Aleksandro Horváth's blog/

Gyakran lángolnak föl viták az eszperantó nyelvi szabályairól.
Úgy gondolom, a témát két részre kell osztani. A nagyobb témarésznek kell lennie a mindennapi nyelvhasználatnak. A másik rész, amely mégsem lehet elhanyagolható, a nyelvhasználat az állami vizsga közben. Ez igen fontos azok számára, akik vizsgára készülnek. Itt a szabályokat a vizsgáztatóknak kellene rögzíteniük. Most a követelményeket a vizsgára készülőknek és a tanároknak úgy kell összekeresgélni a vizsgatapasztalatok, különböző kiadványok és segédanyagok alapján. (A témának ezt a részét magam nem nagyon ismerem, mert sem nem vizsgáztam, sem nem tanítottam hivatásszerűen.)
Ami a másik részt illeti, meg kell figyelnünk az etnikus nyelvek példáját (esetleg a magyarét). A magyar nyelv is fejlődik az Akadémia ellenére. Néha az akadémikusok megmondják, hogy bizonyos formák szabályellenesek, mégis az idők folyamán ezek beépülnek a mindennapi nyelvhasználatba. Hasonló lehet a helyzet az eszperantó esetében is, de itt a folyamat lassúbb lehet (és annak is kell lennie), mert a nyelvet használók távolabb vannak egymástól, mint az etnikai nyelvek esetében, ahol azok egy tömbben élnek.
A 16 szabályra már nem is igen emlékszem. Kezdetben bizonyára elolvastam, de elfogadtam, hogy azok már elveszítették jelentőségüket. A mindennapi használatban az a fontos, hogy az eszperantisták, akikhez beszélek, megértenek-e engem - ha közös szavakat használok és a nyelvtant illetően követem a tiszta logika szabályait –, vagy sem. Ha olyan szöveggel találom magam szemben, amelyik logikátlan és hemzseg a neologizmusoktól, egyszerűen el sem olvasom. Lehet, hogy így fontos ismeretektől fosztom meg magam, de az eszperantó világban annyi szépen megírt, tiszta és fontos szöveg található, hogy hátralévő életemben mindet el sem tudom olvasni.

Ofte ekflamas debatoj pri lingvaj reguloj de Esperanto.
Mi pensas, ni devas dividi la temon al du partoj. La plej granda temo devas esti la ĉiutaga uzo de la lingvo. La alia parto, kiu tamen ne povas esti malgrava, estas la lingvouzo dum la ŝtata ekzameno. Tio estas tre grava, ja, por tiuj, kiuj intencas fari ekzamenon. Tie la regulojn devus fiksi la ekzamenistaro. Nun la postulatojn povas serĉadi la ekzamenontoj kaj instruistoj surbaze de ekzamenaj spertoj, diversaj eldonaĵoj kaj helpmaterialoj. (Mi ne konas bone ĉi-tiun parton de la temo, ĉar mi nek ekzamenis, nek instruis profesie).

Kiu koncernas la alian parton, ni devis observi la ekzemplon de etnaj lingvoj (eventuale la hungaran). Ankaŭ la hungara lingvo evoluas kontraŭ la Akademio. Foje la akademianoj diras, ke certaj formoj estas kontraŭregulaj, tamen ili dum la fluo de tempoj enkonstruiĝas en la ĉiutaga lingvouzo. Simila povas esti la situacio ankaŭ en kazo de Esperanto, sed ĉi tie la procezo povas (kaj devas) esti pli malrapida, ĉar la lingvouzantoj troviĝas pli malproksime unu de la alia, ol en kazo de etnaj lingvoj, kie la uzantoj loĝas en unu bloko.

La 16 regulojn mi jam ne memoras. Komence, certe mi legis ilin, sed mi akceptis, ke ili jam perdis la gravecon. En la ĉiutaga uzo estas grava, ĉu la alparolitaj esperantistoj komprenos min - se mi uzas komunajn vortojn, kaj koncerne la gramatikon, mi sekvas la regulojn de klara logiko –, aŭ ne. Se mi trovas min kontraŭ teksto, kiu estas nelogika, kaj enhavas aron da neologismoj, mi simple ne legas ĝin. Eble tiel mi malhavos gravajn informojn, sed troviĝas tiom bele skribitaj, klaraj kaj gravaj tekstoj en Esperantujo, kiujn mi en mia vivo certe ne povos finlegi.

Antaŭ la decida batalo Atila ankoraŭ sentas forton prirabi la okcidentajn urbojn. La hunoj marŝas kontraŭ Orleano kaj Parizo.

Atila indulgas al urbo. Pesto dekonas la armeon. Zeta akiras la enviatan sed infektitan, kupran kaskon.

Aecio ne ĝustigas sin al imagoj de Atila. Kiu posedos la monteton inter ambaŭ kampadejoj? Ĉu la hunoj havas propran dion? Veto pri la estonteco.

44

La sinjoroj staradis ĝis sunsubiro sur la turo de tendo de Atila: ili observis la kampadejfaradon de la romia armeo.

Mi rigardadis nur de nia tendo en la varmego. Sur la ebenaĵo oni povis rigardi malproksimen. Intertempe mi aŭskultis la observaĵojn de maljunaj batalistoj.

– Rigardu – diris iu –, la romiano starigas mezen la alanojn.

Kaj vere, la lokiĝo de la armeopartoj montris, ke Aecio ĝustigis mezen la „movantan kanaron”. Tio estas la armeo de Sangiban. Eble li suspektas tiun ŝanceliĝantan homon, tial lasas lin meze? Aŭ eble la longaj piklancoj havos taskon por gardi la ĉeftrupon? … Kiu scias? Kaj vere, ĉu tie estas la ĉefparto? Kie estas la mezo de tiu grandega amaso?

– Rigardu – diris la alia –, tie estas la burgundoj, kaj la frankoj. – Sed kion la katon volas[1] la romiano maldekstre?

Ĉar la brilaj romiaj kaskoj vere lokiĝis maldekstre. Antaŭ ilin estis tiritaj la maŝinoj ĵetantaj sagojn kaj ŝtonojn. Kiuj havis bonajn okulojn, povis ekvidi tion.

– Li volas ĉirkaŭi nin – ridaĉis gardisto kun larĝaj ŝultroj. Li ĵetis rigardon al mi, kaj rimarkis sur mia kapo la kaskon de Ĉege. Gaje li kriis al mi:

– Oho! Eble ankaŭ vi batalos?

– Eĉ ne forkuros.

– Ĉe la flanko de via sinjoro?

– Eĉ ne apud vi.

– Ĉu vi estis jam en batalo?

– En tia eĉ vi ne estis.

– Se vi donas al mi vian kaskon, mi instruos vin pri io.

– Pri kio?

– Nu, pri tio, kiel vi povos iri vive el la batalo.

– Se mi donos al vi mian kaskon, mi certe ne eliros vivanta. Do vi konservu por vi mem vian konsilon, kaj mi konservos por mi mem mian kaskon.

Ili ridis. La gardisto frotis sian dorson al tendokolono, kiel iu porko.

– Granda vulpo estas ĉi tiu greko – diris iu – Lin vi ne saltigos en sakon.

Cetere la hunoj jam ankaŭ survoje konversaciis nur pri diversaj batalaj praktikoj. Iu diris, ke la batalisto povas fidi nur en sia ĉevalo. Aliulo diris ke la batalisto devas timi nur de sia ĉevalo: Multaj ĉevaloj falas aŭ ektimas, aŭ saltas en danĝeran situacion.

Kelkuloj havis amuleton, kiu havis jam provitan forton. Aliulo havis glavon, kiu jam sendis cent malamikojn al la alia mondo. Kelkuloj ŝmiris la nazon de siaj ĉevaloj kun homa sango. Aliulo fidis en la krio, ke: „Ho, sinjoro, Dio mia, la malamiko estas la diablo”.

Tiaj konsiloj, eĉ se estas ia ajn stultaj, estas ĉiam interesaj en militaj tempoj.

Mi nur sciis, ke mia ĉevalo estas el inter la plej bonaj ĉevaloj de Ĉat. Kaj mia brako, se eĉ ne estas tiel forta, kiel tio de aliuloj, mia cerbo estas ĉiam sur sia loko: kiam mi vidos, ke ie la situacio estas danĝera por mia sano, mi saltigos flanken kaj retiras mian ĉevalon. Se eble mi trafiĝos inter romianojn, mi tiros la ledon de la kresto de mia kasko kaj de la kradobutono la plumon, kaj kriegos latine. Kaj se mi vidos, ke ni estas sur la dorso de la malamiko, mi kriegos la plej laŭte:

– Huj! Huj! Sur la malamikon!

Kaj mi laboros la plej diligente. Ĉefo estas la atestanto aŭ la tranĉita kapo.

Tamen tiun tagon, kiam mi vidis la maron de malamiko, ia malvarma antaŭdiro flustris apud miaj oleroj:

– Zeta, vi mortos ĉi tie! Multmil homoj mortos ĉi tie, kie estas via sekuro, ke rifuĝos,

Posttagmeze ankoraŭ ĉiam lokiĝadis la romia armeo. Ni povis vidi, kiel antaŭenkurbiĝis la bruna linio de la vizigotoj kun ledaj ŝirmiloj. Ankaŭ ili estas starigitaj en la unuajn vicojn.

Nun subite ekkrakadas ankaŭ nia flanko.

– Hirjit! Hirjit! (Ĉi tien! Ĉi tien!) – aŭdas mi la kriojn de gotaj oficiroj.

Kaj la gotoj ekmarŝadis. Ili antaŭenserpentis en longa linio el inter la tendoj. La oficiroj aperis unu post la alia: la nigrovizaĝa Akran, la bluokula, ekstravaganca Ejsarn, la rapidpaŝa Fileins, la ĉiam rideta Fiskja kun tordita lipharo, poste venis ankaŭ la aliaj: Gilta, Nikils, Milit, Nuta, Roiks, Sabil kaj la juna Skura, kiu ĉiam portis sian ĉapon sur la oreloj. Li dancis hieraŭ je sakfajfilo.

Tiam jam, kiam la romia armeo lokiĝis, Atila starigis siajn ostrogotojn kontraŭ la vizigotoj. Infera penso: frato kontraŭ frato! La vizigotoj malamis la ostrogotojn pro tio, ke ili ne kuniĝis, kiam ili rifuĝis de Atila. Ankaŭ la ostrogotoj malamis la vizigotojn: ili diris, ke submetiĝi, poste rifuĝi, tio estas friponaĵo! Malamikoj povas paciĝi en la milito, sed frato kun frato ne. La armilo de Kain estas la plej malbonega.

Kaj tiel povos batali ankaŭ la alanoj unu kontraŭ la alia!

Meze restis la hunoj: nigraj kaj blankaj hunoj komune.

Ardarikon kun gepidoj starigis Atila dekstren. Tien atingis ankaŭ la kazaroj, la jasoj, la kvadoj, la rugoj kaj la sarmatoj. La romiaj povos elekti por si kontraŭlon inter la nacioj.

– Mi ne vidas la hurulojn – ekparolis apud mi Libera Greko.

– Ilin sendis Atila norden – respondis mia mastro frotante sian ŝviton. – Kune kun hungaroj: ili ĉirkaŭeniras al dorso de romiaj.

Lancoĵetil-maŝino estis tirita kun granda krakado apud ni. Ĝin tiris ses bovo. Tiam jam ĉie estis aranĝitaj diversaj maŝinoj: lancoĵetiloj, katapultoj, ŝtonĵetiloj, maŝin-arkoj. La katapultistaj popolspecoj okupiĝis pri la veturiloj. Ili povos vigle labori sur la supro de plenigitaj sakoj, ujoj kaj bagaĝoj. Antaŭ la veturiloj iris la alanoj kun lancoj kaj la gelonoj kun falĉoj. Ili komencos rikolti nur tiam, se la malamiko penetros ĝis la linio de la veturiloj.

Mi pensis, ke ni komencos la batalon ankoraŭ tiun tagon, sed ne: la taĉmentoj nur lokiĝis unu malantaŭ la alia, kiel tion Atila ordonis.

Vesperiĝis. Kvazaŭ la ĉielo estus kolorigita per fulgo. Ekbruligis la gardfajroj antaŭ ambaŭ armeo. La gardistoj estis tiel proksime unu al la alia, ke ili povus pafi unu la alian per siaj arkoj.

La lasta ordono esti tiun vesperon, ke la fajfiloj kaj kornoj devas silenti, kaj ĉiu okupu sian ripozejon.

45

Brulis torĉo nur ĉe la malfermita flanko en la tendo de Atila. Sur la tablo bonodoris la kokinaĵoj, kiujn portis la urbo Trojes. La hunaj nobeloj kaj la aliancaj reĝoj manĝis silente. Ankaŭ episkopo Lupu sidis inter ili. Li ankaŭ nun portis episkopan ĉapelon kaj ore ornamitan mesoveston. La granda arĝenta krucifikso kuŝis antaŭ li. Li apenaŭ manĝis iom, li nur platigadis sian barbon, kaj foj-foje zorgoplene rigardis al Atila. Foj-foje li tiris sian lipon kaj susuris. Podagro turmentis la bonulon. Antaŭ la tendo staradis ankaŭ la estroj de diversaj nacioj. Ili atendis ordonon. Atila eĉ dum la vespermanĝo foj-foje mansvinge vokis al si sinjoron Mena-Sag, por montri la tabulon. Sur nigra tabulo koloraj strekoj montris la grupojn de ambaŭ armeoj. Atila daŭre rigardadis ĝin, kaj eĉ dum manĝado li donis ordonojn: kiu grupunuo kie lokiĝu, kiam devos ekrajdi la rajdsoldatoj, kiam devos moviĝi la piedsoldatoj, se la romianoj frumatene komencos la atakon.

Intertempe foj-foje alvenis spionoj kaj raportoj de la antaŭgvardioj: aliflanke prepariĝis nenio.

Oni povas tion imagi: en la malhelo la taĉmentoj ne povas sukcese moviĝi. Luno ne brilas, eĉ la lumon de steloj ŝirmas nuboj.

Post la vespermanĝo estis surtabligita fromaĝo kaj fruktoj kuiritaj en vino.

La episkopo leviĝis kaj la pokalon metis antaŭ si.

– Grandega reĝo! Reĝo de reĝoj! – komencis li ceremonie – Permesu, ke parolu la servisto de servistoj. La mesaĝo skribas vian nomon per sangaj literoj. Sur la ĉielo kometo avizis vian alvenon. La tero ektremas, kien via ombro falas, kaj ekpalas la vizaĝo de bravuloj, se vi alrigardas ilin. Sed diru oni vin vulpo de mondo, sangon trinkanta diablo, se mi pli frue alvenos antaŭ la piedoj de Dio, mi diros al Li, ke vi gvidis tra mian urbon vian mondorompantan, grandegan popolon, tamen la loĝantoj de mia urbo trankvile dormos hodiaŭan nokton.

En la okuloj de aĝulo brilis la sento de la dankemo.

La sinjoroj ne komprenis lin, eble la juna reĝo de nakar-frankoj kaj Oresto kaj mi, sed lia voĉo estis festa, kaj lia parolo majesta, kiel psalmokanto.

Atila malsuprenkliniĝis en la seĝo. La antaŭenstarantaj brovoostoj ĵetis ombron sur liajn okulojn: mi ne povis vidi, ĉu plaĉis al li tio, kion la episkopo parolis. Ĉar nur la okuloj povis malkaŝi iam ion el la animo de tiu homo, lia vizaĝo estis senmova, kiel tiu de ŝtonstatuoj.

La maljunulo daŭrigis:

– La mondo nuntempe estas maltrankvila, kiel la ondanta maro. Ĉiu popolo estas unu ondo. La ondoj moviĝas okcidenten. La Dio volas tion.

Atila mansignis al Oresto:

– Interpretu al la gastoj, kion la maljunulo diras!

La episkopo silentis, ĝis la interpretisto findiris liajn diritajn vortojn, poste li daŭrigis kun serioza vizaĝo:

– La popolo de la maljuna mondo venis kontraŭ vi, kaj eble jam morgaŭ vi levos vian armilon por kompari ĝin kun la iliaj. Fluos multe da sango. Sed estas instruo de la historio, ke la homa raso renoviĝas en larmo kaj sango. En ĉiuj grandaj tempestoj estas multe da rompo, pereo kaj detruo. La rikolto estos tretanta en koton, la bovaroj diskuras, arboj tiriĝas kun radikoj el la tero, ŝtonegoj falos kaj mortbatos vivantojn. Kiom da domaĝoj, kiom da plorego estos super la rompitaĵoj! Sed post la tempesto la aero pleniĝos de viviga forto. La radiko de falinta arbo baldaŭ ĝermos, kaj la homa animo laboreme daŭrigos sian vivon. Atila, granda reĝo! Vi mem estas la tempesto, kiun Dio sendis sur la homan rason. Via mesaĝo estas bruanta ventego. Via glavo estas fulmo. Via popolo estas rulbruega uragano. Dio volas, ke estu tiel. Ĉar nenio povas okazi sen Lia volo. Sed ĉar vi estas bona homo, mi estimas vin, eĉ se mi timege vidas vian rompadon. Donu al vi Dio, ke vi vidu la reviviĝon post la tempesto, kaj kiel Dio batis la mondon per viaj manoj, Li ankaŭ benu ĝin per viaj manoj.

Li paŝis al Atila. Atila etendis al li sian manon. La maljunulo volis kisi tiun manon. Sed Atila brakumis lin al si.

– Beno! – kriis la hunoj.

– Vivat! – kriis la fremduloj.

– Hoĥ! – kriis la gotaj estroj.

Kaj ili trinkis je la sano de Atila.

La reĝo en huneca latina lingvo, nur tiel, sidante respondis:

– Mi kredas, ke la homa vivo komenciĝis ne sur ĉi tiu tero kaj ne finiĝos sur ĉi tiu tero. Ni vagadas kaj luktas ĉi tie sen scii, kial. Sed kiel estos, kiu scias? Min sendis Dio de hunoj, kiu estas Dio ankaŭ de la mondo. Li donis glavon en mian manon, do mi ĝin ne lasos fali. Kiu povas stari kontraŭ mi?

La hunoj kriadis entuziasmajn benojn. Brilis la okuloj ankaŭ de Atila. Li levis la pokalon kun majesta movo en direkto al la episkopo, signante, ke li salute trinkas ĝin ankaŭ je lia sano.

46

Parto de la estraro foriris: Hargita, Beteg, Urkon, Kamoĉa, Birdisto, Balan, Vaĉar kaj ankaŭ Upor. La aliaj ankoraŭ restis apud Atila.

La servistoj forportis kaj kunfaldis la kampajn tablojn. La seĝojn ili metis al la flanko de tendo. Ili laboris haste.

Mi vidis jam dum la vespermanĝo, ke estas nekutima venado-irado antaŭ la enirejo de la tendo. Sed tiom alligis mian atenton la diskuto ĉe la tablo, ke mi ne atentis eksteren. Mi ĉirkaŭrigardis nur post la vespermanĝo: kial estas tia stranga krakado, svarmado antaŭ la tendo?

Mi vidis ke oni enfosas grandan betulon kun foliaro, kaj ĉe ties piedo oni batadas la teron densa kaj malmola. Dek paŝon de la arbo la kreduloj stakas brulŝtiparon. Ĉiuj ŝamanoj okupiĝas tie, antaŭ la brulŝtiparoj. Gjorhe tenas blankan eksŝafon kaj nigran virŝafon je ŝnuro. Buĉa portas sep-angulan ŝtonon sur sia kapo, kaj Ŝarmanj portas rondan, nigran ŝtonon. En la manoj de aliaj du ŝamanoj ekbrilas du kupraj kaldronoj.

Do estos diservo. La sinjoroj ĝin atendas.

La ŝtipo ekflamas, kaj lumigas la pastrojn moviĝantajn ĉirkaŭ ĝi: Kama kaj Idar estas en blanka, Zoboganj, Bogar kaj Djorhe en ruĝa, la ailaj estas en nigra robo: la manĝaĵdonantoj kaj la kreduloj svarmas en sia simpla militrobo, sola sur la kapon metis ili pintan oferĉapelon.

Sub la betulo sidiĝas tri duonnudaj pastraj muzikistoj. Du havas longan tamburon, la tria havas funelforman, longan fajfilon.

La sinjoroj lokigas sin ĉirkaŭ Atila sur malaltajn seĝojn. Ekstere, malantaŭ la ŝtiparo staras amaso da spektantoj – ĉefe estrantaj maljunuloj…

La tamburistoj ekbatas siajn tamburojn. La fajfisto ludas ian malgajan, teruran melodion.

Unua pastro bruligas grandan, blankan vaks-kandelon. Alia pastro klak-plaŭdigas akvon aŭ ian likvaĵon el altlevita pelvo sur la dorson de la eksŝafo. La eksŝafo ektremas.

Zuboganj ekkurbiĝas antaŭ ĝi, kvazaŭ ĝi estus homo, kaj subite en sia mano ekbriletas panardo: li enigas ĝin en la eksŝafon. Ŝamano Vitos same tiel feras kun la nigra virŝafo. La bleko kaj raslo de ambaŭ bestoj miksiĝas kun la muziko. La sango de la eksŝafo estas kolektita en arĝenta pelveto, tio de virkapo en fera ujo.

La pastroj diligente laboras. Bogar kaj Djorhe kuspas la manikojn de sia kaftano kaj per kurba tranĉilo rapide senhaŭtigas ambaŭ bestojn. Damonog tuŝas hakilon al la fajro, kaj poste apartigas ambaŭ kornojn de la nigra virŝafo. Li donas ĝin al Vitoŝ. Vitoŝ metas la kornojn malantaŭ la flanĝon de sia ĉapelo, super siajn orelojn.

La muziko silentiĝas.

La maljuna Idar suprengrimpas tra la stuperoj batitaj en la trunko de betulo ĝis la foliaro, kaj tie haltas. Li etendas la brakojn, kaj per tremanta voĉo kantas:

– Sileno! Silento! Silento!

Ĉiuj senĉapeligas sin. Ankaŭ Atila.

Zuboganj eltranĉas la limbon de la blanka eksŝafo. Li metas ĝin en grandan, arĝentan kuleron, kaj levas alten antaŭ la fajro.

Idar sur la arbo turniĝas orienten, kaj krias en la alton:

– Nia kreanto! Nia sinjoro Dio! Gvidanto de la Suno kaj la Luno! Sinjoro de la Tero! Sinjoro de la Akvo! Sinjoro de la stela ĉielo! Turnu sian vizaĝon al ni. Kurbu sian koron al ni! Ni oferas al vi en fajro, en flamo!

Zuboganj ĵetas la langon en la fajron. La pastroj en ĥoro krias:

– Helpu nin! Kreanta Dio nia! Estu kun ni!

Idar malsuprengrimpas. Li prenas la sanktan kuleron, en kiu ruĝiĝas la koro de la blanka eksŝafo. Li tenas ĝin en alton. Li preĝas:

– Loĝanta super la nuboj, ordonanta al fulmoj, tondriganta la ĉielon, tremiganta la teron, grandega Aĝa Patro! Kiel la koro brulas en la fajro, same tiel brulas niaj koroj en la amo al vi. Estu kun ni!

– Estu kun ni! – muĝas la ŝamanoj kaj kun ili la popolo.

Idar ĵetas ankaŭ la koron en la fajron.

La sankta muziko denove eksonas.

Idar denove grimpas sur la arbon. Li kunportas ankaŭ la vaksan kandelon. Li kaŝas sin en la foliaro.

– Silento! Silento! Silento! – kantas Zuboganj malsupre.

La muziko eksilentas. Sufokigita tuso eksonas de la eksteraj vidantoj.

La ĉefŝamano sidas kelkajn minutojn senmova kaj silenta sur la arbo. Poste levas la kapon kaj krias:

– Hunaj spiritoj, loĝantaj en la ĉielo! Ŝvebantaj ombroj en la nokto! Zonu siajn glavojn! Streĉu siajn arkojn! Pelu la fremdajn spiritojn! en teron! en akvon! en eternan mallumon!

Oni rojigas la sangon de la blanka eksŝafo en la fajron.

La fajro ŝuŝas. Vaporkolono kurbiĝas supren. Idar malsupengrimpas. Zuboganj tenas glavon al li. Idar batas per la glavo sepfoje en la flamojn de dekstre al maldekstre, kaj dume murmuras malkompreneblajn vortojn.

Antaŭenpaŝas Vitoŝ. La du tamburoj tremfrapadas malakre. Vitoŝ metas la langon kaj koron de la nigra virŝafo en feran kuleron. Li ekparolas plorvoĉe, rigardante la teron:

– Dio de malbonfarantaj spiritoj, grandpotenca Fiulo! Sinjoro de diaboloj, terura Fiulo! Faranto de ĉagreno kaj malbono, nigra Fiulo! Ne faru malbonon al ni!

– Ne faru malbonon al ni! – murmuras ĉiuj.

Li ĵetas la langon sub la oferŝtonon. La sangon el la fera pelvo li verŝas ankaŭ tien.

La fajro jam ne flamas, nur la ardaĵo brulas.

Idar ĵetas la du ŝtonojn en la ardaĵon, kaj metas skapolon sur ambaŭ. Li tenas siajn manojn super la ostojn kaj tiel staras plue.

La blinda Kama, kiu ĝis nun senvorte sidis ĉe la piedo de betularbo, ekstaras. Li havas du sangajn glavojn en la manoj. Oni ĵetas sekan herbon en la fajron. Ekbrilas ruĝa flamo. Kama turnas sin al la fajro, kaj tenas alten la glavojn krucigante ilin.

La muziko silentiĝas.

– Klinigu sin! – kantas Idar.

Ĉiuj kliniĝas.

Kama kantas, vibrante, maljunec-voĉe:

– Dio, sinjoro nia, ni vokas vin el la alto. Via volo kondukis ĉi tien la hunan popolon. Via glavo estas en la mano de Atila. Verŝu vian forton en niaj muskolojn el la alto. Ni petegas: helpu la filon de Balamber, la kapon de hunoj, vian elektitan, Atilan.

– Helpu Atilan – murmuras la popolo kun la ŝamanoj.

La lumo de la fajro ruĝe brilas sur la ĉapelo de la ĉefŝamano. Sur ĝi penduletas diversaj aĵetoj: oraj moneroj, bestkapetoj forĝitaj el arĝento, ĉiuspecaj dentoj, steloj ornamitaj kun diamantoj. Sed ankaŭ la aliaj ŝamanoj havas tiajn ĉapelojn, plenajn kun tiaj brilantaj etaĵoj.

Mi kaŝrigardis Atilan. Li sidis senmove sur sia seĝo. Li sidis tie kun sia nigra barbo, kun okuloj profundiĝantaj en ombron. Kun pala vizaĝo li estis tia, kiel se li estus la spirito de la nokto.

La ŝamano daŭrigas:

– Dio, nia sinjoro, kiu kondukis nin el malproksima oriento al la ebenaĵoj de Tibisko, el la ebanaĵoj de Tibisko al la landoj de okcidentaj popoloj, fortigu niajn glavojn, ke ĝia stalo bone tranĉu. Ĝia bato estu, kiel fulmo de tempestoj.

– Kiel fulmo de tempestoj – murmuras la popolo fiere, kun adorado.

Idar prenas la glavojn de Kama, kaj donas du sagojn en liajn manojn.

La fajro denove reflamas.

Kama kantas:

– Dio, nia sinjoro, permesu, ke niaj sagoj flugu kiel la hirundo-birdoj, kaj tiel dense, kiel la hajlo. Malamika ravito ilin antaŭ la celo ne faligu, super la celo ilin ne forpuŝu, antaŭ la celo ilin ne kaptu, sed ĉiuj haltu en la korpo de la malamiko. Benu, Dio, niajn sagojn!

Sur la fajro ekflamas seka trifolio.

Kama prenas bredon en la manon. Tenas ĝin super la fajron. Kaj kantas:

– Dio, nia sinjro, donu forton al la muskoloj de niaj ĉevaloj. Surdigu iliajn orelojn, obskurigu iliajn okulojn: ilia kurego estu, kiel la freneza tempesto, detruanta la armeojn vestigitajn en fero, la malamikon en ĝia sango piedpremanto. Donu flugilojn al niaj ĉevaloj, staligu iliajn muskolojn, faru ilin nevundigebla. Donu forton al niaj ĉevaloj!

La lastan frazon ripetis ankaŭ la popolo.

Sur la fajro oni verŝis vinon el arĝenta sitelo. Minuton kovras malhelo ĉion. Poste la denove ekflamiĝanta, susuranta fajro ruĝigas altan vaporkolonon.

Kama turnas la glavon alten en la lumo de la fajro, kaj krias:

– Ombroj de hunoj venu antaŭen! Nia patro Balamber! Bravulo Medjer! Ĉefpastro Tarkanj! Deĉe! Verboc! Bodor! Ĉalan! Buda! Rof! Sudar! Zaap! Madoĉa! Mako! Balog! Geva! Tarĉa! Kaloĉa! Magoĉa! Bravuloj de bravuloj, niaj amataj! El la fajro, el la akvo, el la ĉielo, el la tero venu antaŭen! Venu kiel la spiro de dormanto! Venu kiel la nubo ŝiriĝanta de la montaj arboj. Venu kiel la ombro, flosanta en la nokto. Venu antaŭen kaj helpu nin!

- Helpu nin! – murmuras la popolo.

Ŝamano Idar pikas ambaŭ glavojn en la trunkon de la betularbo.

Li pikas tien sagon, super la glavojn. La bredon kroĉigas sur la branĉon de arbo. Super la sago metas li la vaksan kandelon.

Atila ekstaras. La popolo disiĝas. La ĉefpastroj marŝas en la tendosalono de Atila. La kantistoj sidas en la angulo. La mezo de la salono estas malplena. Atila sidas ĉe la malantaŭa muro sur tronforma brakseĝo. Apud li dekstre sidas la ĉefmilitestro sur malalta kampeja seĝo, maldekstre la reĝo Ardarik. Ĉe la piedo de Atila sidas Elak kaj Aladar sur tapiŝo. Plue en vico, ĉe la muro diversaj estroj kaj la hunaj ĉefsinjoroj.

Sur la kolono de la tendosalono susuras kelkaj, dikaj vakstorĉoj. La tendaro ligas ĉirkaŭe en la mallaŭta murmuro de dormo kaj de paŝtaĝo de ĉevaloj. La sono similas al la monotona muĝo de la maro. Nur la bojado de kampaj hundoj aŭdiĝas el malproksimo, kaj ĉi tie la krakado de fajro de la ŝtiparo, kiu projektas la etendiĝantan ombron de la pastroj sur la baŝon de la tendo.

La du tamburoj kolere bufadas. La tamburistoj batadas ĝin per manplatoj kaj per fingroj. La fajfisto levas la fajfilon al sia buŝo, kaj ludas senfinan melodion.

(Da capo ad enfin)

En la mezo de la salono staras ŝamano Zoboganj. Li turnas sian kapon al la ĉielo, la brakojn disetendas, kaj ekiras sur la malplenaĵo de rondo, kaj iras kun rapidiĝanta movo. Baldaŭ li jam saltante kuras cirkle, kiel se li volus rifuĝi el la tendo. La tono de la tamburo estas pli kaj pli forta. La kurado estas pli kaj pli sopirega. Jam ankaŭ lia hararo flugetadas, jam lia tuta korpo spasmospiras. Nun jen, li jam malrapidiĝas, kaj per senfortaj piedoj cirkulas. Liaj pupiloj turniĝas supren, ke nur la blanko de liaj okuloj brilas. Lia vizaĝo estas ruĝa, kiel la rubuso, poste flaviĝas, paliĝas. Fine li tute kapturniĝas, kaj kun ŝaŭmanta buŝo terenfalas en la mezo de la salono.

La ŝamanoj genuiĝas ĉirkaŭ lin. La muziko silentiĝas. La homo en kramfo tikante flustras iajn vortojn:

– Kampo ... floro ... falko ... banas ...

Atila sidas en la brakseĝo. Li atentas, bravojn kuntirante.

Pastro Kama turniĝas al Atila:

– La kampo donas sangajn florojn. Falkoj kaj agloj banas en la sama polvo.

Ni silente gapas. Kelkiuj levetas la ŝultrojn, aliaj rigardas antaŭ sin, kaj pensadas. Ankaŭ Atila rigardas antaŭ sin el la mallumo de siaj okuloj.

La ŝamanon levas du homoj kaj forportas lin. Mi pensas: li trinkis antaŭ la diservo sukon de ia venena planto, tial fariĝis freneza.

La muziko denove eksonas.

Alana pastro vestiĝinta ĝis piedo en funebra vualo paŝas en la mezon de la tapiŝo, kaj skuadas sur blanka drapo iajn kolorajn vergojn. Ĉirkaŭ li blankpentrita, tute senvesta persono vokas la spiritojn per zig-zaga saltado, dum la pastro kriadas la nomon de la dio, kaj klopodas legi la antaŭdiron el la konstelo de la vergoj.

La antaŭdiro de la alana pastro sonas pli bele:

– Mi vidas la malamikon, kiel sepkapa drako, lia plej kolera kapo falas en la polvon. La romia glavo estas blanka, la huna glavo estas ruĝa.

La kapo de Atila ekmoviĝas. La hunaj ĉefsinjoroj pripensante flustras:

– Aecio ...

Venis poste la gotaj pastroj. Ili profundigis siajn manojn en la interno de malfermitaj bestoj, kaj antaŭdiris nebule, dodone. La ĉeestantoj atentis sian spiron retirante.

Fine la hunaj ŝamanoj portis la du ŝtonojn per feraj tenajloj, kaj metis sur monteto de ardaĵo en la mezo de la salono.

Sekvis adorema silento.

Idar prenis per origita tenajlo la nigriĝintan oston de sur la ronda ŝtono, kaj tenis ĝin al torĉo. Per zorgema mieno li observis la fendetojn.

Lia vizaĝo kiam tristiĝis, kiam sereniĝis. Ankaŭ Zoboganj prenis, kaj rigardis la oston.

– Nenio kompreneble – ekparolis li fine turniĝante al la blinda ĉefpastro. – Nur unu granda fendo.

– Kompreneble – respondis la ĉefpastro.

Kaj li turniĝis al Atila:

– La estro de la malamiko falos.

Ĉiuj ekmoviĝis, nur Atila restis senmova.

– Rigardu ankaŭ la alian – diris li.

Sur la alia ŝtono la osto ankoraŭ fumetis. La muziko denove eksonis. La ŝamanoj muĝis mallaŭte la vortojn vokantajn la spiritojn, dum ili pendolis siajn korpojn sur kalkanoj.

Fine pastro Idar levis ankaŭ ĉi tiun oston. Granda silento. Pastro Idar silabante legas:

– La ... hu ... naj ... a ... ni ... moj ... ba ... ta ... las ... kun ... vi.

La sinjoroj piedsaltas. Ĉiuj rapidiĝas al la ostoj. Atila paŝas la plej antaŭen.

La fendetoj de la nigra skapolo, kiel tion al mi Bail pli malfrue desegnis, per hunaj literoj donis la legitan frazon.

Ĉiuj vizaĝoj sereniĝis. Nur la aĝa episkopo sidis sur sia loko kviete kaj dormeme.

Atila turniĝis al li:

– Kaj vi, ĉu vi ne antaŭdiras al mi? Ĉu vi ne havas forton demandi la kristanajn animojn?

La episkopo leviĝis kaj kun estimo respondis:

– Mi ne havas, sinjoro mia. Nia religio havas nur unu antaŭdiron.

– Diru!

– Kiel la Dio tion volas.

– Tiel bone – batis Atila sur sian glavon –, se Dio volis, ke tiu glavo akiriĝu al mia flanko, Li volas ankaŭ tion, ke ĝi tranĉu.

Li adiaŭis de la sinjoroj per kapklino, kaj iris sur la supran etaĝon.

47

Mi bruligis torĉon, kaj ekiris antaŭ mia sinjoro. Ĉirkaŭ la tendoj ĉie kuŝis dormantaj soldatoj. Nur bojado de hundoj aŭdiĝis en la nokto.

Mia mastro kun la ĉefmilitestro paŝadis malantaŭ mi. Ili ne konversis. Nur kiam ni venis al nia tendo, kaj la ĉefmilitestro surĉevaliĝis, tiam komencis Ĉat paroli:

– Do ne ni komencos?

– Jam apenaŭ … – respodis dormeme-egalhumore la ĉefmilitestro.

– Ĉu la signoj ne estas klaraj?

– Ne. Atila trarigardos matenon ankoraŭfoje la postenojn.

Mi admiris pri la vortoj de la ĉefmilitestro. Pli malfrue klariĝis por mi, ke Atila intence kondutis antaŭ la fremdaj estroj tiel, kiel se la signoj estus favoraj.

– Kaj se ili komencos? – demandis Ĉat.

– Mi ne kredas – ekskuis la kapon la frato. – Dormu, kiom nur vi povas. Mi ekiros ankoraŭ en ĉi tiu horo.

– Suden?

– Jes, tien. Du ŝpionoj niaj entreprenis bruligi la pajlajn veturilojn de romianojn, se ventos. La veturiloj estas starigitaj proksime unu al la alia. Se Dio helpos, mi aliros malantaŭ ilin. Atentu tiam ĉe la rivereto, kie estas kanaro.

Kaj la fratoj manprenis.

Ĉat pripensante paŝis en la tendon. Li haltis, kiel se ankoraŭfoje pripensus ion, poste oscedis grandege, ke eĉ lia makzelo ekknaris.

Mi metis la torĉon en la kolonferon, kaj volis helpi al li malvestiĝi.

– Hodiaŭ ni ne malvestiĝos – rifuzis min Ĉat. – Ankaŭ vi ekkuŝu en vesto. Eĉ vian glavon ne malligu.

Li metis la manon en keston, kaj elprenis du ledajn tubetojn.

– Portu eksteren – li diris –, kaj kroĉu malantaŭen sur la selon. Kovru ilin per akveca ŝtofo. Unu metu sur Fulmo, la alian sur la kondukitan ĉevalon. – Haltu – diris denove, kliniĝinte al la kesto –, mi donas ankaŭ al vi tubeton. Dum batalo la soifo estas granda.

Li eltiris la korkon, kaj gustumis la vinon.

– Freneza hundo! Ĝi vinagriĝis! Gustumu, ĝi estas vinagriĝinta!

– Ni ne povas admiri – respondis mi. – Vi scias, mia sinjoro, kelon ni ne kunportis.

– Sed tiu de la reĝo kial ne malboniĝis?

– Ĝin oni portis en bareloj, sub akvumitaj ledoj.

Li kuŝis sin en la liton pendanta sur klemoj, kaj tuj li ekdormis.

La ĉevaloj staris kunselite apud la tendo. Apud ili maldormis ankaŭ la ĉevalservisto Karaĉ. Sur la selo pendis jam la mazdo farita el kornusligno, kovrita kun kupro, kaj la sagingo plene kun longaj kansagoj.

– Ĵetu grajnaĵon antaŭ la ĉevalojn – diris mi –, antaŭ mateno ni apenaŭ havos ion fari.

Karaĉ oscedis.

– Ĉu vi ne vidas – respondis li –, ke ili surhavas la avanan sakon?

Kaj ankaŭ li ekkuŝis ĉe la flanko de la tendo

Mi enlitiĝis antaŭ la enirejo de la tendo, sub la leda defluilo. Mia lito estis fiksita al la kolonojn de la tendo. Sub mi dormis Lado kaj du malliberuloj. Ili estis donata al Ĉat ankoraŭ inter la montoj de Alpoj. Sur la piedoj ili havis ankoraŭ ĉenon.