Aleksandro Horváth's blog/

Zeta aliras sian novan hejmon. Konatiĝo kun novaj kunservantoj. Ripozo en la ombro de fojnostoko.

Laŭ la romano de fama hungara verkisto Gárdonyi: La nevidebla homo.

Zeta staras antaŭ la familio de sia nova mastro, kaj klopodas dungigi sin, kiel instruisto de sinjoridoj, sed tio ne sukcesas.

Zeta ricevas ĉevalon malaltan.

Traduk-eksperimento de romano de Gárdonyi: La nevidebla homo (A láthatatlan ember)

Malamika akcepto inter servantoj. Nova amiko: la nigra, lama kokino.

Estimataj Ipernitystoj!

Malsupran tradukaĵon mi faris surbaze de artikolo aperinta en hungara gazeto. Mi trovis, ke ĝi ne estas tro facila teksto. Mi petas vin, bonvolu tralegi, kaj skribi viajn plibonigajn proponojn.

La aŭtuna kaj vintra vestaĵo de hunoj, Mallongaj renkotiĝoj kun Emonjo. Ankaŭ Zeta ricevas vintran, hunan vestaĵon.

Pri la verkisto vi povas legi ĉi tie:

eo.wikipedia.org/wiki/G%C3%A9za_G%C3%A1rdonyi

La „Nevidebla homo” temas pri la vivo de la greka skribisto Priskos Retor en la palaco de Attila, la reĝo de la hunoj. En la fono de la priskribo de la huna reĝkorto disvolviĝas ankaŭ granda sekreta amo.

30

Decembran antaŭtagmezon, en nian korton alvenis ĉevalistoj en grekaj manteloj. En la unua persono mi rekonis la filon de Vigilo kreskinta en malsanlito, la alia greko estis patricio Nomuso, kiu kutimis iri al imperiestro.

Ĉat dormis ankoraŭ tiam. Mi kaŭris sub la markezo de la pordo. Grandiozaj neĝflokoj flugetadis.

Kiam mi ekvidis la grekojn, subite al mi estis tre varma. Sankta Dio, se enpaŝos ankaŭ Prisko! La honto min murdos!

Kunestis ankaŭ tri servistoj, kaj la interpretisto. Ĉiujn mi vidis jam en Konstantinapolo.

– Ĉu estas la mastro hejme? – demandis la interpretisto hune.

– Li estas en la domo – respondis ankaŭ mi hune.

Mi admiris, ke ili ne rekonas min.

Unu servisto anoncis ilin. Ili supreniris, alportis donacon en malgranda kaseto, kaj restadis kvaronhoron ĉe Ĉat.

Mi sentis min kruele, kvazaŭ mi duonsvenis.

Fine mi kolektis kuraĝon, kaj alparolis iu serviston greke:

– Ĉu vi estas multe?

– Ni estas sufiĉe. – respondis li surprizite.

– Kiuj sinjoroj venis?

– Sinjoro Anatolio kaj sinjoro Nomuso, plue la skribisto kaj la interpretisto.

– Sinjoro Maksimino ne venis?

– Ne.

– Kaj sinjoro Prisko?

– Eĉ li ne.

Mi ekspiregis senŝarĝiĝinte. Tuj rektiĝis mia zono. Pridemandante mi daŭrigis:

– Kaj la kapo de sinjoro Krizafio?

– Ĉu la kapo de sinjoro Krizafio?

– Jes: lia kapo. Kie estas lia kapo?

– Kie estus? Sur sia kolo.

– Do estos malbono.

– Kie estas oro, ne estos malbono. Tion ni alportis. Ni havas tri keston da oro. Ĉu ĝi eble egalvaloras kapon de homo?

Poste ili demandadis min, kiu mi estas. Sed ja, ili povis min ofte vidi en Konstantinapolo.

Ĉu ŝanĝiĝis mia vestaĵo, aŭ mia lipharo kaj barbo forte ekkreskis en la lastaj monatoj, mi ne scias. Mi flankenŝovis ilian scivolemon:

– Nun mi ne havas tempon: estus longa finparoli mian rakonton. Poste, alian okazon.

Apenaŭ ili foriris, vokis min mia mastro, ke mi kuru en la reĝan palacon, diri al gravuristo Konstantino: li devas tuj transiri al ni.

Mi vidas, ke letero estas sur la tablo, eĉ la sigelo ne estas rompita.

Nu, en mi ektimetis la "kiel vi fartas".

– Sinjoro – proponis mi –, se vi deziras, ke mi legu la leteron …

– Ne – respondis li malvarme –, ĉi tion sendis Prisko. Eble temas ankaŭ pri vi.

Mi turniĝis kaj foriris. Baldaŭ mi revenis kune kun la gravuristo.

– Sinjoro mia – petegis mi lin survoje –, se temas pri mi en la letero, pretersaltu, mi petas. Ni estas homoj …

– Malfacila, malbona – diris li skuante la kapon –, via mastro legigas la leteron ankaŭ per alia skribisto: tio estas neebla. Mi sentis min, kiel hundo.

– Restu ankaŭ vi – reordonis min mia mastro kun kapsigno, kiam mi volis eliri – eble estas io en la latero, al kiu necesas via klarigo.

Li malfermis la leteron, kaj donis al Konstantino.

– Legu.

Tiu Konstantino estis romdevena homo. Magra, malalta bruna fraŭlo, sed saĝa kiel la serpento, kaj malvarma kiel la testudo. Ankoraŭ Aecio donacis lin iam al Atila.

Li trarigardis la leteron, kaj legis la grekajn vicojn hune:

Estimata Sinjoro

Mi deziras al vi ĉion bonon de Dio. Mi ĝenas vin per miaj humilaj vicoj pri tio, ĉar mia kara servisto, Zeta, forlasis min, kaj veturis al vi. Ĝis hodiaŭ li ne returnis.

Ĉi tiun knabon mi edukis kaj instruis de sia malgranda infaneco. Mia celo estis kun li, ke mi akiros oficon al li en la imperiestra palaco, kiun li meritas, ĉar lia cerbo estas supergrada, kaj lia honoro estas senpara.

Sed la cerbon de tiu malbonŝanca knabo konfuzis io. Li fuĝis de mi, kaj nun li vagas ie, en la lando de Atila.

Mi petas, serĉu lin, kaj resendu kun ĉi tiuj senditoj. Kaj se lin iu kaptus, kaj li vegetus nun en mallibereco, konigu min, ĉe kiu li estas, kaj por kiom mi povus lin elaĉeti? Se la elaĉeta mono ne estas tro granda, mi faros ĉion por li, kion mi povas fari.

La senditoj portas oritan vazon el arĝento al vi. Tio estas mia eta donaco por vi. Akceptu ĝin volonte.

Via estimanta servisto

Retoro Prisko

Ĉat kun rondiĝantaj okuloj rigardis min. Lia edzino turnadis la vazon ĉe la fenestro. Emonjo finaŭskultis la leteron kaj foriris en la najbaran ĉambron.

– Mi ne komprenas – ekgrumblis Ĉat –, mi ne komprenas. Legu ankoraŭfoje, gravuristo.

La gravuristo denove legis de komenco: Estimata Sinjoro...

– Mi ne komprenas – ĉagreniĝis Ĉat, kaj tiradis siajn hirtajn brovojn. Kvazaŭ estus ventego fermita en sia brusto, tiel ventis tra la nazo.

– Do eble ne Prisko mem donacis vin al mi? Ja li skribis ankaŭ leteron! He, edzino serĉu ĉi tiun leteron. Maldika, flaveca, malgranda peco. Ĝi estas tie sub la solivo, en la granda ĉambro.

Ankaŭ la virino rigardis min suspektinde, kaj rapidiĝis por la letero. Mi aŭdis la mallaŭtan krakadon de planko en la alia ĉambro. Malagrabla situacio!

– Sinjoro mia – ekparolis mi, kvazaŭ mi parolus presita de sub ia granda ŝtono –, mi ŝuldas memkonfeson al vi. Tiun leteron ne Prisko, sed mi skribis.

Ĉat fiksrigardis min:

– Ĉu skribis vi?

– Mi.

– Do, tiu letero estis falsa?

– Mi ne neas.

Mi forgesis, ke mi parolas kun barbaro, kaj ne kun erudita homo.

En Ĉat subite ekmuĝegis la besto. Li ne atendis klarigon. Li nur vidis, ke mi aŭdacis lin trompi. Li kaptis seĝon.

– Fripono! – muĝegis per tono, ke la ligna domo ektremis de ĝi – ho, hundo, fripono! …

Kaj turnis la seĝon super sia kapo.

Mi levis nur la brakon por mia ŝirmo. Sed de terura frapo, mia brako kliniĝis malsupren – rompiĝis. Rompiĝis ankaŭ la seĝo. En lia mano restis nur la seĝokruro.

Per tio li tiel batis sur mian kapon, ke mi sveninte etendiĝis sur la tapiŝo.

Normal 0 21 MicrosoftInternetExplorer4 /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Normál táblázat"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:"Times New Roman";}

31

Kiam mi rekonsciiĝis, mi vidis, ke jupoj pendas de sur najlo: mi estas en la kamero de kuiristino.

Min ĉirkaŭstaras virinoj. Iu staras ĉe la fino de la lito, ploretas.

Mi ekkonis ŝin, ke ŝi estis Dŝidŝia.

La okuloj ankaŭ de aliaj virinoj estis larmaj. Ili pensis, ke mi mortis.

Sed kiam miaj okuloj ekmoviĝis, ili ekĝojis.

– Li vivas! – ekkriis virino Raba – alportu akvon!

Ŝi tiris de sur mi la surtuton, mian kapon kuŝigis en sian sinon. Ili lavis min.

Kia granda estis mia vundo, kio okazis je mi, mi ne sciis, mi vidis nur la akvon refluanta en la sitelon: ĝi estis kiel la ruĝa vino.

Pli malfrue enpaŝis ŝamano. Li estis ŝamano Bial, bona homo kun flavaj brovoj. Li alportis lignoŝelon, teron kaj baston. Li alĝustigis mian brakon en la ŝelon, obturis ĉirkaŭe per la tero, poste ĉirkaŭvolvis per basto, estis miraklo rigardi lin, kiel li laboris.

Dŝidŝia larmis tie.

– Nu, ne ploraĉu ĉi tie – diris la ŝamano –, ne mortis li, ke devus plorigi lin.

Li tondis miajn harojn, kaj bandaĝis ankaŭ mian kapon per ia argilo.

Kiam li elpaŝis, mi aŭdis trans la lignomuro, ke li konsolis la servistojn:

– Li estas terure rompita. Estos miraklo, se ankoraŭfoje povos starigi sin sur piedojn.

Li parolis nazvoĉe, kaj mi sentis ĉiam ian pripaŭton en lia voĉo. Pli malfrue mi pli bone ekkonis tiun homon. Mi lernis, kia honora animo li estas.

Ĉu la vundo okazis tion, aŭ la malhelo, kiu kovris mian animon, mi estis sensentema kiel la ŝtono.

Virino Raba serĉis ripozejon alie, kaj la servistinoj alterne flegis min.

La servistoj … tie mi devas halti. La servistoj estis ĉiuj malliberuloj, nur inter ĉevalista, bovopaŝtista, porkopaŝtista popolo troviĝis kelkaj hunoj kriplamanaj, aŭ de alia kaŭzo al batalo netaŭgaj, kaj la du portistoj estis hunoj: unua la diktalia Uzura, kaj la alia, la altkorpa sed infanvoĉa Ladan.

Kun ili mi ne ofte parolis, eĉ tiam ne, kiam ili jam kutimiĝis al mi. Por mi la homo komenciĝis je la kono de literoj. Kiu ne legis Platonon aŭ almenaŭ Vergilion, tiu estis antaŭ mi nur besto.

Ho, ili ne aŭdis eĉ famon de Platono, eĉ tio de Vergilio. Ili estis bestoj kun homa vizaĝo. Iliaj pensoj turniĝadis nur ĉirkaŭ tagaj aferoj, kaj ĉirkaŭ ili mem. Mi malestimis ilin. Ankaŭ mian mastron.

Nur la sola Emonjo, kiun mi ne povis malestimi. Multfoje mi diris al mi mem:

„Ankaŭ ŝi estas nur besto, kiel la aliaj, nur ŝi antaŭeniris el la metiejo de la naturo kun bela formo. Sed mi vidis jam belajn virinajn formojn, eĉ pli belan, ol ŝi jam mi vidis.”

Multfoje mi pensadis, kio estas sur tiu vizaĝo, kiu min tiel ĉarmas? Mi ekzamenis ŝiajn partojn en penso: haŭto, karno kaj denove haŭto – nenio. Se iu rigardas ŝin la unua fojo, ne trovas ŝin tro bela. Sed se aŭdas ŝian voĉon, tion strange sonantan voĉon, tio jam kaptas la homon. En ĉi tiu momento estiĝas bela la vizaĝo, la virina estaĵo. Kaj poste, eĉ se ŝi silentas, ŝi restas bela, restas la miraklo de ŝia beleco. Ŝia brovo estas tiel bela, ĝi havas tiel belan linion, kaj ŝia okulo estas kiel pura spegulo, ĝi estas revanta. Sed kio estas brovo? Ĝi estas nur haro, haro … Sed tamen, kvazaŭ ŝi ne estus tera estaĵo, sed kvazaŭ ŝi estus alveninta el ia pli bela mondo. Kaj se ŝi ne estas rutina en la sciencoj, kion gravas tio? Vidu, eĉ la kolombo ne konas la alfabeton, tamen estas kara. Se oni kaptas kolombon, ne povas kontraŭstari ne kisi ĝin.

Sed aliajn hunojn mi rigardis nur, kiel la paŝtisto rigardas siajn azenojn, ŝafojn, hundojn.

Tiam mi malkovris, kiom ne konas la homo la homon!

La virinoj ĉiuj interesiĝis pri mi. Kvazaŭ mi estus ilia frato. Sufiĉis mia rigardo, ke ili sciu, kiam deziras mi akvon, kiam manĝaĵon, kiam silentecon.

Mi eĉ pensis orgojle, eble tamen ili sentas min sinjoro, kaj altrudante omaĝas al mia eruditeco.

Ne: mi estis suferanta, ili vidis en mi nur la suferantan.

Mi ne sciis, kiom granda estas la kontuzo sur mia kapo, sed povis esti granda, ĉar mi ne povis levi la kapon. Kiel se estus senmezure granda monto. Kaj kvazaŭ ondruliĝus en ĝi fajra rivero, granda, kiel la Danubo! Aŭ, kiel se mi ĵetiĝadus sur varmegaj, grandaj ondoj, kiuj alvenas larĝe, levas, poste defaligas, kaj denove levas min.

Kiel longe mi kuŝis en tiu stato, mi ne scias. Sed foje ĉesis la granda ĵetiĝado, kaj mi malfermis la okulojn. En la ĉambro estis neniu, krom Kopi. Ĝuste li alportis akvon.

Kiam li turniĝis, kaj vidis, ke mi rigardis lin, li alparolis:

– Nu, beno al dio!

– Kopi – flustris mi –, la malgranda Pluma Diablo … ĉu ĝi vivas?

– Vivas, ja, kial ne vivus?

– Ĉu vi donas al ĝi manĝi?

– Ni donas, ja, kial ne donus?

– Alportu ĝin enen, mi petas vin.

Ankaŭ hodiaŭ estas stranga por mi, ke ĉi tiu kokino venis unue al la kapo. Mi ĝojis kiam mi ekvidis ĝin, kaj kvazaŭ ĝi estus mia fratino, tiel mi alparolis ĝin:

– Diablo! Diablo!

La kokino terure estis timanta, kiam oni portis ĝin, sed aŭdante mian voĉon, ĝi tuj silentiĝis. Ĝi sidigis sin apud min kaj rigardis – deflanke, per dekstra okulo, per maldekstra okulo, kiel la kokospecaĵoj kutimas -, kaj feliĉe kaecis, diris:ka, ka. Vidiĝis, ke ĝi rekonis min. Ni interparoladis, kiel tiam, kiam mi estis sana. Mi demandis:

– Ĉu vi ricevas sufiĉe manĝi? Ĉu la aĉaj kokinoj batas vin? Ĉu vi dormas ankoraŭ sub mia lito?

Ĝi respondis ĉion per sia kokolingvo:

– Ka-ka-ka. …

Mi multe dormis dum tiuj tagoj. Eĉ heltage mi dormetis unu-unu horon, kiel la suĉinfanoj.

Foje, kiam mi vekiĝas, mi sentas ian agrablan malvarmecon sur mia frunto. Malfermite la okulojn, mi vidas, ke Emonjo sidas apud mi, ŝia mano estis tia agrabla.

Apud ŝi staras Dŝidŝia. Ili mallaŭte interparoladas. La fenestra veziko estas flava pro sunlumo. La ĉambro estas hela.

Sed kiam ŝi ekvidas miajn malkovritajn okulojn, ŝi retiras sian manon, ekstaras.

– Ne foriru – flustris mi –, restu ankoraŭ bela sonĝo!

Ŝi hezitante rigardis min, poste ŝi turniĝis al Dŝidŝia:

– Iru – ŝi diris –, plenigu la sitelon kun freŝa akvo.

Kaj residis sin sur la seĝon.

– Ĉu vi sentas vin pli bone? – demandis ŝi bonanime. – Ni maltrankvilis, ke vi mortos.

– Se mi vidas vin, mi ne estas malsana. Mi sentas, kvazaŭ estus majo ĉirkaŭ mi, kaj vi estus narciso inter la florantaj narcisoj, narciso, kiu estiĝis al knabino. Kaj kiam mi aŭdas vian voĉon, kvazaŭ mi aŭdus anĝelan kanton.

Ŝi rigardis min pripensante, poste ŝi minuton fermis siajn okulojn:

– Ankaŭ mia patro bedaŭris vin. Vi scias, ke li estas subita homo. Kial vi diris, ke vi falsigis la leteron? Kelkfoje vi estas pli saĝa ol ŝamano, kaj kelkfoje vi estas tiel infana, ke mi ne konfidus al vi eĉ tason kun lakto.

– Mi ne lernis mensogi.

– Ĉi tio estas malbona. La mensogo estas memdefendo. Ĝi necesas. La viro portas armilon, la virino kaj la sklavo mensogon. La mensogo estas nia ŝildo. Vi dirintus, ke via mastro estis ebria, kiam li donacis vin al mia patro, kaj kiam li malebriiĝis, vi jam iradis malproksime.

Ŝi silentis, poste flustre diris:

– Mi sendas vinon al vi. Trinku, ke vi saniĝu. Poste tiam promesu, ke vi hejmeniros. Mia patro ellasos vin. Li ellasos vin sen elaĉeta mono. Pri ĉi tio li jam mesaĝis Priskon.

– Mi ne iros hejmen.

– Ĉu vi ne iros hejmen?

– Ne. Mi ne bedaŭras kiom ajn mi devas sufoki. Mi ne povas vivi tiel, ke mi ne povus vin vidi.

Kaj larmoj ekfluis el miaj larmoj.

Senĝoje ŝi rigardis min.

– Sed do, vi estas frenezulo! Ĉu vi ne scias, ke …

– Sed mi scias.

– Se je senzorga momento oni rimarkos vian rigardon , en la sekvanta horo mia patro mortigos vin.

– Mi scias ankaŭ ĉi tion.

– Mi ne rajtigis vin, ke vi povus ion ajn esperi …

– Vi ne rajtigis min, sed vi eĉ ne povas malpermesi. Mi estas malliberulo: vi povas min palisumi, vi povas min krucigi, kiam vi volas, sed nenia potenco povas al mi malpermesi, ke mi sonĝu, kion mi volas sonĝi.

Ŝi longe rigardis min. Ŝiaj okuloj malsekiĝis.

– Kaj se mi petas vin foriri, se mi petas vin?

– Kial vi petus min tion fari? Mi neniam estos al via ŝarĝo. Se mi vidas nur vian ombron, mi jam estas feliĉa. Se via robo pendas sur najlo, mi kaŝe karesas ĝin. Se en via glaso restas akvo, mi eltrinkas ĝin. Kaj tiu akvo estas por mi dolĉa, kiel la nektaro de la paganaj dioj. Mi scias, vi neniam povas esti la mia. Sed nur tion diru, nur unu, ĉu vi ĵetis la rozon?

Ŝi ekserioziĝis, skuis la kapon.

Sed mi petegis plue.

– Kial vi obeas tion? La vera diro vin ne devigas al io. Sed min feliĉigus.

Ŝi skuis la kapon:

– Ne mi ĵetis.

Enpaŝis Dŝidŝia. Ŝi surmetis akvan tukon sur mian frunton.

Dum ŝi metis la tukon, Emonjo malaperis el la ĉambro.

La komencantoj ne atendu miraklon.
Lingvokurso en eksterlando profitos nur, se la lernantoj ne estas ĉirkaŭataj kun samlandanoj.

Kiam la madjaroj aperis en Eŭropo, la okcidetuloj pensis, ke revenis la hunoj. De tie devenas nia nomo en kelkaj okcidentaj lingvoj, ankaŭ en Esperanto: hungaro. Poste ankaŭni komencis kredi ĉi tiun legendon, kaj ankoraŭ nun multaj kredas firme, ke ni etas idoj de popolo de Atila. Legante la romanon iam, mi sentis tiel, ke Gárdonyi skribas ne pri hunoj, sed pri la patrujkonkeraj hungaroj. De ili prenis li, la faman batalmanieron de aventuradantaj hungaroj, kiu ofte helpis ilin al venko, tute ĝis la batalo apud Aŭgsburg en 955.

eo.wikipedia.org/wiki/Batalo_de_Augsburg

33

Ian pluvan tagon, kiam ni ne ekzercis, mi vizitis la ŝamanon Bial.

La ŝamanoj tendumis tie, malantaŭ la palacoj de Atila. Ĉevalaj kranioj pikitaj sur stangojn signis sur ĉiuj tendoj, ke ĉi tie loĝas pastro. Kaj antaŭ ĉiuj enirejo staris malgranda, kvarangula, ŝtona altaro, sur kiuj fajreto fumadis. Laŭ la vico de tendoj flugetis agrablaj odoroj de rostaĵo. Ja, memkompreneble: la ofera besto apartenas al la pastro. Se ĝin manĝas alia persono, la ofero ne funkcios.

– Vi, infano. En kia tendo loĝas la saĝa ŝamano Bial?

– Tie transe, kie saltadas la blanka kaprido

– Mi dankas, mia malgranda amiko.

– Por malliberulo mi ne estas amiko.

En la plej alta tendo loĝis la aĝa, blinda Kama. Li komencis la pastran profesion ankoraŭ en la tempo de Balamber, kaj li estis saĝa aĝulo. Ĉe gravaj aferoj oni povis vidi ĉiam lin inter la ĉefsinjoroj. Lia maldensa, griza barbo atingis ĝis la mezo de lia brusto, lia mallarĝa lipharo maldekstre spane etendis flanken, kaj sur la dekstra flanko pendiĝis pleje malsupren. Ĉar li kutimis pensadi apogante sin sur la dekstra kubuto. Pri ĉi tiu pastro estis la famo, ke li povas vidi en la estontecon. Sed li ne permesas ĉion malkaŝi, ĉar kiom da eldiro li malkaŝas pri la estonteco, tiom da tagojn li perdos el la cent jaroj, kiom por li estas preskribita sur ĉi tiu mondo.

Sole lian tendon kovris blanka ĉevalfelo. Kvankam, ja ĉiuj ŝamanoj havis similan tendon, nur li havi pli vastan. Ĝi havis fronte ankaŭ ombrodonajn ŝirmilojn.

Antaŭ lia tendo ludis multaj infanoj. Ĉiuj estis siaj nepoj. Iliajn gajan bruon aŭskultis la blindulo ĝis vespero, ridete.

La tendoj de pastroj staris cirkloforme ĉirkaŭ ronda, herba placo. Kaj ĉiuj tendoj, ĉiun tagon havis sian aferon, sian vizitantojn laŭ la scienco de la pastro. Ĉiuj sciis ion specialaĵon.

La maljuna Kama estis la ĉefpastro kaj ĉefvidanto, la mildiganto de ŝtormo, kaj benanto de armeo. Per surmeto de sia mano li povis revivigi la pendumitojn. La ŝtormo mildiĝis, se li kirlis la aeron per lia bastono en la direkto al ĉielo, kaj ankaŭ ĉesiĝis – memkompreneble –, se ankaŭ la Dio volis tiel.

La maljuna Idar estis la oferanto. Li estis grandkapa, larĝŝultra, sepdekjara homo. Li havis bruan voĉon, lia rigardo estis tiel forta, ke ĝi povis haltigi en la aero la sagojn de la malamiko, kaj la sagoj sendamaĝe falis sur la teron. Se ankaŭ la Dio tiel volis.

La juna Zobogan estis la ĉefpreĝisto kaj kantisto. Li havis fortan voĉon, kiel la korno, kaj lia kanto penetris ĝis la osto, kaj havis sorĉan forton. Oni parolis pri li, ke li havas preĝon, kiu malakrigas la armilojn de la malamiko, kaj povas modifi eĉ la stalon al plumbo. Se ankaŭ la Dio tiel volas.

La ŝamano Bogar (tiu nomo signifas: skarabo;) dika, gaja, blonda homo, estis la pastro de la fajro, kaj la skribisto de la popolo. Se letero necesis sendota ien, li gravis la strangajn hunajn literojn. Memkompreneble oni bone pagis lin. Pri li mi ne aŭdis ion miraklan, nur oni diris, ke li prenas la fajran ŝtonon en la manon, sed ja tio ne estas granda arto. Ĉe ni la strataj magiistoj ludas eĉ per ardanta fero.

La ŝamano Gjorhe sanigis ravon kaj okulpafon. Je la entombiĝo de ordinaraj hunoj li estis la priploristo, je la geedziĝoj la bonŝancon petanto. Je oferado li tranĉis la langon de la besto, kaj tenis ĝin en kulero dum la ĉefpastro preĝis.

La ŝamano Buĉa kuracis la okulmalsanojn. Je oferado li subtranĉis la kapon de la besto, kaj pikis sur stangon, por fortimigi la malbonajn spiritojn.

La ŝamano Bial estis la majstro de la kunligo de frakasintaj ostoj. Je oferado li kolektis la sangon de la besto, kaj verŝis sub la altaron en la truo, al demono.

La ŝamano Sarmand sukcese kuracis la malfacilan malsanon. Li estis sankta ŝamano, alarmilreviganto, malamikon malbenanato. Se li gutas akvon sur suĉinfano, ĝi estos gardata kontraŭ okulpafo.

Damonog preĝis je naskiĝoj, kaj benis la sagojn de homoj, kiuj forveturis en fremdan landon. Li donis konsilojn por amantoj. Li povis forpeli la kirloventon per mansvingo. Li povis returni la malbenojn al malbenantoj.

La ŝamano Vitos estis pia, ĝiba, aĝa homo. Li estis la kuracisto de ĉevaloj kaj aliaj dombestoj. Li havis likvaĵon, per kiu se oni ŝmiris la buŝon de ĉevalo, en la batalo ĝi ektiros la malamikon de sur lia ĉevalo, kaj piede premos lin.

Ankaŭ la aliaj ĉiuj sciis ion, de kiu ili povis vivi. Sed la plej multon ili akiris de la vendado de amuletoj. Ne estis huno, de kies kolo ne pendus io, memkompreneble sub la robo. Ankaŭ la hodiaŭ naskiĝanta infano ekhavis ruĝan fadeneton sur la maneton por forpeli la malbonajn spiritojn.

Mi, memkompreneble nur ridetis pri tiu religio. La juna kapo ridas facile. Sed do ĉiuj ŝipoj, ajne malgranda, granda, ajne blua, ajne verda, ajne remila, ajne velŝipo direktas sin al unu sama stelo. La nomo de stelo por ni estas: Theos, por la gotoj: Gut, por la hunoj: Iŝten (Dio).

Ŝamano Bial estis hejme. Li sidis kune kun ĉefpastro Zobogan sub la larĝe malfermita ŝirmilo de sia tendo. Antaŭ ili estis tableto, sur ĝi kukurba vinujo kaj du arĝenta glaso.

Mi haltis kvin poŝon de ili, estime, kaj atendis, ĝis ili alparolis min.

– Ĉu vi estas, Zeta! – alparolis min gaje la ŝamano.

– Mi estus, mia sinjoro –, komplementis mi –, alveninta ankoraŭfoje esprimi mian dankon.

– Nu, brave! Sed ne staru tie en la pluvo. Venu pli enen! He, infanoj! – kriis li en la tendon – portu kusenon.

Mi hezitis akcepti ĝin dirante, ke mi ne estas inda, sed mi devis sidiĝi.

Ankaŭ Zobogan rigardis min afable, kvankam li estis granda kaj riĉa pastro, li havis ĉirkaŭ kvindek malliberulon.

– Mi jam aŭdis pri vi diris etendante la manon. – Priskos sendis vin ĉi tien, kaj vi estas scienca homo. Vi estas, ja, kristano, kiel la grekoj ĉiuj.

– Mi estas kristano – respondis mi –, el inter la kristanoj, kiuj rigardas ankaŭ la aliregulanojn per la koro de Jesuo.

– Kiel?

– Lia ĉefa precepto estas, ke ni devas akcepti ĉiujn homojn en nian amon.

– Li estis granda kaj sankta homo – kapjesis Zobogan. – Mi aŭdis pri li, kaj mi ne povis pro li dormi kelkfoje. Sed ne estas ebla por homo tiel vivi, kiel li deziris.

Zobogan estis magra homo kun pendanta lipharo. Li estis ĉirkaŭ tridek kvin jara, revada, malrapide movanta. Cetere estis la filo de maljuna Kama.

– Do – diris mi – jam estis ankaŭ ĉi tie misiistoj?

– Ĉiam venas unu-du kun la returnanta armado – respondis Zobogan –, ili akompanas la malliberulojn. Poste ili provadas ankaŭ je la hunoj. Sed sen sukceso. Kiam la huno aŭdas, ke ne batalu, li forlasas ilin: ĉi tio ne estas por ni.

Ankaŭ Bial ridetis.

– Ili ne turnis eĉ unu hunon iam, nur la fremdaj sklavoj, ili baptiĝas. Sed venas ankaŭ aliaj misiistoj: El oriente la flavaj, kiuj instruas al la hunoj deziri nenion, voli nenion. Tion ne bezonas eĉ la malliberuloj.

– Kaj – demandis mi humile –, estimataj sinjoroj pastroj, ĉu mi permesas scii, kia estas via opinio pri la batalo?

Huna virino venis al ni. Ŝi portis okjaran knabon sur sia dorso. Ŝi serĉis ŝamanon Bial. Bovino tretis sur la piedo de la infano

Oni portis benkon el la tendo, kaj kuŝigi sur ĝin la malgrandan suferanton. Li ne tre veis. Mi sciis laŭ sperto, ke la ostofrakaso ne doloras la unuan tagon.

Mian demandon respondis Zobogan:

– Kiel ni juĝas la batalon? Ĝi necesas, frateto mia. Se ne devus, ne estus.

– Ĉu pro la malbono vi diras, sinjoro mia, ke necesas?

La pastro tiris la ŝultron:

– Kio estas la malbono? Ĝi estas la patrino de la bono. Ĉio, kio estas bona sur la mondo, naskiĝas el ia malbono. Se ni kredus la kristanan religion, ni devus ĵeti niajn ĉiujn armilojn en la Tibiskon. Kaj se ni hodiaŭ enĵetus, morgaŭ estus la huna popolo pereigita. Mem la kristanoj pereus nin. Tiam vere ne estus eĉ bona, eĉ malbona por la huna popolo sur ĉi tiu mondo.

– Sed pripensu ni – respondis mi –, ke ĉiuj popoloj akceptos la kristanan religion.

– Malebla!

– Eble ne? Pardonu, mia sinjoro, mi ne diras tion por kontraŭdiri vian vorton, sed se, por trovi la veron.

– Nur kuraĝe.

– Mi nur dirus, se individuaj homoj povas esti sen batalo, kial ne povus esti ankaŭ la nacioj? La nacio estas nur granda grupo de individuloj.

– Sed la homa speco hodiaŭ vivas nur sian infanecon. Kie vi vidas infanon, kiu ne interbatiĝas. Ĉio interbatiĝas sur la kreita mondo. La forta superas la malpli fortan. La vivo estas batalo.

– Sed ni ne estas bestoj.

Li fermis la okulojn, kaj ridante murmuris tra la nazo.

– Ni ne estas bestoj. Hm. Ke ni ne estas bestoj?. Hm. Sed se eble ankaŭ bestoj estis homoj?

– Ĉu homoj?

– Homoj, homoj vivantaj en aliaj formoj.

– Mi ne komprenas, sinjoro, pardonu.

– Antaŭe – se vi nun estas homo, vi eble estis herbero, vi estis floro, vi estis arbo, vi estis muŝo, vi estis majskarabo, lupo, ĉevalo, leono, ĉio, ĉio.

– Ĉu ĉi tio estas certa?

– Ĉu estas certa, ke ĉio havas sian antaŭaĵon?

– Tio estas certa.

– Kaj ĉu ankaŭ la antaŭaĵo havas antaŭaĵon?

– Ankaŭ tio estas certa.

– Eĉ ne povas esti alie. Ĉu vi ne sentas en si foje la unuan, foje la alian beston?

– Ne, mi ne, sinjoro mia.

– Ĉu vi ne konas homojn, kiuj atendas kapt-akiraĵon, plektas ŝpinaĵon kiel araneo?

– Jes, mi konas tiujn.

– Ĉu vi ne konas homojn, kiuj kolektadas, kiel la hamstro, kiuj estas soifantaj sangon, kiel la leono, aŭ estas malkuraĝaj kiel la kuniklo, aŭ aplikantaj por servado, kiel la ĉevaloj, aŭ perfidaj, kiel la serpento. Kio alia povas tio esti, se ne la restaĵo el naturo de la antaŭa vivo?

– Sed por kio estus tio bona, la veturado de la animo tra ĉiuj korpoj?

– Por kio estas bona? Tiu scias tion, kiu ekirigis vin. Mi nur scias, ke tio estas bona por antaŭsento. Nia saĝo fortigas, kiel la lumo de la kreskanta stelo. Ĉiu morto estas haŭt-deĵetado. Post la deĵetado ni vivas en nova korpo, kun novigitaj fortoj ĝis la sekvanta deĵetado. Poste denove je unu grado antaŭen.

– Kaj poste, se ni iam jam estis ankaŭ homoj?

– Denove pli supre: ni alvenas en ian pli perfektan korpoformon. Nur en nenifaradon ne. La vivo estas movo. Ankaŭ mem la Kreanto moviĝas senĉese. Ankaŭ la homo devas moviĝi, krei, lukti. En ĉiu formo, sed ĉiam sur alia loko, inter aliaj bariloj. Sed nia senco estos senĉese pli klara, nia koro pli bona, nia mano pli nobla.

– Sed mi ne memoras, kio mi estis, kiajn spertojn mi akiris, kiam mi estis por ekzemplo - grilo.

– Do, kial vin tio interesus? Ĉu interesas vin, pro kio vi ploris, por kio vi ridis, per kio vi ludis, kiel pensadis, kiam vi estis du jara? Dum minuto, se tio vin interesas.

– Mi aŭdis, sinjoro mia, ne unu vian predikadon, sed ĉu vi predikas ankaŭ pri tio?

La ŝamano levis la ŝultrojn:

– La popolo ne komprenus tion. Ja, ankaŭ vi ne komprenas, tamen vi estas erudita homo. Pli malfrue, kiam forpasos jarmiloj… La popolo nun ankoraŭ postulas ravon, kaj signojn, kiuj povas ankaŭ korpaj okuloj vidi. La animaj okuloj ankoraŭ ne malfermiĝis en vi ĉiuj.

Ni devis rompi la interparoladon, ĉar ŝamano Bial surmetis la miraklan ĉapon, kaj pie, kantante legis el libro kun nigrajn tabelojn super la infano.