Harri Laine's blog/

Mi ĵus rimarkis, ke aldoniĝis freŝa nomo al la membraro de ipernity. Estas István Mórocz, pri kiu mi aŭdis ion jam antaŭe. Por bonvenigi lin mi aldonas ĉi-sube bildon pri gazeta artikolo finnalingva de antaŭ 47 jaroj. Ĝi aperis en magazino-tipa, ĉia-tema semajna gazero Viikkosanomat en majo de la jaro 1961. Fakte estis tie du artikoloj pri instruado de Esperanto en la Mezlernejo de Somero.

Unu el la artikoloj estis ĝenerala raporto pri la instruado kaj lernado, kaj ĝin verkis konata esperantisto, akademiano Vilho Setälä. Sed la alian verkis ĵurnalisto kaj ĝi temis tute nur pri István. Ĝi estis titolita “La aminda kaj bonaspekta lingvomajstro de la infanoj en Somero”. Fakte la adjektivo kiva, kiun mi tradukis “aminda” estas iom vastsignifa, kaj mi povus ĝin redoni per “simpatia”, “agrabla”, “ĉarma” aŭ eĉ “kiun infanoj ŝatas”. La hungaro István Mórocz tiam instruis en Somero interalie Esperanton.

“Aminda kaj bonaspekta”

La teksto sub la granda portreta foto diras: “István Mórocz estas instruisto kaj lernanto. Dum la vintro li studis la finnan kaj lernis sufiĉe por kompreneble paroli la lingvon.”

La gazeto raportas:

“Observanto, kiu ne komprenas Esperanton, rimarkas nur, ke la infanoj komprenas ĝin kaj ke la leciono estas amuza.

Kiam sonorilo signalas finon de la lernohoro, la instruisto paŝas al sia tablo por fari notojn en la klasa taglibro. La lernantoj tuj kolektiĝas ĉirkaŭ lin, babilas, demandadas kaj la instruisto respondas, kiom eblas dum la skribado. Plu aŭdeblas interparolado en la koridoro. En Esperanto. Ĉi tiuj unuaklasanoj [temas pri unua klaso en tiama mezlernejo, t.e. 10–11-jaruloj] partoprenis lecionojn pri la lingvo ĝis nun dum ok monatoj.

Estas vane provi konjekti, kiu pli interesas la lernantojn, ĉu István Mórocz, ĉu Esperanto. Sed estas certe, ke pro István Mórocz la lingvo tiom interesas ilin.”

Mi demandas al mi mem, kion ni faru, por simile pozitive impresi nuntempan ĵurnaliston, en Finnlando. Ĉu reimporti Istvánon kiel instruiston? Bedaŭrinde la demando estas nur teoria, ĉar unue ni devus sukcesi starigi aŭ restarigi oficialan instruadon de la lingvo en iu lernejo.

En faka gazeto

Iom post la aperdato de tiu Viikkosanomat, aperis artikolo pri la sama instruisto en porinstruista revuo. Tie estis artikolo titolita “La etaj esperantistoj en Piispanristi”. Super la titolo paradas foto, kie sidas, de maldekstre, Vilho Setälä, István Mórocz, Jorma Ahomäki kaj du personoj, kiujn mi bedaŭrinde ne konas.

Tio estas raporto pri alia lernejo, la Popollernejo Rauvola en la vilaĝo Piispanristi, proksime al la urbo Turku. Tiam la lerneja sistemo de Finnlando ankoraŭ konsistis el du paralelaj tipoj, la “mezaj” kaj la “popolaj”, kaj nur en la mezaj oni instruis ankaŭ fremdajn lingvojn. Sed Jorma Ahomäki pedagogie pioniris kaj sukcesis aranĝi instruadon de fremda lingvo, eĉ de Esperanto, en sia lernejo.

En Somero simile pioniris Joel Vilkki, la tiea lernejestro. Mi jam antaŭe iom rakontis pri Somero kaj Vilkki (vidu “Joel Vilkki kaj Esperanto en Somero”), sed li certe meritus esti pli bone konata. Eĉ la finnaj esperantistoj eble scias nur, ke li aŭtoris vortaron finnan-esperantan, plu uzatan.

***

La tekstoj kaj la bildoj de la tri artikoloj, kiujn mi menciis ĉi supre, estas legeblaj en alia retejo, bedaŭrinde ĝis nun nur en la originala finna. Fotoj pri la gazetaj paĝoj troveblas ankaŭ ĉi-apude, en la albumo “En lernejoj, 1961”.

Unu tagon, vizitante mian naskiĝurbon Turku, mi tagmanĝis en la restoracio Kaskenahde. Tie speciale bongustas la fiŝaĵoj, kaj tiuj ankaŭ ĉi-foje allogis min. Post la manĝo mi estis plene kontenta. Sed ekster la restoracio, sur la trotuara flanko de la ŝtona barilo, mi hazarde rimarkis tabuletojn, kiujn mi antaŭe neniam atentis: Estis du bronzaj ŝildoj, neniel okulfrapaj: la patino estis dubekolora kaj la loko tro malalta por facile trafi miajn okulojn. La simplaj surskriboj memorigas pri detalo el la historio de scienco, kaj oni trovas tie eĉ aludon al la hebrea lingvo.

Restoracio sur loko de ĥemiejo

Gadolin sur patinaj ŝildoj

La teksto estas dulingva, finna kaj sveda, kaj la du lingvoj proponas iom diferencajn tekstojn. Mi kunmetas el tiuj jenan tradukon: “Ĉi tie, en domo numero 161 de la Monaĥeja Kvartalo, en la jaroj 1797–1814, estis la laboratorio de la fame konata finna ĥemiisto Johan Gadolin, profesoro en la antaŭa Åbo Akademi.” – [Tiu Å. A. ne estas la nuna universitato Åbo Akademi, kiu estas nur 90 jarojn aĝa. Temas ĉi tie pri la malnova Reĝa Akademio en Turku (= Åbo), kies moderna nomo estas Universitato de Helsinki.]

***

Kiel do fame konata? Nu, ekzistas unu ĥemia elemento, gadolinio, nomita laŭ li, kaj por tia honoro oni bezonas almenaŭ iom da konateco en la ĥemiistaj rondoj. Johano Gadolin (1760–1852) mem ne malkovris la elementon, oni eĉ ne trovis ĝin dum lia vivo. La unuaj signoj pri ĝia ekzisto estis linioj en spektro de la lumo eligata de certaj mineraloj en arda stato. Unu el la mineraloj estis jam antaŭe nomita gadolinito, kaj tiel transdoniĝis la familia nomo ankaŭ al la nova elemento gadolinio (numero 64 en la tabelo de ĥemiaj elementoj, simbolo Gd). La mineralo gadolinito eĉ ne enhavas gadolinion kiel esencan konsistaĵon, nur kiel malpuraĵon kun ete eta kvanto.

Gadolin estis lerta analizisto. Li studis interalie mineralojn el mino en Ytterby, vilaĝo en la insularo proksima al Stokholmo, la ĉefurbo de Svedujo. En 1789 li malkovris tie novan substancon, kiu fakte estis oksido de nekonata elemento, poste nomota itrio (latine yttrium). La elementon mem li ne sukcesis izoli, nur la oksidon, kaj pasis 39 jaroj antaŭ ol alia ĥemiisto apartigis la elementon mem. Oni tamen konsideras Gadolinon la unua analizinto de itrio.

***

La sveda vilaĝonomo Ytterby estas certe la plej fekunda fonto de nomoj por ĥemiaj elementoj, ĉar entute kvar kreiĝis el ĝi: itrio (Y, numero 39), terbio (Tb, 65), erbio (Er, 68) kaj iterbio (Yb, 70). Kaj tio ne estas la solaj elementoj unuafoje malkovritaj en mineraloj de la tiea mino: la aliaj estas skandio, tulio kaj holmio. Ĉiuj apartenas al grupo nomata termetaloj (ofte kun la preciziga epiteto maloftaj aŭ “raraj”).

***

Sed kiel tio rilatas al la hebrea lingvo? Jes, la nomon Gadolin unue alprenis al si Jakobo, la patra avo de Johano Gadolin. Jakobo estis pastro, kaj tiutempe necesis, ke klerulo havu ankaŭ nomon kiu atestas pri erudicio. Por tio konvenis precipe la klasikaj lingvoj de la eŭropa civilizo, la latina kaj la greka. Onidire la familiestro Jakobo konsideris (verŝajne laŭ la nomo de la bieno de lia deveno) unue la latinecan formon Magnulin (el la latina magnus = granda), sed poste elektis la hebrean samsignifan radikon gadol (la hebrea, ege deca elekto por klasikema religiulo, ĉu ne?), kaj eknomis sin Gadolin. Eble tio helpis ankaŭ lian filon, la patron de Johano, ĉar tiu poste iĝis profesoro kaj fine episkopo.

Tiel do nun gadolinio estas la unusola ĥemia elemento, kies internacia nomo havas hebrean radikon. Kaj Johano Gadolin estas unu el la malmultaj homoj, kiujn oni honoris per nomo de elemento, kaj fakte la sola kiu donis nomon al elemento nature trovebla. (Oni trovas en la literaturo ankaŭ indikojn, ke gadolinio venas de la mineralnomo gadolinito; tio povas esti vera, sed montras nur unu ŝtupon en la evoluo ekde Gadolin al gadolinio.)

***

Sed mi preskaŭ tute forgesis la restoracion! Mi bone manĝis, kaj rekomendas ĝin al la ŝatantoj de fiŝaĵoj. Mi precipe amas la baltajn haringojn, tiujn malmultekostajn fiŝetojn, kiujn finna proverbo priskribas “tro malgrandaj por Kristnaska festo”, sed la restoracio proponas ankaŭ aliajn fiŝojn, laŭ tio kion ŝance kaptis fiŝistoj. Okaze de via vizito (Fiŝ-restoracio Kaskenahde, Kaskenkatu 6a, Turku, Finnlando), rimarku do ankaŭ la tabuletojn ĉe la strato. – Bonvolu transdoni al la restoracia personaro saluton de (neregula, nekonata) kliento, kiu blogas en Esperanto.