Harri Laine's blog/

Komenco de majo, jam plene verda sezono en pli sudaj partoj de Eŭropo, signifas rapidan marŝon de printempa verdiĝo tra la tuta Finnlando. Ekde la sudo, kie betuloj jam antaŭ unu semajno montris siajn hele verdajn “mus-orelojn”, la verda ondego trakuras la tutan landon, nur iom post iom atingante la nordon, kie ankoraŭ nun la neĝmapo de la Vetera Instituto montras kelkdekcentimetran neĝtavolon.

Amiko Paul Peeraerts skribis en sia blogo pri amuza, maŝintradukita spamo, verŝajne rikolto el lia certe plenŝtopita spamujo. Nur malofte mi mem povas ĝui similajn trudpoŝtaĵojn en mia propra lingvo, la finna. Tamen, retpaĝoj estas iam tradukitaj, sed temas pri plej kruda nivelo de laŭvortlista maŝinaĵo, kiu ekz. la anglan vorton “are” tradukas per vorto kiu signifas la mezurunuon “aro”,

Sed la blogo de Paul memorigis min pri nova triumfo por la finna: Tute silente kaj kvazaŭ kaŝe, Guglo aldonis al siaj tradukiloj la finnan (nur por kelkaj lingvoparoj, funkcias almenaŭ finna-angla kaj finna-sveda). Tio donis multajn gajajn momentojn al finnaj eksperimentemuloj. Mi donas kelkajn ekzemplojn.

Enskribu la jenan finnan frazaron en la Guglan tradukilon. Do, kvarfoje la saman frazon, sed kun iom varia interpunkcio kaj majuskleco.

"Käännä tämä suomeksi."
"Käännä tämä suomeksi"
"käännä tämä suomeksi."
"Käännä tämä suomeksi.."

Vi ricevos jenan anglaĵon por tio:

"Translate this psychiatry."
"Turn this in English,"
"translate this in English."
"Translate this Finnish .."

(Ĉiuj frazoj originalaj signifas "Traduku ĉi tion en la finnan.")

Kaj eĉ pli interese. Guglo havas kaŝitajn sciojn pri geografio. La frazon

"Kävin seuraavissa Suomen kaupungeissa: Rovaniemi, Tornio ja Imatra."

Guglo angligas jene:

"I went to Finland the following cities: Prachuap Khiri Khan, Sanghar and Bogor.."

(La originala frazo signifas: "Mi vizitis la ĉi-sekvajn urbojn en Finnlando: Rovaniemi, Tornio kaj Imatra.")

Ŝajnas, ke Guglo fidas je (certe senpaga) helpo de bonkoruloj, ĉar la tradukilo proponas ankaŭ butonon por sugesti pli bonan tradukon. Se Guglo trovos helpemulojn, eble la ĉi-supraj ekzemploj ne longe validos (mi provis ilin la 14-an de majo 2008, je horo 18:15 universala tempo).

Por iom indulgi Guglon, mi provis ankaŭ iom alispecan taskon. Mi donis al ĝi finnan, prozan tradukon de konata versaĵo. Mi eĉ iom helpis al ĝi, ŝanĝante du–tri vortojn, kiujn ĝi sajne tute ne rekonis, en pli konatajn. Jen la rezulto angla:

Eble ne ĝustaritma, sed eventuale rekonebla.

Kaj, ĉu mi aldonu, ke fakte troviĝas programoj, kiuj kapablas (ja maŝinece kaj polurende, sed grandparte kompreneble) traduki certajn tipojn de proza teksto el la finna kaj en la finnan. Eĉ rete troviĝas provejoj por tre mallongaj frazoj, ekz. ĉi tie (ĝi permesas maksimume 60 signojn).

Kolego Tonyo del Barrio afiŝis en sia blogo la interesan Leĝon de Tonjo, kiu priskribas la konduton de partoprenantoj en Esperanta reta diskuto. Li formulis ĝin en eleganta matematika formo:

“Ju pli reta diskuto en Esperanto longas, la probableco ke ĝi deflankiĝos al diskuto pri gramatikaĵoj aŭ pri la uzata vortigo des pli (asimptote) proksimiĝas al 1.”

Mi iam atentigis lin pri eventuala precizigo, per aldona subleĝo, kiu pli detale difinu la finan diskutotemaron. Li afable demandis, ĉu tiun subleĝon li povus nomi laŭ mi. Mi, modestulo, ne havas opinion pri tio, kaj rapidas aldoni, ke la subleĝon certe jam antaŭ mi pluraj retanoj observis kaj eble ankaŭ klare formulis.

Por dokumenti la aferon, mi jen pli precize formulas mian subleĝon de la Leĝo de Tonjo:

Ju pli reta diskuto en Esperanto longas, des pli probablas ke "la gramatikaĵoj", en la senco de la Leĝo de Tonjo, inkluzivas supersignojn kaj surogatajn skribojn.

Mi ankoraŭ atendas finan pruvon pri tio, ĉu la asimptota probablo estas ekzakte 1. Tamen, iom alie formulite, mi aŭdacas jam skribi:

La probableco, ke reta diskuto en Esperanto finiĝas en malkonkordo pri uzo de supersignoj kaj surogataj skriboj, laŭtempe asimptote proksimiĝas al 1.

Se tio ŝajnas tro matematikeca, mi proponas ankaŭ sociologian interpreton, kiu resumas kaj la Leĝon de Tonjo kaj la subleĝon:

Interpreto atentanta la esencon de esperantismo.

Estante veraj universalistoj, la esperantistoj, en ĉiu reta diskuto, iom post iom, flankenpuŝas la banalajn temojn kaj koncentriĝas al La Universala Temo, t.e. gramatiko, vortelekto kaj supersignoj.

Kiel vi vidas, ankaŭ mia blogo, jam ekde ĉi tiu (nur la tria) enskribo, estas vivanta pruvo pri la nomita leĝo, kvankam mi, ruze, ne diskutas la supersignojn sed ja la diskutojn pri supersignoj. Tamen la leĝoj pli koncernas la klasikajn diskutforumojn (dissendolistojn kaj uzoreton) ol la blogosferon, t.e. la mondon de la retaj taglibroj, ĉar tiu lasta estas pli individua pensokovejo kaj ne simile spronas al arda diskutado – sed ni plu observu ankaŭ la blogan rondon familian por trovi ĝiajn fakajn leĝojn.

Babilante kun amiko pri praktikaj problemoj de vojaĝo en fremda lando, mi memoris, kio foje okazis al mi en Sankt-Peterburga hotelo. Fakte nenian problemon mi spertis, sed ankoraŭ cerbumigas min la eventuale vastaj numerologiaj aspektoj de la afero.

Temis pri labora vojaĝo al Rusujo, ni restis kelkajn tagojn en sama hotelo. Unu matenon mi trovis sur la planko, ĉe la pordo, koverton. Tute klare, ĝi estis ŝovita en la ĉambron tra la mallarĝa fendo inter la planko kaj la pordo. Mi malfermis la koverton. Ĝi enhavis slipon kun teksto en la rusa lingvo. Mi bedaŭrinde ne regas la lingvon, tamen povas iele-tiele legi tekston ĉar mi bone konas la literojn kaj iam sukcesas deĉifri kelkajn vortojn. Estis multobligita teksto kun du mane aldonitaj numeroj: 14135 kaj 15135.

Hieraŭ mi butikumis en superbazaro. Mi jam havis kafon kaj panon kaj legomojn kaj ion alian en la ĉareto kaj iom distrite rigardis la fiŝojn kaj fiŝtranĉaĵojn travitre videblajn ĉe la vendotablo. Vendisto vidis mian vagantan rigardon kaj tuj alparolis: “Kaj kion bonan vi volas havi?”

En angulo de la vitroŝranko, kvazaŭ kaŝitan malantaŭ imponaj rozaj salmofileoj, mi vidis negrandan vazon plenan de fiŝetoj. Kial la fiŝetoj estas tie, apenaŭ videblaj? Ĉu oni ne volas vendi ilin? El mia memoro neklare sed iel decideme sin trudis plaĉa odoreto kaj mi jam surlange sentis guston de brunaj, frititaj fiŝoj, kaj mi do firme respondis al la vendisto: ”Unu kilogramon da haringetoj”.

Tridek kilometrojn longa estas la veturo de Hanko tra rokoplena maro al la insuleto Bengtskär, en sudokcidenta Finnlando. Tie staras la plej alta mara lumturo de la lando, eĉ de Norda Eŭropo. Nun jam aliaj teknikaĵoj gvidas la ŝipojn, sed antaŭe la lumsignaloj estis gravegaj por sendanĝera trafikado surmara. Ne nur lumon disradiis Bengtskär: en la subtegmento de la domo troviĝis granda sireno, la nebulkorno, kies muĝa bleko aŭdeblis en densa mara nebulo.

Ekde la morgaŭa vendredo, plej verŝajne jam hodiaŭ posttagmeze, vi vane provos kontakti amikon en Finnlando, se vi ne antaŭe konsentis pri la afero. Estas la plej granda festo somera en la lando, la somermezo, kies centro estas la Johana tago, sabaton. Oficejoj kaj aliaj laborejoj estas fermitaj tri tagojn sinsekve, butikoj tamen funkcios vendredon ĝis la 13-a horo, trajnoj kaj busoj jam plenas kaj vicegoj da aŭtoj preskaŭ ŝtopas la trafikon sur la vojoj de la urboj al la kamparo.

Ĉar julio estas la tradicia libertempa monato en Finnlando, ne malmultaj jam ekferias ĉi-semajnfine, kaj la vivoritmo en la lando estos malstreĉita, ĝis la fino de julio iom revekos nin kaj ni plene reaktiviĝos eble nur komence de la nova lernojaro meze de aŭgusto.

En la blogero titolita “Morgaŭ Finnlando fermos sin”, la 19-an de junio, mi skribis pri la somermeza festado de finnoj: “...kaj post la festo oni aŭdos raporton pri la nombro de dronintoj”. Mi ne celis malbonaŭguri, nur konstati fakton pri statistikado. Ĉi-sube estas la rezultoj, kiom oni scias hodiaŭ lundon la 23-an de junio.

Mi, respektinda sterkoskarabo, el la fama familio Geotrupes, skribas ĉi tion. Estas suna tago, kaj mi serĉas ion bongustan por mia granda idaro. Abundas alkoj en la arbaro ĉirkaŭa, la kukoj kiujn ili eligas el sia malkapo estas ne malbonaj, sed hodiaŭ mi flaras ion specialan.

VIZITO EN LA URBA BIBLIOTEKO DE SOMERO

Ne malofte mi vizitas en Somero, sed nun mi havas alian celon ol kutime: konatiĝi kun loka historio de la internacia lingvo. Estas bela somera tago, sed por mi nun gravas Somero, ne somero. Somero estas urbo en sudokcidenta Finnlando,  meze de regiono kun riĉa terkultura tradicio. Ĝi apartenas al la provinco Varsinais-Suomi, kies nomo antaŭ jarcentoj estis simple Suomi, nomo nun uzata por la tuta lando.

Sed la urbo situas ankaŭ en Esperantujo. Por ekscii pli pri tio, mi marŝas al la urba biblioteko.

Rigardante fotojn pri miaj someraj vagadoj, mi aparte interesiĝis pri ĉi tiu simpatia hundo. Ĝi memorigis al mi la egale simpatian skarabon, pri kiu mi raportis en la artikolo El la vivo de unu frandemulo, en junio.

Malnecesejo

Mi trovis ankaŭ kelkajn aliajn bildojn kun iom rilata temo. Kvankam temas pri nur hazarda aro de disaj fotografaĵoj, mi decidis kunhavigi ilin ankaŭ al vi. Iom da klarigaj notoj troviĝas super kaj sub la bildoj. Se vi ion interpretas malsame ol mi, bonvolu aldoni komenton. Por vidi la bildojn, iru al la albumo Necesaj okaze de bezono, aŭ simple vidu miajn dokumentojn komence de la ĉi-supra bildo.

En la komunumo Kerimäki, en sudorienta Finnlando, staras la plej granda ligna preĝejo kristana. En 1844 la tiama paroĥo, kun siaj 12 000 loĝantoj, komencis kunlabore konstrui novan preĝejon, la kvaran aŭ kvinan de la paroĥo. Ilin ne kontentigis la unua desegnaĵo de arkitekto, kiu planis domon kun 1500 sidlokoj. La preĝejo havu lokon por duono de la paroĥanaro! Monon la paroĥo ne havis por konstruigi preĝejon masone, el ŝtono kaj brikoj, sed ligno abundis en la arbaroj.

Do, faru la preĝejon el traboj kaj tabuloj, sed faru grandan! La arkitekto redesegnis ĉion, kaj en la jaro 1848-a pretiĝis la templo, kies benkoj longas sume 1670 metrojn, kie tri mil homoj povas sidi kaj krome du mil stari.

Nia eminenta fonetikisto, akademiano John Wells estas ankaŭ prezidanto de la angla Spelling Society, kiu morgaŭ festos sian centjariĝon. Okaze de tio, jam iomete antaŭ la jubilea tago, Wells publikigis gazetaran komunikon, kiun eĥis pluraj amaskomunikiloj, vidu ekz. en Times. Pri la afero, legu lian interesan blogaĵon hodiaŭan (anglalingvan, kun la titolo “Freeing up spelling”).

Liaj ege moderaj ideoj rikoltis – ĉu mi bezonas aldoni: kompreneble – jam iom tumultan akcepton. Vidu ekzemple la reagojn en The Register. Tiuj igas min pensi, ke la brogaj kaj flamaj prilingvaj diskutoj en la diversaj retforumoj de esperantistoj fakte estas ege civilizita kaj klere kultura, modera interŝanĝado de opinioj.

La diskuto ja estas interna afero de la angla lingvo kaj okazas en la angla. Aŭ ĉu tamen, ĉu oni plu, en la nuna mondo, povas opinii ion tian interna afero de la angla lingvo?

KUN FRANSŬAZ ROŜET EN LA FABELA LANDO

Antaŭhieraŭ, merkredon mi vojaĝis al Turku, ĉar la Esperanto-Societo en Turku aranĝis muzikan vesperon. Mi scias, ke la klubo en mia naskiĝurbo scipovas aranĝi bonajn kunvenojn, ke ĝi havas ne nur muzikemajn sed ankaŭ muzikantajn membrojn. Ĉi-foje estis kroma, eksterordinara allogo: gastas la francino Fransŭaz Roŝet (Françoise Rochette, konata el Duoble Unu), kiu tie kantos kaj akordionos.

Je la 18-a kaj duono mi sidis en salono de la Muzika Instituto, legis la ĵus ricevitan programfolion kaj rapide kalkulis, ke ĉi-koncerte ni aŭdos almenaŭ dek diversajn lingvojn. (Fransŭaz ankoraŭ muzikos dum septembro en 8 aliaj lokoj en Finnlando. Pri tiuj vidu liston de EAF.)

Mi hazarde foliumas la lokan gazeton en la urbo Somero, numeron de la 9-a de septembro 2008. Sur la frontpaĝo, kompreneble, estas presitaj la plej gravaj informoj: kilogramo da kokfemuraĵo kostas 1.69 eŭrojn, ovoj 1.20 eŭrojn, teknika ĉemizo 19 eŭrojn anstataŭ la nerabatita 29.90. Tiu lasta do certe favorprezas, sed – je la barbo de Z! – kio estas “teknika ĉemizo”? Mi plufoliumas kaj jen, sur paĝo 11 grandliteras la nomo de la internacia lingvo. Skribas la poeto Risto Rasa, kiu eĉ somerferie ne forgesis sian laboron.

Antaŭ kelkaj tagoj okazis la aŭtuna tagnoktegaleco. Nun jam ĉiu nokto estas ĉ. 5 minutojn pli longa ol la antaŭa. Estas tempo raporti pri stato de la norda naturo, kiel mi siatempe priskribis kiel Printempo venas norden. Ankaŭ nun mi marŝu kun la fotilo al arbaro, ĉar arbaroj kovras pli ol du trionojn de la lando. Sed kial kun nur fotilo, dum ja eblas tie fari ion utilan? Do, mi kunprenas lignobendan korbon kaj mian specialan tranĉilon, kies tenilkapo havas broseton. Tute klare, ĉu ne? Mi intencas trovi fungojn. Sed kion mi fakte trovis, ĉu kreskaĵojn, ĉu bestojn? Pri tio mi skribis subtekstojn por la bildoj en la albumo Fungoj, insektoj kaj alio. Vi povas ankaŭ komenci la rakonton prenante la bildon titolitan Aŭtunas, kaj la sekvajn ĝis Jam sekaj. Estas entute 33 fotoj. Ĉu elteneblas?

Prononco kiel reklamilo

“Se estas malfacile elparoli [la stratnomon] Nordenskiöldinkatu, ja troviĝas ankaŭ aliaj stadionoj.” La glacihokea societo HIFK en Helsinki daŭrigas sian lingvorilatan reklamserion. Amiko Slavik Ivanov el Sankt-Peterburgo, kiu vizitis la ĉefurbon de Finnlando en aŭgusto, okaze fotis unu antaŭan afiŝon, kiu elstarigis la identeco-krean funkcion de loka slango (urbana ĵargono).

La hokeistoj ŝercas per la nomo de la strato, apud kiu staras ilia hejma stadiono, la Glacia Halo en Helsinki. Nordenskiöldinkatu, strato de Nordenskiöld, estas iom langorompa (aparte pro sia nefinna literumo) por parolanto de la finna lingvo, sed kompreneble denaska ĉefurbano havas sian manieron prononci. Kio estas la mesaĝo de la reklamisto (krom, kompreneble, altiri atenton al HIFK en amuza maniero)? Eble li volas diri: “Se vi estas denaska urbano, vi estas unu el ‘ni’. Se ne, venu kaj lernu esti unu el ‘ni’.”

Jen, maldekstre, la foto de Slavik, kiu igis min atenti pri la reklamoj. Lige kun tiu bildo, okazis iom da komentado.

Sed kiel oni fakte, en la praktiko, prononcas la nomon Nordenskiöld? Mi ne faris surstratan enketon, sed kredeble finnalingvulo (do tia, kiu entute konas la nomon de N. aŭ de la strato) kutime prononcas ĝin, kvazaŭ ĝi estus skribita Nuurdensöld ['nu:rdensøld]. Strange, mi nek scias nek trovis ian mallongigon aŭ aliformigon de la nomo en la urba slango, kiu estas riĉa je tiaj adaptaĵoj. La nomo de la famulo estas svedlingva, kaj la prononco en la finnlanda sveda lingvo estas ['nu:rdenʃøld], kun ŝ-sono anstataŭ la plene finneca s. En Svedujo (kie oni apenaŭ scias, kiel ĝuste prononci la svedan lingvon), oni tute forfaligas la r-sonon kaj anstataŭe suprentiras la langopinton eldirante la sonon d, post la sono n elbuŝigas strangan miksaĵon de ŝ, ĥ kaj h anstataŭ la simpla ŝ-sono, iom alikolorigas la vokalojn kaj, por kroni la tuton, aldonas siaspecan melodion. – Se vi demandas min, kiel prononci la nomon en Esperanto, per niaj simplaj sonoj, mi rekomendus diri kvazaŭ ĝi estus skribita Nurdenŝold.

A. E. Nordenskiöld (1832–1901) estis finna geologo kaj esplorvojaĝisto. Pro siaj politikaj opinioj, kiuj ne plaĉis al la rusaj aŭtoritatoj, li ne povis resti en Finnlando. Jam 26-jara li transloĝiĝis al Svedujo, kie li faris brilan karieron. Lia plej fama faro estas la traveturo de la Nordorienta Marvojo, kiun li faris en la 1878-a jaro. La epiteto “Nordorienta”, kompreneble, spegulas vidpunkton de Eŭropo kaj Atlantiko; oni nomas ĝin ankaŭ simple la Norda Marvojo.

Dum sia vivo, Nordenskiöld kolektis imponan maparon, kun valoraj ekzempleroj de frua map-arto. La eksterordinare riĉa mapkolekto (paĝoj de Unesko france kaj angle) nun troviĝas en la Nacia Biblioteko de Finnlando (finne, svede, angle).

La urbo Helsinki kaj ĝia ĉirkaŭaĵo havas pli ol milionon da loĝantoj. Ili konsumas multe da akvo, ete etan parton el tio por trinki, pli multe por sin bani kaj siajn aĵojn lavi, por akvi la ĝardenojn kaj por vivteni industrion. La akvo fluanta el niaj kranoj estas klara kaj pura kaj eĉ bongusta, sed kien ĝi poste malaperas? Nu jes, se mi akvas florojn en mia ĝardeno, ĝi restas tie, enteriĝas aŭ fine vaporiĝas, sed la plejmulto forgargariĝas en la misterajn truojn en lavujoj, surplanke en la duŝejo, en necesejo, ĉie.

Mi volis ekscii, kaj antaŭ ne longe prezentiĝis eblo. Okazis la evento Malferma Urbo en Helsinki, kio signifas malfermiĝon de pordoj, kiujn ordinara urbano normale trovas fermitaj aŭ eble simple ne allogaj, kvankam estas multo interesa malantaŭe. Mi elektis viziti la purigejon de kloaka akvo, kiu situas en la kvartalo Viikinmäki, subtere, en granda roka kavernaro.

En rokon

La purigejo en Viikinmäki estas unu el la du traktejoj de kloaka akvo en la ĉefurba regiono. Ĝi servas preskaŭ unu milionon da loĝantoj kaj lokan industrion. Post la puriga proceso, la akvo trairas tunelon longan je 17 kilometroj por esti ellasita marfunden en la Finna Golfo. Ĉiujare la purigejo traktas ĉ. cent milionojn da kubmetroj da kloaka akvo, tio estas meznombre tri kubmetroj en sekundo.

La pura akvo, kiun Helsinkiano englasigas el sia hejma krano por sensoifigi sin, venas el la tre pura lago Päijänne, tra 120-kilometra enroka tunelo. La homoj ĝin utiligas por plej diversaj celoj, miksas ĝin kun plej diversaj ellasaĵoj kaj fine kolektas en ĉi tiun subteran traktejon. La akvo, ĉe sia ekveturo el Päijänne, jam estas trinkebla, kvankam oni iomete ĝin plufiltras kaj ĝustigas la acidecon antaŭ ol enigi ĝin en la urban tubaron.

Tra la kloakakva purigejo homoj tamen ne redonas al la naturo same bonkvalitan akvon, kiel estis la krudaĵo el la lago. Teknike, oni povus eĉ produkti trinkeblan akvon el la kloakaĵo, sed oni kontentiĝas je nur relativa purigo, forigante precipe ĉion solidan kaj la plejparton de azoto kaj fosforo, la ĉefaj sterkaĵoj. Dum la akvo fluas en la Finnan Golfon, la solidaĵoj kribritaj kaj koncentritaj el la akvo plejparte iras al granda kompoŝtejo, kiu faras el ili humon por uzo kiel grundopliboniga materialo. Tamen, certa parto el ĉio, ekzemple falsdentaroj, poŝtelefonoj, kondomoj, ŝtrumpoj kaj aliaj okazaj trovaĵoj forkombitaj ĉe la unua kribrilo, estas transportata al forĵetejo.

Dankon al Helsingin Vesi (la publika akvoprizorga entrepreno de la urbo Helsinki) por la malofta eblo konatiĝi kun ilia subtera mondo. Eble alian fojon mi havos okazon vidi la pli brilan flankon de ilia laboro, la instalaĵojn por pura akvo, kie komenciĝas la vojo de la akvo tra la tubolabirinto urba al ĉies hejmaj kranoj.

Bildojn pri la purigejo vidu en la albumo Fine de kloako aŭ simple komencu la rigardadon per la ĉi-supra bildo.

Unu tagon antaŭ ne longe, trafoliumante la tagan gazeton Helsingin Sanomat, mi rimarkis dungoanoncon, kiu havis la saman tekston en kvar lingvoj. Du el la lingvoj havas en la tuta mondo kelkajn centojn da parolantoj, unu kelkajn dekmilojn (ĉ. du miloj en Finnlando), kaj la kvara estis la finna kun ĉ. kvin milionoj (pri la anonco, vidu ĉi-sube). Tio igis min pli detale rigardi, kiujn lingvojn finnaj entreprenoj uzas, kiam ili serĉas novajn laborantojn. Oni iam plendas, ke eĉ kiam tio estas tute nenecesa, pli kaj pli rolas la angla.

Mi ne faris vastan statistikon, nur atente studis la dungopaĝojn en la dimanĉa numero de Helsingin Sanomat. La unua konstato estis, ke nun ne floras la landa ekonomio. Tion mi ja sciis sen studi la dungoanoncojn en HS, sed ankaŭ tiuj estas bona indikilo pri la nuna stato de produktado kaj komerco. Estis nur 16 paĝoj (tradicia, granda ĵurnala formato 40×56 cm) da anoncoj pri vakaj postenoj, tre malmulte kompare kun la plej promesplenaj tempoj. Jen bildo pri tipa paĝo da anoncoj. Sur tiu paĝo estas mezgrandaj anoncoj, dum la plej grandaj povas ampleksi tutan paĝon aŭ plurajn, la plej malgrandaj estas kelkliniaj. Supre dekstre Metso serĉas dungoton por la posteno “Development manager, finance systems (SAP FICO)” – mi verŝajne ne komprenus pri kio temas, eĉ se la anonco estus finnalingva.

Varbado

Sur la 16 paĝoj mi trovis ok anoncojn en alia lingvo ol la finna: estis ses anglalingvaj, unu germana kaj unu sveda. El la anglalingvaj du estis metitaj de internaciaj organizaĵoj (Monda Banko, Eŭropa Asocio de Aviada Sekureco). Kvar apartenis al finnaj kompanioj (Metso, Wärtsilä, 2 × Vaisala), mondvaste agantaj sed verŝajne apenaŭ konataj, ĉar ili ne produktas ion por la ordinaraj konsumantoj. La germanlingva anonco temis pri posteno en Germanujo, la svedlingva logis al Alando, kiu estas plene svedlingva provinco de Finnlando. Ĉi-dimanĉe tute forestis la plej granda kaj konata kompanio finna (Nokia), kiu ne malofte havas plurpaĝajn anglalingvajn anoncojn.

Krom en tutaj anonctekstoj, la angla iom rolas (jam longe rolis) ankaŭ en laŭmodaj titoloj de postenoj (“HR Business Partner”, “Collections Manager”, “Head of Sourcing”), nomoj por mi enigmaj – kio nur pruvas, ke mi estus plene malkompetenta por la taskoj. Eble la vortoj sonas bele, hele kaj brile.

Tria rolo de la angla lingvo ŝajnas pure simbola (pri kio?). Tio montriĝas en sloganoj aŭ sloganecaj frazoj en iuj anoncoj, alie finnalingvaj. Ekzemple, unu kompanio graslitere titolas sian anoncon “The leading provider of insurance solutions”. Tio memorigas min pri Japanujo, kie mi rimarkis en butikoj kaj surstrate multajn nomojn kaj aliajn skribaĵojn anglalingvajn, kvazaŭ ornamaĵojn por krei ian etoson, sed ne sufiĉajn por sciigi kaj informi.

Do, fakte ne estis tre multo alilingva, mi povis sufiĉe trankvile daŭrigi legadon de la freŝa gazeto, samtempe trinkante matenan kafon, ne bezonante fremdlingvan vortaron. – Sed fine, kio estis tiu kvarlingva anonco, kiun mi komence menciis? Jen ĝi, unue en la finna:

Finna teksto

Due, en la nordsamea:

Nord-samea teksto

La nordsamean parolas ĉ. 30 000 (proksimume tiom – eble estas maksimuma takso) homoj en Norvegujo, Svedujo kaj Finnlando (en ĉi-lasta malpli ol 2000). Kiam oni parolas pri “la samea lingvo”, oni plej ofte celas ĝuste la nordsamean. Ĝi havas relative bonan pozicion. La lingvo estas oficiale agnoskita en la tri regnoj kaj instruata en lernejoj. Ĝi estas la lingvo de plimulto de loĝantoj en kvar komunumoj en Norvegujo (sameaj nomoj: Guovdageaidnu, Kárášjohka, Unjárga, Deatnu), en unu en Finnlando (Ohcejohka) – pri Svedujo mi ne scias. Eĉ ĉi tie, en suda Finnlando mi povas televidi novaĵojn en la nordamea.

Trie en la anar-samea:

Anar-samea teksto

Oni diras, ke la anarsamea, parolata de eble tricento da homoj en la komunumo finne nomata Inari (anar-samea nomo Aanaar, nordsamea Anár, skoltsamea Aanar), estas la plej Finnlanda lingvo en la mondo, ĉar ĝi estas parolata nur en Finnlando. La lingvo ne tre bonfartas, ĉar ĝi preskaŭ tute perdis unu generacion de parolantoj (tiuj almenaŭ duone alilingviĝis) kaj oni klopodas vivteni ĝin per intensa uzo en infanvartejoj. Parte temas pri tio, ĉu geavoj kapablas transdoni la lingvon al siaj genepoj .

Kvare, en la skolt-samea:

Skolt-samea teksto

La skolt-samea havas en Finnlando proksimume same multajn parolantojn kiel la anara samea. Krome ĝin parolas, laŭ necertaj taksoj, kelkaj dekoj en Rusujo. La parolantoj, kiuj nun loĝas en norda Finnlando, loĝis ĝis la Dua Mondmilito en regiono poste cedita al Sovetunio. Ankaŭ ĉi tiu lingvo batalas por sia pluekzisto. Sed ĝi ja svinge eltenos! Provu aŭskulti muzikon de Tiina Sanila, en la skoltsamea, ekzemple la pecon Ij leäkku tuõtt (Ne estas vere) en ŝia retejo.

***

Pri kio do temas la anonco? Estas burokratstila sciigo pri vaka posteno de estro (rektoro) de la Instituto por la Samea Regiono. Plejparto de ties kursoj estas fakaj: ĝi proponas ekz. trijaran studon por kompetentiĝi en profesioj de restoracioj kaj hoteloj, bredado de boacoj, turismo, flegado, komerco aŭ komputfakaj servoj. Se vi interesiĝas pri dungiĝo kiel lernejestro en la nordo, vidu la retpaĝojn de la instituto kaj anoncu vin al la instituto plej malfrue la 12-an de decembro, sed memoru ke por la ofico estas bezonata, krom la normala pedagogia kompetenteco, ankaŭ “sufiĉa scio pri la samea lingvo”.

***

La sameajn lingvojn oni nomas ankaŭ laponaj, sed la sameoj mem preferas vortojn, kiuj similas al same, saame, saami.

Helsingin Sanomat estas ĉiutaga gazeto redaktata en Helsinki; eldonnombro 420 000.

Antaŭ unu semajno ekfunkciis nova haveno en Helsinki. Ĝi situas ĉ. 10 kilometrojn oriente de la urbocentro kaj transprenas la rolon de la antaŭaj varhavenoj urbomezaj, kiujn ŝipoj atingis nur trapasante mallarĝan marvojon inter rokaj insuloj. La konstruado de la nova haveno komenciĝis en januaro 2003. Kiam urbestro kaj ministro solene komencis la laboradon kaj masonis la fundamentan ŝtonon, ili estis varme vestitaj (mi supozas), ĉar la temperaturo esti minus 28 gradoj.

Lundon la 24-an de novembro, kiam la unuaj ŝipoj alvenis al la moderna haveno, ŝtormo kovris la tutan urbon per tia amasego da neĝo, ke similaĵon ni ne spertis dum multaj jardekoj, Estis blanka bonvenigo al la alvenantaj maristoj.

Nun jam pluvis plurajn tagojn, kaj apenaŭ videblas eĉ restaĵetoj de la neĝo. Mi havis hieraŭ okazon viziti la havenon, kiu bonvenigis vizitantojn por iom festi la malfermon. Sed estis griza tago, jam je la 15-a estis ne lume, kaj la haveno prezentiĝis kiel malseka, ankoraŭ iom senviva. En nova haveno ĉie regas novaj teĥnikaĵoj. Videblis havenaj lumoj, sed sen la etoso de la legendoj kaj la tradicia muziko pri marista kaj havena vivo:

[Ĉi tie mi origine metis instrumentan, saksofonan version de “Havenaj Lumoj”, sed ĝi estis poste forigita el YouTube. Do, mi proponas alian version, en la hispana lingvo: “Luces en el Puerto”. Por tiu muzikaĵo estas malebligo enmeti ĝin en alian retejon, do bonvolu iri tra ĉi tiu ligo por ĝui la kanton. Ne forgesu poste reveni ĉi tien.}

***

Anstataŭ prepari plenan fotan raporton, mi montras kelkajn okulumojn al la havenaj lampoj.

Havenaj lumoj, por povi labori

Preskaŭ sterila aspektis la nova haveno en la pluve griza tago. Ĝi funkciis nur unu semajnon, sed jam videblas stakoj da kofregoj (ISO-normigitaj transportujoj, ankaŭ nomataj ”konteneroj“), kiujn la modernaj gruoj rapide levas el la ŝipoj. – Jam ekmallumas je 15:46 (la fotilan horloĝon mi forgesis ĝustigi, ĝi ankoraŭ montras la horon laŭ somera tempo: 16:46). La horo videblas, en turnita spegula bildo, ankaŭ en la foto: la ruĝaj ciferetoj 15:45, sur unu grua ŝtaltrabo, estas fenestra reflektaĵo de aŭtobusa cifereca horloĝo.

Lumoj, por kontroli fotilon

Ho, salt, salt! Ne facilas foti tra fenestro de veturanta aŭtobuso. La fotilo svingiĝas en miaj manoj, kaj la longa ekspono tiel montras lampojn kiel lumstriojn, ne lumpunktojn. Nu bone, tio ebligas kontroli la fotilan montron de ekspondaŭro: ĝi indikas okonon da sekundo por ĉi tiu foto, kaj, iom grandigante la bildon, mi povas pene kalkuli ĉ. 11 lumpunktojn en iuj strioj. Unu punkton donas ĉiu alternaĵo de la 50-herca elektro, kaj tiel la intertempo de du punktoj estas centono da sekundo. Okono da sekundo egalas al 12.5 centonoj – mi konjektas, ke la fotilo sufiĉe ĝuste indikas la daŭron.

Havenaj lumoj, nur porokazaj

Por iom festi la novan havenon, oni aranĝis ankaŭ artfajradon. Mi aŭdis urbanon apude starantan murmuri “tiom da mono elspezata kaj ĵetata en la aeron”. Estis bela fajraĵo.

Havenaj lumoj arte kurbaj

Skuiĝo de fotilo aldonis efektojn al la fajraĵoj: fakte ne tiel hokforme kurbis la raketaj fajreroj.

Eble poste mi havos okazon reveni en pli luma tempo. La nova haveno servas nur ŝipojn, kiuj transportas varojn, sed iuj el ili kunveturigas ankaŭ pasaĝerojn, kaj mi aŭdis ke tia vojaĝo estas agrabla travivaĵo. Eble mi iam provu tiel ŝipi al meza Eŭropo, por samtempe vidi la havenon Vuosaari en plena taglumo.

***

Dum la proksimaj tagoj estos pli malfacile eniri Finnlandon. Kvankam la lando estas Ŝengena, nun provizore (de la 24-a de novembro ĝis la 5-a de decembro) okazas kontrolado de pasaĝeroj ĉe ĉiuj limoj. La kaŭzo estas tio, ke la 4-an kaj 5-an de decembro okazos en Helsinki kunveno de la Organizaĵo por Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo, kiun partoprenos ministroj de eksterlandaj aferoj el la 56 membroŝtatoj. En la kunvenaj tagoj ankaŭ verŝajnas trafika malordo en Helsinki, ĉar la aŭtoj de la altaj delegitoj havos privilegiojn surstrate.