo, sed mia ĉevalo jam transsaltas kadavrojn. Lancojn antaŭen! Ho ja, ili estas la alanoj! Piedtretu ĉevalo mia, piedtretu! Piedbatu la serpentantajn vermojn!

Jen, ankaŭ kontraŭ mi leviĝas vivrestinta. Ne: Ĉat mortbatis lin. Sed venas anstataŭ li alia: alano kun hirta barbo, kun kiraso surkape. Lia lanco estas rompita. Per ligna klabo batas li dekstren iun. Ankaŭ mi batas dekstren, maldekstren, kie mi vidas kapon. Mi sentas teruran forton en mia brako, mi povus rompi domon. „Puf”, ricevu, hundo! Ankaŭ sur mian femuron falas io. Ne gravas! Ĉat! Li ektiregas lian ĉevalon reen, kaj ektuŝas sian vizaĝon. Apud ni kriege rajdegas antaŭen iuj, kiuj momenton pli frue estis ankoraŭ malantaŭ ni.

Ni spiregas. Ni luktis almenaŭ horon. Ankaŭ la ĉevaloj spasmospiras. Inter siaj malantaŭaj piedoj fluetas la blanka ŝaŭmo de ŝvito. Mi devus kroĉi mian piedingon por povi pli supren etendiĝi, kiam mi batas. Sed se mi havus tempon por tio! Mia pulmo apenaŭ elŝiriĝas pro spirego. Mi sentas soifon.

Mi rigardas Ĉaton, por ekscii, kio okazis. Li kraĉas kun sango du-tri dentojn flanken. Terure blasfemas li. Li viŝas ŝviton el la okuloj, kaj krias al Lado:

– Batalhakilon!

Kaj li prenas batalhakilon. La alanoj staras tiel dense, kiel la nerikoltita tritiko. Ili pikas nur la ĉevalojn. Baraktantaj ĉevaloj, kaj konvulsiantaj homoj sur la tero estiĝas bastionon antaŭ ili. Ni devas kurbrajdi por atingi ilin. Sed en la pulvomaro antaŭenondas la franka ĉevalistaro kun ruĝaj plumoj, … kaj atakas nin!

La du ĉevalista armeo kuneksplodas. Sonas krakado de ŝildoj, frapado de kaskoj, kriegado, tusado de ĉevaloj. Granda infera miksado! Falas sanga, franka ĉevalisto sur min. Mi batas per klabo sur lin. Li subturniĝas. Lia ĉevalo premiĝas al la mia. Mi kapobatas ankaŭ ĝin. Pro la polvo mi jam ne povas vidi.Sed mi aŭdas la revokantan kornosignon. Mi konsterniĝas. Mi ektiras la bridon de mia ĉevalo. La denseco estas tro granda. Oni ne povas turniĝi. La fremda ĉevalistaro prenas nin en rea direkto.

Sed malantaŭ mi la spaco grandiĝas. Mia ĉevalo leviĝante turnas sin, kaj ekkuras reen post la aliaj ĉevaloj.

– Benu vin la Dio, saĝa besto!

Nova taĉmento kureganta apud ni sur la malamiko transprenas de ni la batadon, kaj ni spiregante vicigas nin en novan batalordon.

– Dank' al dio: mi vivas.

La taĉmento estas sanga. La korno de Ĉat blovas ordiĝadon. Ni ripozas. La impeto de la alanaj ĉevalistoj estis tiel forta, ke ĝi reŝovis nin je mil poŝo, sed la taĉmento de Orgovanj ne alvenis helpi nin, kaj deflanke atakis la frankojn.

Ni nun ripozas, spiregas, sekigas nin. La soifo kiel akra tranĉilo pikas mian gorĝon. Ĉat sputadas kaj blasfemas. Ankaŭ aliaj estas sangaj. Ili turnas siajn brakojn, etendas siajn piedojn: ĝis ili movas, ne estas grava problemo. La sangado ne estas problemo. Ankaŭ mia kruro kaj la brusto estas sangaj –, mi estas eĉ fiera pro tio. Nur la piedingon mi povus ordigi! Ĉiuj etendiĝas en la selo: ili rigardas la taĉmenton de Orgovanj. Tiuj batalante migradas en nordan direkton. Nekomprenebla, kial moviĝas ambaŭ batalanta grupo en la direkton al nordo. Kvazaŭ etaj fulmoj kuradus zigzage super la amaso. Eble la komenca premo ekmovigis la ĉevalojn en tiu direkton. Inter ni kaj la batalantaj malfermiĝas spaco, granda, kiel la larĝo de Danubo.

– Mi tranĉis ok! – spiregas Lado– ĉu vi vidis?

– Mi tranĉis kvin! – krias mi.

– Mi vidis – respondas Lado – ĉu vi?

– Mil – furiozas Ĉat –, mi mem murdos mil!

Laŭtega muĝo eksonas malantaŭ ni, kiu subprenas eĉ la bruon de la batalo.

– Atila! – admiregas Ĉat.

Seppik írta nyelvtana előszavában, 1937-ben:

„Amikor 17 éves koromban, gimnazistaként eszperantóul tanultam, különböző nyelvi problémákkal találtam szembe magamat, melyekre az elemi nyelvkönyveimben nem találtam választ. Ezért előrehaladásom igen keserves és lassú volt, mert ismereteimet a nyelv teljes szerkezetéről és különböző intim részleteiről csak lassacskán, lépésről-lépésre, könyvek és folyóiratok figyelmes olvasásával tudtam megszerezni, és többnyire a szabályokat is magamnak kellett megfogalmaznom.

Aztán később a Cseh-módszer tanáraként Svédországban, Norvégiában és Csehszlovákiában azt tapasztaltam, hogy ugyanilyen nehézségekkel küzd mindenki, aki alaposan el akarja sajátítani a nyelvünket, és hogy annak az oka, hogy léteznek „örök kezdők”, és hogy az úgynevezett régi és perfekt eszperantisták is vétnek hibákat az az, hogy hiányzik egy olyan nyelvkönyv, amelyik szisztematikusan és népszerű formában megmagyarázná a nyelv finom szerkezetét és mechanizmusát.

Ennek a könyvnek a célja, …, hogy pótolja ezt a hiányosságot.”

27. Összetett szavak

Összetett szavakat a szótövek egyszerű egymás mellé helyezésével képezhetünk, ahol is [alárendelő összetételben] a fontosabb főszó hátul helyezkedik el. Ha egymás mellé helyezzük a benk és pied töveket, új szavakat képezhetünk: benkpiedo és piedbenko, melyek egyáltalán nem ugyanazt jelentik. Benkpiedo egy olyan lábat jelent, amely a padhoz tartozik (= benka piedo vagy piedo de benko). Míg a piedbenko jelentése: egy olyan pad, melyet lábak jellemeznek, melyet lábak részére készítettek (= pieda benko vagy benko por piedoj).

Elkerülendő a helytelen és félreérthető összetett szavak alkotását, jól kell tehát ügyelni, hogy a főszó mindig az összetétel utótagja legyen. Kétes esetben elemezni kell a szavakat, elkülönítve a gyököket és ellátva őket végződéssel, amelyek a kifejezés megértéséhez szükségesek. Így rögtön látható, melyik a főszó és melyik a mellékes. Ha például nem tudunk választani a foliarbo = lombfa (!) és az arbfolio falomb között, bontsuk szét őket: foliarbo = folia arbo [lombos fa], arbo kun folioj; arbofolio = arba folio [falevél], folio de arbo [fának a levele].

Példák: dompordo = doma pordo, pordo de domo; cigarstumpo = cigara stumpo, stumpo de cigaro; fabriklaboristo = fabrika laboristo, laboristo de fabriko; stratangulo = strata angulo, angulo de strato; skribmaŝino – skriba maŝino, maŝino por skribi; vetkuri = vete kuri; finlegi = legi ĝis fino; homplena = plena de homoj; altkreska = de alta kresko; grizhara = kun grizaj haroj; nudpieda = kun nudaj piedoj; frumatene = frue matene; bonvolu = bone volu; sukerpeco = sukera peco, peco de (da) sukero; pecsukero = peca sukero; hejmlando = hejma lando, lando de la hejmo.

Bizonyos gyökök összetételekor sok mássalhangzó kerülhet egymás mellé, melyek kimondása nehéz, vagy éppenséggel lehetetlen: ĉambrpordo, tondrkrako, nigrhara. Ilyenkor be kell iktatni a megfelelő nyelvtani végződést: ĉambrOpordo, tondrOkrako, vitrOpordo, manĝOtablo, dormOĉambro, fenestrOkadro, nigrAhara, neĝEblanka, pafIpreta. De ilyen segédhangzót csak tényleg akkor használjunk, ha valóban szükség van rájuk. Vagyis ne mondjuk: domOpordo, buterOpano, matenOmanĝo, hanem csak egyszerűen és röviden dompordo, buterpano, matenmanĝo. Ugyanígy longtempe és kelkfoje jobb, mint longAtempe és kelkAfoje.

Olykor az összetett szavak túl hosszúra sikerülnek (fervojkonduktoro, parlamentprezidanto, redakcisekretario),és nehezen érthetők (monujenhavo) vagy még félre is érthetőek(altondo, ĉevale). Ilyenkor célszerű kötőjellel szétválasztani a szóelemeket, vagy még jobb különírni őket: fervoj-konduktoro vagy fervoja konduktoro, parlament-prezidanto vagy parlamenta prezidanto, redakcia sekretario, monuj-enhavo vagy enhavo de (la) monujo, alt-ondo vagy alta ondo (altondo = al-tondo); ĉe-vale vagy ĉe la valo (ĉevale = mint ló!). Ugyancsak vitra pordo jobb, mint vitropordo, urba biblioteko jobb, mint urb(o)biblioteko, printempa vetero jobb, mint printempvetero, stb. Egyáltalán kerüljük a túl sok összetett szó használatát, és részesítsük előnybe az egyszerű szavakat, mely által a stílus könnyedebbé, kecsesebbé és könnyebben érthetővé válik.

Az olyan összetételek, mint meznokto, mezsomero, centjaro, miljaro kaj piednuda, melyekkel gyakran találkozunk, nem szabályosak. Helyettük használjuk az alábbi szabályosakat: noktomezo (= nokta mezo, mezo de la nokto), somermezo (= somera mezo, mezo de somero), jarcento (= jara cento, cento da jaroj), jarmilo (= jara milo, milo da jaroj), nudpieda (= kun nudaj piedoj).

Olykor az összetett szavaknak egészen speciális, sajátos értelmük van, amely nem vezethető le egyenesen az elemzett formából. Például nem minden városi ház vagy a város háza (= ház, amely a házban található vagy a városhoz tartozik) urb(o)domo (= városháza); Finnország kétségtelenül része a világnak de mégsem mondparto (világrész = kontinens); mindig szabad ideje (libera tempo) van az embernek, amikor nem foglakozik valamivel, de szabadságot (libertempon) évente általában csak egyszer kapnak a dolgozók; stb.

– Atila – admiregas Ĉat.

Vere li venas sur granda, blanka ĉevalo inter siaj brilantaj korpgardistoj kun dudekmil da hunoj. Li etendigas alten sian glavon brilantan, kvazaŭ dirus:

– Hunoj, kial vi restadas? Ĉu estas, kiu ne batalas ĝis la elĉerpiĝo de sia lasta forto, kiam mi batalas en la unua vico?

Kaj li rpidege rajdas antaŭ ni kun granda zumo. Antaŭenklinantaj ĉevalistoj, ĉevaloj kun protrudaj okuloj, ĉiuj tusas la povon tra siaj larĝiĝintaj naztruoj. La flago de Atila: kiel ia blanka spirito flirtas super la kureganta armeo …

Nian armeon pleniĝas nova forto: neniu troviĝas, kiu ne esperus en la bonŝanco, kiam kondukas nin Atila.

Ni ekiras denove.

– Nur al la mezo! – ekkrias antaŭ mi zoltano kun strutplumo. – Ordono de Atila! Ni rompos la mezon de la malamika armeo.

Sed kiu diablo scias en ĉi tiu tumulto, kie estas la mezo de la armeo?

Tio devas esti tie, kien kondukas Atila.

Baldaŭ estos tie ankaŭ ni, kie la polvo kirliĝas la plej alten.

Sed oni povas vidi la brilon de la glavoj, kaj super la polvo la flirton de la blanka flago. Densa tumulto vibrigas tie la teron kaj la ĉielon en dentogrincanta, sanga, danĝera luktado. Kaj kvazaŭ mi vidus inter ili la flavece brilantan kaskon kaj fulmobrilon de la glavo de Atila. La malamiko estas jam tuta alana ĉevalistaro. Iliaj klaftolongaj piklancoj kiel birdoj flugadas inter ni. Ankaŭ ni estas denove en la kirlo de la infero.

La unua, kiu doniĝas por mi estas burgundo kun larĝa barbo kaj sangaj okuloj. Ĉat rompigis lian ŝirmon kaj plurajdis antaŭ li al alia vivulo. Tuj, kiam ja malsuprenfalas lia batita brako, mia lanco krakante penetras en lian bruston. Momenta hororo trakuras min. Mi forgesis retiri mian lancon. La Burgundo subturniĝas de sia ĉevalo kiel sako.

Mi ne havas tempon, suprenrigardi: kiu vidis mian pikon? - mia ĉevalo plutiregas min. Mi ne havas lancon. Mi ekprenas mian glavon. Ho, hunda piedingo! nur mi povus ĝin kroĉi pli supren!

– Huj! Huj!

Mia ĉevalo transsaltas mortintajn ĉevalojn, kaj tretas mortulojn. La kriojn huj-huj! ŝanĝas kriegoj: ili jam fuĝas!

Sed jen, la ĉevaloj kompaktiĝas. La alanaj lancistoj ne kontraŭstaris la teruran premon de hunoj, sed la centmila, densa ĉevalistaro de frankoj kontraŭstaras. La glavo ne venkas ilin, nur la lanco, panardo kaj kolbo.

Kaj kunmiksiĝas la huna kaj franka ĉevalistaroj, huna kaj franka kriegoj, huna kaj franka pikiloj. Oni ne povas vidi alion nur koleregan, sangan miksaĵon, fulmon de armiloj, ĵetadon de ĉevaloj. Tempesto de blasfemoj, zumego de kolboj, krakado kaj knalo de glavoj kaj lancoj. Ia ĉevalo post la alia malsuprenĵetiĝas, ankaŭ la homoj kun ili, super ili kunbatadas aliaj ĉevalistoj, kaj tie, kie antaŭ kelkaj minutoj malsuprenĵetiĝis unu ĉevalo, restas konvulsianta, sanga, moviĝanta monteto de homoj kaj ĉevaloj.

Pasos minuto, kaj ankaŭ mi troviĝos en la mezo de tia infera konfuzo. Ĉat-on mi perdis jam pli malfrue. Li malaperis de antaŭ miaj okuloj. Ordinaraj blankaj hunoj, turnigas ĉirkaŭ mi siajn batalpioĉojn. Iun batas per hakilo franka batalisto kun sanga barbo apud mi. La huno dorse turniĝas malsupren de sia ĉevalo. Kiam la pioĉo de huno flugas antaŭ mi, mi kaptas ĝin. En la sekvanta momento mi bategas per ĝi la kapon de franko, ke lia kranio krakante rompiĝas, kaj la homo malsuprenfalas.

– Kiu vidis tion?

Mi ne aŭdas eĉ mem mian vorton en la infera kirlado.

– Nur al la denso! – kriadas la zoltanoj.

Iu grandbuŝa zoltano, kriegadante staras sur la dorso de kunamasiĝantaj ĉevaloj, kvazaŭ ne nur sia buŝo kriadegus, sed la tuta korpo. Homo estiĝinta kriego! Nur en turmenta sonĝo povas krei ĉi-tian fenomenon la malsana fantaziado.

La ĉevaloj spiregas kaj tusadas pro la polvo. Iliaj ŝvitŝaŭmo kiel blankaj ĉifonoj flugadas super siaj kapoj al la ĉevalistoj.

Iu huna taĉmento deflanke premiĝas en la frankan armeon, kaj ŝovas ilin de antaŭ ni. Malfermiĝas granda libera spaco, kaj ni povas nin iomete anheligi.

Mi malfermas la kradon de mia kasko. La ŝvito fluas de sur mi, tiom, ke mi en paca tempo povus akvumi tri florbedojn. Ankaŭ mia ĉevalo estas en ŝvitŝaŭmo, en sanga ŝaŭmo. Neniam mi vidis tiom da sangaj ĉevaloj! …

El inter la batalantoj malantaŭenrestas kelkaj sangaj bravuloj. Ili direktas la nazon de siaj ĉevaloj al nia tendaro. Mi vidas, la brako de iu pendas kiel tio de plenigita pupo. La alia survoje subturniĝas de la ĉevalo, la piedo kroĉiĝis en la piedingo, kaj la ĉevalo tiel plutrenas lin.

Mia piedingo estas ankoraŭ ĉiam longa. La ŝvito pikas mian vizaĝon. Mi elpoŝigas mian tukon por viŝi ĝin. Depreninte la tukon de mia vizaĝo, mi vidas, ke ĝi estas tuta sango.

– Huj, Diablo … – ankaŭ mi ekblasfemis.

Kaj kiam la spaco plenigas la grupo, kiu malantaŭas al ni, mi ek-spronas mian ĉevalon, atakas per mia batalhako samtempe sur tri frankojn.

Blindiĝite pro kolerego batas mi inter ilin. Apenaŭ eĉ mi ne rigardas, kien mi batas. Sed jam ankaŭ la hunoj helpas: du frankoj falas inter la ĉevalojn, la trian tiras sia ĉevalo en la liberan spacon, kaj tie ĝi subĵetas lin.

– Tio estis majstra tranĉo, Zeta! – krias voĉo malantaŭ mi.

Mi turnas min: Badalo estis tiu, la huno de la fino de urbo, kiu instruas ĵeti lancon por junuloj hejme. Ankaŭ lia vizaĝo kaj brusto estas sanga. Mi eĉ ne povus rekoni lin, se sia ŝvito ne lavus la vizaĝon. Sed kvazaŭ li generus novan animon por mi per lia laŭdo!

En la sekvantaj minutoj la taĉmento de amikoj inundas sur nin. Aliaj kriegoj, aliaj armiloj, aliaj homoj. Multe, kiel la akridoj. Ili puŝas nin, kvazaŭ monto falus sur nin. Unu huno post la alia falas de sia ĉevalo. La ceteruloj, kiuj ankoraŭ ne atingis la malamikon, ekkriante skuas glavojn kaj batalhakilojn.

La kornistoj blovas reiron.

La ĉevaloj turniĝas, oni eĉ ne devas ektiri ilin: ili komprenas la signalon: ili turniĝas kaj kuras reen.

La amorikoj kaj frankoj kriegante kuras post nin. Sed nia kuro jam ne estas tiel prenita, kiel pli frue estis. Tio estas nur ruzkuro.

Jam dum kurado prenas ni de dorse la arkojn, kaj streĉigas ilin. Je la nova kornsigno ni turnigas nin, kaj sendas niajn sagojn kontraŭ ilin.

Ve al tiuj, kiuj estis frunte! Kelkiuj estiĝis, kiel erinaco aŭ kakto. Ili falas kune kun ĉevaloj.

– Pinĉon antaŭen!

Sed ili estas amasege. Kiel malgrandaj ondoj de maro ŝaŭmas la multegaj ĉevalkapoj. Post la malsuprenfalantaj eksplodas novaj kaj novaj vivantaj kontraŭ nin. La vivanta ĉevalo transsaltas la mortintan. Denove amaso da vivantaj diabloj plenigas la kampon.

– Haj-ra!

Larĝŝultra franko, kiu havas potoforman, nigran kaskon sur la kapo, tiel batas je noko Badalon luktanta antaŭ mi, per sia larĝa glavego, ke la kapo de Badalo turnante flugas inter la ĉevalistojn.

Mi sentas, ke tio estas la fatala minuto! la minuto de la morto! La murdinto de Badalo rezervas por ni sian duan baton. Sed kiel senkalkulebla estas la bonŝanco de batalo: deflanke alia huna ĉevalisto ŝaltas kun sia ĉevalo antaŭ min. Li kriegas, kaj skuas sian lancon:

– Haj-ra!

Li puŝas min de tie, kaj premas dorsen. Post li venas ankaŭ alia, tria ĉevalisto. Tio estas flanke alvenanta alia, nova, freŝa taĉmento, kiu ankoraŭ ne eniris batalon. Montras tion ilia sensanga vestaĵo, kaj ke ĉiuj havas ankoraŭ ĉapelon sur la kapo. Mi premiĝas pli kaj pli malantaŭen, kaj antaŭ miaj oluloj ludas fajraj ringoj.

Mi volus returni en la kampadejon, por vidi kial fluegas la sango de mia vizaĝo, sed malantaŭ mi tempestas la batalo: ĉevalistoj, ĝian finon ne videbla amaso, svarmas en polva nubo sur la vojo rekondukanta. Mi havas nun tempon malsuprenkliniĝi por longtenila batalhakilo, kiu kuŝis sur la tero. Mi ĝustigas ankaŭ mian maldekstran piedingon per subita nodobindo.

En la sekvanta minuto ni kuregas en sudan direkton, trasaltante mortintojn kaj mortĉevalojn en ĉiu minuto. Malantaŭ ni rajdas huna taĉmento malpura de ŝvito sur ŝaŭmantaj ĉevaloj. Antaŭe rajdas zoltano kun flago el ruĝa tolo sur lanco. La krioj „hajra” el la raŭkaj gorĝoj estas jam nur mallaŭtaj rasloj. Ĉiu ĉevalo estas tute ŝaŭmo-kovrita. La ŝaŭmo flagadas de sur la ĉevaloj kontaŭ niaj vizaĝoj.

De dorse atakas nin burgunda taĉmento, ĉirkŭ kvindek batalistoj, kiu je ĝia malŝanco ŝiriĝis de sia ĉefa batalkorpo. Tiun taĉmenton atakas, batas, murdas la hunoj nun de ĉiu flanko. Ankaŭ ili luktas per grinca malespero.

– Ĉirkaŭakiru! – krias la korno – ĉirkaŭbraku!

Mi akiras malantaŭ ilin. Kiom mi subbatis, mi ne scias, sed mia brako laciĝis. Iu tamen volus rebati, sed kiel mia ĉevalo subite levas la kapon, li trafas ĝin per sia glavego. Mia ĉevalo falas senforte. Mi saltas sur iun burgundan ĉevalon, sed mi vidas, ankaŭ ĝi estas vundita. Sed senmastraj ĉevaloj estas ĉi tie tiom, kaj estas tiel kunpremite, ke oni povus kuri sur iliaj dorsoj. Inter ili mi vidas ankaŭ hunan ĉevalon. Mi kroĉiĝas al ĝia hararego kaj sursaltas.

– Ĉirkaŭkuru!

Kiom longe daŭris ĉi tiu masakro, mi ne scias: eble kvaronhoron, eble horon. Mi vidas nur, ke la burgundoj malmultiĝas kaj malmultiĝas, ĝis ankaŭ la lasta ne falas, kaj la kunpremiĝinta ringo de hunoj kuras sur monteto de mortintoj.

La kornoj tiam krias turnon.

Bildiĝas novaj grupoj. Sur mortĉevaloj rajdas ni en la direkton, kien la taĉmentestroj, la zoltanoj nin kondukas.

En la malproksimo flirtas la blanka flago de Atila, eble en la mezo de la malamika kampejo. Ni estas kondukitaj en tiun direkton.

Sed mia forto jam ŝajnas elĉerpita. Mi ankaŭ sangas. Sur mia dekstra flanko mi ne havas puran lokon eĉ kiom manplato. Ankaŭ la brido estas tiel sanga, ke glitas en mia mano. Mi dezirus returni en nian kampadejon por ripozi apenaŭ kvaronhoron. Kaj trinki multe, sitelon da akvo. Ne estas ebla.

Ni atingis la veturilojn de malamiko. De norde rajdegas kolere kriegante niaj gelonoj kun pentritaj vizaĝoj, antaŭ nin en granda amaso.

En la sekvanta momento ili kovras la veturilojn: ili ŝiradas ĉenojn, malkovras spacon inter la veturiloj.

En la aeron flugas nubo de faruno, kaj en tiu faruna nubo brilas la glavoj de frankoj surpiede batalantaj kontraŭ la ponardoj de malamikaj frankoj.

Ni nur forkuregas apud ili, kaj tiel troviĝas niaj ĉevaloj denove en miksaĵo ternanta, baraktanta.

Hodiaŭ mi jam ne povas senhorore pensi pri tiu amasa homomurdado, pri sango, en kiu jam ek-ekglutis la piedoj de niaj ĉevaloj, kaj pri kadavroj, kiuj ligis en montetoj ĉie, ĉevaloj kaj homoj unu sur la alia, dise-mise. Sed tiam, mi diras: mi ne estis homo. Kiel se la animo ŝanĝus en mi kun la animo de ia sovaĝa besto – mi murdis kaj murdis per la forto de tigro, kaj kun malamo kontraŭ ĉiu malamiko. Mi eĉ ne pensis pri mia propra morto jam. Sed tiam, kiel mi batalis kontraŭ forta malamiko, ankaŭ mi ricevis baton post bato, ĝis grandega batalhakilo batis mian kapon, ke malheliĝis la mondo antaŭ miaj okuloj, kaj kapturnate falis mi de sur mia ĉevalo, inter la mortintojn.

28 Estas varme – Meleg van

Amikor az ilyen mondatban: La vetero estas varma a varma szó egyidejűleg vonatkozik az alanyra (vetero) és az állítmányra vagy igére (estas) is, el lehet távolítani az alanyt, de akkor a varma szó szerepe és alakja is megváltozik, más végződést kap: Estas varmE. Ez a változás azért következik be, mert a varma szó csak az igére (állítmányra) vonatkozik, hiszen hiányzik az alany, és jelző nem vonatkozhat igére. Ezért a jelzőt határozóiasítani kell. Bizonyos nyelvekben ilyen esetben általános alanyt használnak (pl. fr.: il est chaud; ge.: es ist warm, svéd: det är varmt, de ilyen, vagy hasonló az eszperantóban nincs.

Példák: Tio estas bonA. Estas bonE. BonE. La libro estas interesA. Estas interesE. InteresE. La ĉambro estas varmA. Tie ĉi estas varmE (itt a tie ĉi nem alany, hanem mutatószó, mégpedig a helyre).

Megjegyzés: Nem lehet azt mondani: Tio estas bone hanem választani kell e két mondat közül: Tio estas bonA és: Estas bonE.

29. Módhatározó

Hasonló a helyzet ennél a mondatnál: Ŝia kanto estas bela és Ŝi kantas bele. Az első mondatban bela egyidejűleg vonatkozik az állítmányra és az alanyra, a másodikban a bele csak az állítmányra vonatkozik. Ezért nem Ŝi kantas bela, hanem Ŝi kantas belE. A különbség a jelző és a módhatározó között az, hogy a jelző csak az alanyra vonatkozhat (vagy az alanyra és az állítmányra egyidejűleg), míg a módhatározó csak az igére, amire utal a neve is (latinul: ad + verbum = al + verbo).

A módhatározók a kiel? (hogyan?) kérdésre válaszolnak.

Példák: La aeroplano flugas rapide kaj alte. La flugo de la aeroplano estas rapida kaj alta. La infano dormas profunde. La dormo de la infanoj estas profunda. La junulo parolis ĝentile. La parolo de la junulo estis ĝentila. Ne parolu tiel (aŭ tiom) laŭte! Via parolo estas tro laŭta.

Igén kívül a módhatározó vonatkozhat jelzőre vagy másik határozószóra is: Antaŭ kelkaj semajnoj ŝi estis gravE malsana. Pro la sorto de sia edzo ŝi estis profundE malfeliĉa. Tio estas tutE bona! Mia onklino estas mortE malsana. Jan Kiepura kantas eksterordinarE bele. Vi faris vian taskon laŭdinde bone. TutE vere, respondis la viro.

Aktív igenevek

30. -anto, -into, -onto.

Ez a kifejezés: tiu, kiu dormas túl hosszú és nem praktikus, ezért egyszerűen azt mondjuk: dormanto (= dorm+anto).

ManĝAnto = az, aki eszik.
PromenAnto = az, aki sétál.
SkribAnto = az, aki ír.
ParolAnto = az, aki beszél.

Dormanto tehát egy olyan személy, aki fekszik az ágyban és horkol. Manĝanto ül az asztalnál és rakja a szájába az ennivalót. Promenanto lassan halad a parkban vagy az utcán. Skribanto vezeti a tollat vagy a ceruzát a papíron.

A fenti igenévek végződése –ant+o, melyben fölfedezhető az igék jelen idejű magánhangzója (a: dormAs, skribAs). Ebből következően ezek az igenevek a jelenre vonatkoznak.

De mert az igéknek múlt és jövő idejük is van, természetesen vannak ennek megfelelő melléknévi igenevek is, kicserélve az a-t az i-vel (dormIs, skribIs) és az o-val (dormOs, skribOs).

Múlt idő

DormInto = az, aki aludt.
ManĝInto = az, aki evett.
PromenInto = az, aki sétált.
ParolInto = az, aki beszélt.

Dorminto olyan személy, aki már fölébredt. Manĝinto olyan személy, aki jóllakott és meg van elégedve, promeninto pedig fáradt és éhes. Parolinto már befejezte a beszédét, és most a más beszélőket hallgat.

Jövő idő

DormOnto = az, aki aludni fog.
VojaĝOnto = az aki utazni fog.
MortOnto = az, aki meg fog halni.

Dormonto olyan személy, aki ásít és készül lefeküdni. Vojaĝonto csomagol a bőröndjébe, kigondolja az útitervét, és megfelelő mennyiségű pénzt vesz magához. Mortonto menthetetlen beteg, bármikor várhatja a halált és megírja a végrendeletét, míg a mortAnto agonizál, és a mortinto már kihűlt vagy fekszik a sírban.

1. megjegyzés: Tekintettel arra, hogy sidanto, amanto stb. már önmagában személyt feltételez, az -ulo személyesítő szufixszum már fölösleges. Ezért sose «sidantulo, lernantulino», hanem egyszerűen sidanto, lernantino.

2. megjegyzés: Ugyancsak ahogyan venanto és irinto valamint pasinto, estanto és estonto is személyt feltételez, nem pedig időt – bár az utóbbi jelentésben is használatosak –, sokkal helyesebb a pasinta, estanta, estonta (venonta) tempo forma, vagy a rövidebb alak: pasinteco, estanteco, estonteco. De mert ezek a formák kissé nehézkesek, előnyben részesíthető a pasinto, estanto, venonto. Ezek úgy-e félreértést már nem okozhatnak.

3. megjegyzés: A tradukanto és a tradukisto között az a különbség, hogy a tradukanto esetleg csak alkalmilag foglalkozik éppen fordítással, míg a tradukisto hivatásszerűen végzi azt. Ugyanilyen nagy a különbség a skribanto és skribisto, verkanto és verkisto stb. között. Hibás tehát az a fogalmazás, hogy «la verkisto de la libro» mert ez azt jelenti, hogy az a foglakozása, hogy megírja ezt az egyetlen egy könyvet. Helyesen: la verkinto (= aki megírta) de la libro.

4. megjegyzés: [Ha a mondatban a] lernanto, petinto, [stb. alakú szavak] alanyok, [ezért a kiegészítőik] nem kaphatnak tárgyragot. Tehát nem «lernanto Esperanton, petinto monon», hanem lernanto de Esperanto, petinto de (vagy pri) mono, kredanto je Dio; stb. *

31. -anta, -inta, -onta.

Ha a főnévi –o végződést –a melléknévi végződéssel helyettesítjük, melléknévi igeneveket kapunk, melyek egyenrangúak a közönséges jelzőkkel (melléknevekkel) (granda, bela, varma): grandA hundo, dormantA hundo (= kutya, amelyik alszik), mortintaJ katoJ (= macskák, melyek kimúltak), venonta tempo (= idő, amelyik ezután jön el), stb.

Ugyanúgy, mint a közönséges jelzőknek, a melléknévi igeneveknek is meg kell egyezniük számban és esetben a jelzett főnévvel: Pasinta somero estis tre varma. La falintaJ pomoJ kuŝas sur la tero. Ne timu bojantaJN hundoJN, ĉar ili ne mordas.

Zeta kuŝas vundita sur la batalkampo.

Összetett igeidők

32. estas -inta.

Ez a mondat: La kato estas malsana (milyen? - beteg) formailag teljesen megfelel ennek: La kato estas mortinta (milyen? – döglött). Következésképpen a mortinta szó a macska állapotára utal, míg ebben a mondatban: La kato mortis, a mortis szó a cselekvésre utal. Ez a legfőbb különbség az egyszerű és az összetett igeidők között.

Hasonlítsuk össze ezeket a mondatokat: Mi skribis leteron és Mi estas skribinta leteron. Az első az egyszerű igével nem mutatja, hogy befejeztem a levél írását, míg a második az igenévvel megteszi azt. Ebből következik, hogy estas -inta befejezett cselekvést jelez, míg az -is nem befejezett, megszakított cselekvést. De mert hogy az igeneves formák kissé nehézkesek, általában kerülik a használatukat, és egyszerű formát alkalmaznak akkor is, ha cselekvés befejeződött. De mi ezt csak akkor tegyük, ha nem áll fenn a félreértés veszélye.

A estas -inta félén kívül van estis -inta és estos -inta forma is, melyek különbségét az esti ige végződése jelzi: EstAs skribinta azt jelenti, hogy most, amikor mondom azt, a tevékenység már megtörtént, estIs skribinta – hogy bizonyos idővel azelőtt a tevékenységet befejezték, estos skribinta – a tevékenység csak bizonyos idő után fejeződik be.

Térjünk vissza a macskához:

Jam hieraŭ la kato estis mortinta – már tegnap sem élt
Morgaŭ la kato estos mortinta – most még él, de holnap már nem fog élni.

Havi az eszperantóban nem segédige, mert nem használatos az összetett igeidők képzésében. Következésképpen sose írjuk, vagy mondjuk: «havas skribinta» vagy hasonlókat! A mindig a birtoklásra utal (mi havas bildon – a kép az enyém az én birtokomban van, hozzám tartozik).

Gyakorlás:

Mia onklino estas tre malsana, kaj la kuracisto estas jam perdinta ĉian esperon pri ŝia resaniĝo. Ankoraŭ ŝi ne estas mortinta, kvankam jam hieraŭ vespere ni forte timis, ke eble matene ŝi estos mortinta. Oni diras, ke jam antaŭ kelkaj semajnoj ŝi estis farinta sian testamenton, ĉar ŝi estis aludinta tion al mia patrino.

51

O, benita sunlumo de benita aŭroro! Finfine denove lavas via malvarmetiganta roso mian lacan vizaĝon.

Ĉu mi vekiĝas el sonĝo aŭ el sveno? – mi ne scias. Sed miaj okuloj kvazaŭ trinkas la belegan ruĝon de la ĉielo! Mi vivas! Mia kapo estas peza, ke mi apenaŭ povas ĝin levi. Eble pro la kasko? Vere, ĝi sidas ankoraŭ sur mia kapo. Sed ankaŭ mia mano, kvazaŭ estus el plumbo. Mi devas kolekti tuton de mia forto por demeti la kaskon.

Ankaŭ la kapo doloras. Kaj mia gorĝo, stomako kvazaŭ mi vespermanĝus ardaĵon.

Mi rigardas la kaskon. Ĝi estas kavigita, ŝirita. Mi etendas la manon al la kapo. La haroj estas gluita per sango. Laŭ aperturo de la kasko mi vidas, ke oni batis min per glavego, kaj dedorse. Mi ne kuraĝas palpi la kapon.

Mi ĉirkaŭrigardas, kiel ja, mia kolo malfacile permesas.

Mi sidas inter du ĉevaloj, ĉirkaŭ mi kuŝas frankoj, hunoj kaj burgundoj senmove. Du el ili kun vizaĝo supren. Unua estas burgundo kun hirta barbo. Alia estas juna franko, kies hepato pendas el la ventro. Aliflanke kuŝas kvar hunaj soldatoj unu sur la alia, kaj la kvina, kavazaŭ sur divano, sidas sur ili, kaj kiel se dormus kapon klinante sur la brusto. Ankaŭ li estas huno, lanco estas batita tra lia korpo.

Mi krias:

– Oĉod!

Li ne respondas, eĉ ne moviĝas.

La batalkampo estas plena de kadavroj. Homoj, ĉevaloj, armiloj en senorda diseco. Ankaŭ nuda brako kuŝas tie sola. Ĝi estas ĉe ŝultro tranĉita. Sur la fingro ĝi havas oran ringon. La senkorpa brako estas sanga. Romia soldato nigra de sango sidas sur la tero, apenaŭ kvin paŝa proksimo de mi. Lia kranio estas malfermita, kiel oni mitulon malfermas. Li sidas, kvazaŭ gapus sian cerbon en la manoj.

Ne ĝemetadas, ne veas jam iu. La aero estas malvarmeta, kvankam mian kapon ankoraŭ mi sentas, kiel se ĝi bakus en fajra forno.

Mi observas min de brusto ĝis piedo. Sur mia vesto estas nigriĝinta sango ĉie. Mia surtuto, pantalono estas disŝirita. Mia nuda brusto estas nekovrita, ankaŭ ĝi estas sanga.

Mi provas leviĝi. La maldekstra gambo estas bona, sed la dekstra gambo …

Akra doloro atentigas min. Mi vidas, ke la genuo ŝvelis.

Helpe de maldekstra gambo kaj brakoj tamen iel mi pene leviĝas. Franka batalisto kuŝas senkape apud la ĉevalo, kaj kramfe premas sian lancon en mano.

La pinto de lanco montras al mi. Mi devas nur etendi mian brakon. Sed ankoraŭ tiel mi devas tordi la lancon por preni ĝin el lia mano.

Helpe de lanco mi povas min sidigi sur la malantaŭa parto de ĉevalo.

Mi povas ĉirkaŭ rigardi je la kampo ĝis malproksimo. Ne troviĝas pura fliko eĉ kvardratklafto. Mortintaj ĉevaloj estas ĉie, kaj inter la ĉevaloj kuŝas homaj kadavroj dise-mise.

Mortinta franko staras kvarkrure. Nekredebla.

– Aaa – ĝemetas iu dolorplene ie –, aaa …

Kiam forflugas ankaŭ la lasta vualo de matena elspiraĵo, mi povas rigardi ĝis la huna kampadejo.

Veturiloj estas fortikaĵforme ĉirkaŭstarigitaj, antaŭ ili staras ĉevalistaj gardistoj ĉie.

Mi rigardas la romian kampadejon, tio estas, mi nur rigardus, mi vidas ĝin nenie.

– Aaa

Mia kapo estas kvintalpeza. Mia lango estas seka kiel tindro.

Se iu donus al mi kornon da akvo, mi donus al li rekompence la duonon de mia vivo.

Pasis ĉirkaŭ kvaronhoro. El la direkto de huna kampadejo mi aŭdas kornosignalon. Sed la signalo vokas nur al forveturo, ne al batalo. Ankaŭ la bruo estas nekutima. Antaŭenrajdas ĉevalistoj, kaj disiĝas. Oni rajdas ankaŭ en direkton al mi. La ĉevaloj transsaltas la mortintojn.

Mi mansignas al ili.

–Tien! Tien!

Sed ili nur rajdegas tien kaj reen. Foje haltas kaj observas la malproksimon en la direkto de sunleviĝo.

Iu rajdegas apud mi, sed ne rigardas eĉ al mi. Ili kuras tien kaj reen, kiel freneziĝintaj!

Foje-foje mi aŭdas la kriojn:

– Ili fuĝis!

Pli kaj pli estas la rajdistoj saltigantaj la ĉevalojn inter la mortintoj.

La kampadejo zumas kiel la abelujo. Serena krio de fajfiloj sonas ĉie. Mi jam komprenas: la romianoj formarŝis nokte.

Honoro al dio de hunoj! Finfine mi havas ian agrablan senton en ĉi tiu suferiga stato. Nun jam certe oni venos, kaj kolektos la vunditojn.

Mi atendas pacience, kvankam mi havas inferan soifon. Se la frukto povus senti, ĝi sentus tion, kiam la varmego sekigas ĝin en la forno.

Sed kial iu ne ekmoviĝas ankoraŭ?

Certe Atila ne lasas ilin. Li suspektas ruzaĵon. Nur kelkcent rajdistoj kuregas en ĉiu direkton de mondo por malŝirmi la eble kaŝantan malamikon.

Post duonhoro mi tamen vidas, ke svarmas antaŭen el inter la veturiloj pastroj, virinoj de diversaj nacioj, kaj ugoraj fiŝkaptistoj. Venas ankaŭ sinjoraj ĉevalistoj.

Sur la batalkampo leviĝas manoj, ĉapeloj, komencas kriado:

– Tien! Tien! He! Akvon!

– Aaa – sonas pli laŭte la ĝemetado.

Ŝildo plektita el bambuo kuŝas en proksimo. Mi pikas en ĝi la lancon, kaj levas alten.

– Tien! Tien!

Sed kiam ili atingas al mi?!

La sinjoroj sur ĉevaloj – kiel mi vidas –, kiuj rajdas la batalkampon, faras nur rigardiron. Nur venus ankaŭ mia mastro, aŭ iu el lia popolo.

Fine iu proksimiĝas ankaŭ al mi. Mi krias:

–Helpu!

Ĉefsinjoro Sirtoŝ haltigas sian ĉevalon, kaj gapas min, aŭ la grandan grupon ĉirkaŭ mi.

– Tuj oni iros ankaŭ por vi – fortigas li min bonanime.

– Vian tubon …

Li rigardas dorsen:

– Mi ne havas ĝin kun mi.

– Kial ne venas ĉiuj el la kampadejo – demandas mi plende –, ja multe ni estas vunditoj.

– Atila malpermesas tion – respondas la ĉevalisto. – Ankoraŭ povas esti, ke la romiaj atakos nin dedorse.

Kaj li plurajdas.

Iu alia ĉevalisto krias al li:

– Kiu estis la reĝo, kiun oni entombigis nokte?

– Teodorik – respondas Sirtoŝ.

Lia ĉevalo ĉirkaŭirante mortintojn pluportis lin.

Poste longe neniu proksimiĝas al ni.

Kvankam el la kampadejo oni venis jam ankaŭ per veturiloj en grandaj grupoj: kolektis la valoraĵojn, armilojn de mortintoj. Aliaj grupoj kolektis la vunditojn. Ene, en la kampadejo ĉie sonis fajfoj kaj sakflutoj.

Mia brako laciĝis jam de mansignado centfoja, ŝajnis jam pasinta eterno, kiam finfine la helpo atingis ankaŭ min.

Oni donis al mi trinki, kaj metis min sur brankardon, kaj portis min al la rivereto, kien estis portitaj ankaŭ la ceteraj vunditoj. La koloro de rivereto ankoraŭ tiam estis kiel tiu de vino. Ĉe la bordo estis sennombraj mortintoj, ankoraŭ pli multe en la fluejo!

La pastroj, virinoj kaj la ugoroj lavis, bandaĝis nin, dum la ceteraj kolektis la valoraĵojn sur la batalkampo.

Mi aŭdis, ke nur selon oni kolektis tiom, ke plenigus cent veturilojn. Sed oni forportis nur la duonon de tio. El la restaĵo oni faris brulŝtiparon sur la kampo, por bruligi sur ĝi la mortintojn, kiuj estas noblaj sinjoroj, taĉmentestroj aŭ zoltanoj. Oni kunmetis ŝtiparon ankaŭ el lancoj, ŝildoj kaj veturilpartoj.

Oni metis sur ŝtiparon ankaŭ la mortintojn, kiuj havis parencojn en la armeo.

Mi havis vundojn por bandaĝi nur sur la gambo kaj kapo. Mi povas diri: teruraĵo estis rigardi mian gambon, sed mi pekus per plendo, ĉar estis vunditoj, ke ekvidante ilin mi devis fermi miajn okulojn.

Tiuj bonaj paganaj pastroj! Benu ilin la Dio, inter ili precipe Sodoron, kiu bandaĝis mian gambon per tolo ŝirita el robo de belonota mortinto.

Sed miloj kaj miloj atendis la flegadon: por mi ne doniĝis jam homo, kiu povis porti min al la tendo de Ĉat.

Vane mi kriis foje al la virinoj, foje al la ugoroj, ankaŭ al Bial, al Buĉa – ili lasis nin ĉe la bordo. Ili metis sur nian kapon selon, ĉevalkapon, ĉapon kiel kuseno, kaj diris, toleru ni, ĝis venos la nia vico.

La sanuloj ja aŭ amuziĝis, aŭ kolektis predon. Dum ni kuŝis sub la brilanta suno, batalantaj kontraŭ muŝoj.

Kaj timegante, ke subite ekmoviĝas la armeo, kaj oni lasis nin tie – al kovroj.

Ankaŭ la aĝa episkopo Lupo diligentiĝis inter la vunditoj. Mi kriis al li latine:

– Heus domine!

Li venis al mi. Li promesis, ke vespere, kiam li estos returninta en la kampadejo, informos Ĉat-on. Sed li ne returnis. Li tranoktis tie, inter la vunditoj.

Guton da akvo, se iu donus al mi, mi ne bedaŭrus, se mi devus tuj morti por tio.

Sekvantan tagon Atila trarajdis la batalkampon. Li viztis ankaŭ nin, foje-foje li parolis konsolante:

– Viaj vundoj estas viaj gloroj. Ankoraŭ survoje vi saniĝos, kaj alvenos sanaj hejme.

Eĉ la mortantaj rigardis feliĉe lin.

Sed mia mastro ne estis en la eskorto. Ĉu li mortis, aŭ kuŝas ie vundita? – mi ne sciis.

Tiam mi jam havis varmegon: la fajro de la geheno bruligis min! Mi subteniĝis sur unu brakon, kaj vomis sagon.

Zoltano, nome Estan, kiu havis rompitan kruron, sidis apud mi. Li kris:

– Ho, la spronon de via patro, sur vi estas pesto!

Tiam jam ankaŭ mi mem sciis tion. Mia gorĝo kaj akselo estis ŝvelitaj.

El la batalo mi saviĝis, en la peston mi falis.