Seppik-18

70. -iĝi.

Az -iĝi (= igi sin) szuffixum jelentése teljsen ellentétes az -igi jelentésével, amennyiben ott a tevékenység az egyik féltől a másik felé irányul, míg az -iĝi la esetében a cselekvés visszahat ugyanarra a szeméélyre:

La fraŭlino subite ruĝiĝis (= fariĝis, iĝis ruĝa). Li paliĝis pro teruro – Teruro paligis lin. Miaj manoj malpuriĝis en la laboro – La laboro malpurigis miajn manojn. Antaŭhieraŭ li malsaniĝis, sed baldaŭ li resaniĝis. En la pluvo la vestoj malsekiĝis – La pluvo malsekigis la vestojn.

Főnevekkel: Li ruiniĝis pro bankroto – Bankroto ruinigis lin. La filino de la bankdirektoro edziniĝis je (al) la komercisto. La komercisto edziĝis je (al) la filino de la bankdirektoro. Per (pro) komuna sorto la homoj ofte amikiĝas (= fariĝas, iĝas amikoj).

Elöljárókkal: Densa fumo eliĝis el la kamentubo. Kiamaniere li eniĝis en la ĉambron, ĉar la pordoj estas ŝlositaj? Pro (per) la milito multaj infanoj seniĝis je patro. Dum la pasinta jaro dek novaj membroj aliĝis al nia klubo.

Számnevekkel: Dum la pasinta jaro nia membraro duobliĝis.

Igék: Hasonlítsuk össze a mondatokat: Mi vekiĝis kaj Mi vekis la dormantojn. Nem mondhatjuk: «Mi vekis min», mert az értelmetlenség: az ember csak másokat ébreszthet föl. Mikor azok alusznak, de önmagát nem ébresztheti fö! Az -iĝi tartalmazza azt az értelmet, hogy „önmaga, automatikusan” és tárgyas igéknél nem lehet helyettesíteni az -igi sin vagy csak a sin kifejezéssel: La pordo fermiĝis (nem volt szüksége senkire, hogy becsukja, hanem önmagától becsukódott, automatikusan). Ĵus finiĝis la leciono de geografio kaj komenciĝis la leciono de Esperanto (nem lehet mondani, hogy leciono finis kaj komencis sin!). Neniu estingis la lampon, sed ĝi estingiĝis tute per si mem. Nur jus mi sciiĝis pri tio (vagy: eksciis tion). Multe da homoj kolektiĝis ĉirkaŭ la muzikantoj. Kiam vi naskiĝis («naskis vin» teljesen abszurd!)? Leviĝu iomete de la seĝo!

Az -iĝi tehát visszaható szuffixum, és az igék tárgyatalní tására szolgál. Teljesen ellentétesen, mint az -igi!

A tárgyatlan igéknél az -iĝi hatása gyakran közelít az -igi sin kifejezéséhez, habár bizonyos különbség mindig marad közöttük: Post kelktempa sidado mi stariĝis (a cselekvés erölködés nélkül zajlik, mintegy automatikusan). Viszont La malsanulo starigis sin malrapide azt jelenti, hogy gyengesége miatt erölködnie kellett, kézzel segítenie magát, stb. Ellenben -igi sin a nemzeti nyelvek hatására olykor használatos az -iĝi helyett. Sok esetben a különbség valóban igen kicsi.

Az ek- prefixum értelmezése is, – amely a cselekvés vagy történés kezdetére vagy hirtelen beköveztére utal, gyakra közelít az -iĝi jelentéséhez: Post kelktempa sidado mi ekstaris (= kezdtemt állni, hirtelen fölálltam), azaz stariĝis. Mindkét esetben ugyanaza az eredmény, és ezért az ek- gyakran használatos -iĝi helyett. Alá kell húzni, ha valami hirtelen történt, mindig az ek- prefixumot kell használni (ekstariĝis = hirtelen fölállt, vagy kezdett fölállni; ekstaris = hirtelen fölállt vagy kezdett állni).

Példák: Li sidis sur seĝo, sed poste li sidiĝis sur sofo(n), kaj fine li eĉ kuŝiĝis sur la sofo. Kiam iu subite frapis sur la pordo, li rapide stariĝis. Kiamaniere estiĝis (ekestis) tiu ĉi miskompreno?

Föl kell hívni az olvasó figyelmét az ilyen formákra: hejmeniĝi (= hejmeniri aŭ iri hejmen) kaj supreniĝi (= supreniri aŭ iri supren): Ni hejmeniĝis malfrue vespere. La balono supreniĝis (= leviĝis) al la ĉielo. Sed hejmiĝi havas tute alian sencon (iĝi hejmo aŭ iĝi hejma): Por la geedzoj la nova loĝejo jam tute hejmiĝis.

Az -iĝi tárgyatlen, (teljesen ellentétesen a -igi szuffixummal) és ennek következtében nem lehet tárgyraggal ellátott tárgya, sem passzív igeneve. Ilyen formák, mint «naskiĝita» és «estiĝita» tehát teljesen lehetetlenek. Viszont az -iĝi szuffixumot tartalmazó igékből aktív igenevek képezhetők, ugynúgy mint bármekly más igékből: naskiĝiNta, estiĝiNta.

Iĝi (= fariĝi, estiĝi) önálló igeként is használatos: En la lasta tempo li iĝis (= fariĝis) tre silentema. Ĉu vi volas iĝi (= fariĝi) mia kunloĝanto?

1. megjegyzés: komenciĝi és finiĝi néha lehet találkozni egyszerű komenci és fini szavakkal: Ĵus finis la leciono de matematiko kaj komencis la leciono de geografio. Ilyen esaetekben szó lehet rövidítésről, amikor ekhagyták az esti igét: finis esti (= finiĝis) kaj komencis esti (= komenciĝis). Szabályosabb mégis az –iĝi forma.

2. megjegyzés: Az általában az egyik állapotból a másikba történő átmenetet feltételez, ezért nem kell irányt jelölő tárgyesetet használni: Sidiĝu sur la seĝo! De néha jelölhet áthelyezést is egyik helyről a másikra, és ilyenkor a tárgyeset használata helyes: Li sidis sur seĝo, sed poste li sidiĝis sur sofoN, kaj fine li eĉ kuŝiĝis sur la sofo.De ilyen esetekben is nyugodtan lehe t alanyesetnékl maradni, hacsak nem áll fenn a félreértés veszélye (lásd Zámenhof: „Lingvaj Respondoj”, 45. old.).

3. megjegyzés: Nem lehet azt mondani, hogy «mi laviĝis, kombiĝis, raziĝis, vestiĝis», mert ezek a cselekvések nem mennek végbe automatikusan, önmaguktól, és ilyenkor a személy nem marad passzív. Azt kell mondani: mi lavis min, kombis min, razis min, vestis min.

4. megjegyzés: A fariĝi szónak ugyanaz a jelentése, mint az egyszerű iĝi szónak: (iĝi = veni en la staton = helyzetbe jönni): Ŝi fariĝis malsana (= iĝis malsana, malsaniĝis = megbetegedett). S-o B. fariĝis profesoro (= iĝis profesoro, profesoriĝis = frofesszor lett) en Ĝenevo. Ĉar malsana és profesoro nem tárgy, hanem állítmány-kiegészítő (lásd 19, 20, 57 szakaszokat), nem kaphatják meg az -n tárgyragot.

5. megjegyzés: Meg kell különböztetni ezt a három alakot: interesi, interesigi kaj interesiĝi: Tio ne interesas min = Nem érdekel. Ugyanilyen értelemben: Mi ne interesiĝas pri tio. Mi interesigis lin pri tio azt jelenti, hogy érdeklődést keltettem iránta.

71. Enlitiĝi, altabliĝi.

Ahhelyett, hogy Mi iris frue en la liton és La gastoj sidiĝis al la tablo röviden ezt lehet mondani: Mi enlitiĝis frue és La gastoj altabliĝis. Hasonlítsuk össze: La patrino enlitigas (= metas en la liton = lefektette) la infanojn kaj La infanoj enlitiĝas (= iras en la liton = lefeküdtek).és vegyük észre a különbséget!

Példák: Mi ne scias, kiam mia poŝtuko elpoŝiĝis (= falis el la poŝo = esett kia zebemből). Mi elpoŝigis (= prenis el la poŝo = kivettem a zsebemből) naztukon. Ĉu vi ankoraŭ ne ellitiĝis (= leviĝis el la lito)? Post du-hora flugado la aeroplano alteriĝis (= venis al la tero= földet ért). Falinte la knabo surpiediĝis (= leviĝis sur piedojn = lábra állt) denove. La ŝipo albordiĝis (= veturis al la bordo = kikötött) malrapide. Enlitiĝinte mi tuj endorimiĝis (= falis en dormon, ekdormis = elaludt).

72. Prefikso ek-,

Az prefixum igei szótövekhez használható. Nem befolyásolja azok jelentését, a cselekvés vagy történés kezdetét, hirtelen vagy rövid időtartamát jelzi. Post la enlitiĝo mi tuj ekdormis. Tion aŭdinte li ekridis. Ni ekiru jam! Tio ne estas vera! ŝi ekkriis. Fine ni ekvidis la turojn de la urbo. Nun mi ekkomprenas la aferon! La lumo ekbriletis kaj malaperis. Ŝi ekflamis tute senkaŭze. Ofte ek- anstataŭas la pli longan komenci: Mi eklernis librotenadon = Mi komencis lerni librotenadon.

Van, aki a de viszonyszóval együtt használja: Ekde hieraŭ mi estas sola. Gyakrabban használatos azonban az ilyen esetekben a depost elöljárószó vagy egyszerűen a de: depost hieraŭ, de hieraŭ. Ritkábban az önálló igeként is használatos: Ni eku! = Ni komencu! És indulatszóként is előfordul: Ek al labor'! Ek al atak'!