Norda Belvidejo ^pro

La fiŝagloj, pri kiuj mi raportis printempe, havis prosperan someron. Nur la teknikaj aparatoj, kiuj fotadis la intiman vivon de la birdoj, estis malpli bonsortaj, kaj la fluado de bildoj ĉesis por kelkaj semajnoj. Ni proksimiĝas al la lastaj momentoj, kiam eblas vidi la familiojn ĉe siaj nordaj loĝejoj, antaŭ la longa flugvojaĝo al Afriko.

…read more

Salutojn el Bjalistoko kaj ankaŭ el Krakovo kaj aliaj lokoj en Pollando!

Mi iom post iom klopodas reveni al normala vivo. Unu el la nenormalaĵoj por mi, dum la pasintaj tri semajnoj, estis tio, ke mi tenadis sufiĉan distancon al ĉiaj komputiloj. En Bjalistoko, unu fojon, mi estis tentata eniri la ĉambron de la kongresa gazetara servo, kie eblis uzi komputilon, atingi interreton, legi alvenintajn retpoŝtaĵojn ktp. Sed je la lasta momento mi tamen haltis, ekpaŝis malantaŭen kaj sufiĉe rapide forkuris. Se oni decidis abstini, oni ja abstinu!

Nepo parolas, avo kontentas

Strangaj novaĵoj cirkulas pri la UK

Reveninte, mi nur singarde iomete gustumis diversajn retnovaĵojn: kion aliaj skribis pri la kongreso ktp. Hodiaŭ mi finfine malfermis mian retpoŝtujon kaj vidis lavangon da mesaĝoj enflui. La plejparto fontas el diversaj retpoŝtaj listoj, kaj tiujn mi metas rekte en dosierujon nomitan "por iam poste legi" (la nomo estas siaspeca pia deziro).

Kun miro mi legis, ke en Bjalistoko okazis malagrablaĵoj dum la kongreso. Pri tiuj sufiĉe amplekse raportis ekz. Libera Folio kaj iuj kongresanoj, ekz. Toeko.

Mi rimarkis nenion tian dum la kongreso, kaj la impresoj pri la urbo kaj la kongreso estis tre pozitivaj. Pri la kongreso amplekse raportos la retaj kaj paperaj medioj. Eble sufiĉas, ke mi nur prikomentu la vandalaĵojn. Mi faras tion citante el Zamenhof, ĉar ni ja festis Zamenhofon tie:

Malsaĝuloj kreskas mem, sen plugo kaj sem’.

Kaj ili kreskas ĉie. Mi mem estis tute kontenta pri la kongreso kaj dankas la polajn organizantojn.

Mojose!

Odo al ĝojo

“Leviĝanta Bjalistoko”

Bjalistoko provizis nin per kongresaj sakoj kun la slogano "Leviĝanta Bjalistoko". La urbo aspektis plaĉa, orda, pura, amika. Kiel esperantistoj ni kompreneble notis, ke la urbo ankaŭ respektas sian grandan filon Z. Mi iris al la urbo sen precipaj antaŭjuĝoj, ĉar mi apenaŭ ion ajn legis aŭ aŭdis aŭ sciis pri la nuna Bjalistoko. Mi ja legis pri la urbo en la 19-a jarcento, sed tio jam estas preskaŭ prahistoriaj aferoj. Tamen, kun scivolo mi rigardis la nunan Bjalistokon, kaj la simpla konstato estas: alloga urbo.

Bjalistokon, sendube, indas reviziti. En la regiono estas ankaŭ multaj rimarkindaj trezoroj de la Eŭropa naturo.

Gejseroj?

Elekti vojon

Mi antaŭvidas, ke estonte pli kaj pli multaj aŭtantaj finnoj elektos la vojon Via Baltica (La Balta Vojo, alinome E67, de Helsinki al Prago, tra Estonujo, Latvujo, Litovujo kaj Pollando), kiam ili ferie aŭ alicele vojaĝos al Mez-Europo. Tio kondukos ilin ankaŭ al Bjalistoko, kie indas halti. Ankoraŭ nun la kutima vojo iras tra Svedujo.

Ĝis antaŭ ne longe estis kelkaj problemaj alternativoj rilate vojkonstruadon sur tiu linio en Pollando. Precipe temis pri tio, kiel ĝi trairu aŭ preteriru iujn valorajn naturprotektejojn (la malsekejoj de la rivero Rospuda, apud Augustów, proksime al la Litova landlimo). Tamen, se mi ĝuste komprenis, la registaro de Tusk ĉi-jare oficiale nuligis la planojn rekte travoji la vundiĝeman areon.

Do, kial ne aŭti de la norda al la meza Eŭropo tra la Baltaj landoj kaj voje de Bjalistoko? Aŭ fakte, kial ne foje celi ĝuste Bjalistokon? Antaŭ ne longe mi stiris mian aŭton preskaŭ egale longan distancon norden, ene de Finnlando. La vojo E67 oficiale komenciĝas (aŭ finiĝas) en Helsinki, sed ĝis nun mi neniam vidis tiuteman vojmontrilon ĉi tie, eble pro tio, ke la unua parto de la vojo ne estas surtera, sed konsistas el ŝipvojaĝo al Tallinn.

En Pollando eblas elekti diversajn vojojn, se oni celas al Varsovio aŭ pluen, sed ŝajnas al mi, ke la oficiala vojlinio de Via Baltica iras nun tra Bjalistoko kaj ne tra Łomża.

Enirejo sub kio?

***

Bildojn pri la UK mi metis kaj eble poste aldonados en la albumon “UK Bjalistoko 2009”. Tie legeblas ankaŭ la tekstoj, kiuj akompanas la fotojn en ĉi tiu artikolo, ankaŭ legeblaj per simpla musklako sur la ĉi-supraj bildoj.

La unuan de julio mi estas survoje norden. Mia celo estas Taivalkoski, kiu situas proksimume duonvoje inter la plej suda kaj plej norda partoj de Finnlando. Mi jam preterpasis la urbon Kajaani, kaj nun proksimiĝas al Hyrynsalmi. Ĉe la limo de la komunumo min salutas granda flava ŝildo. Estas mapo de Finnlando, kun la norda parto montrita nigra, kun kvarlingva finna-sveda-angla-germana teksto “Boacbreda regiono”.

Atentu, boacoj!

La vojoj en la nordo estas bonaj kaj ne multas aŭtoj survoje. Ĉi tie eĉ mankas la “ladaj policistoj”, tiuj aŭtomataj ĉe-vojaj fotiloj, kiuj kaptas trorapidulojn sur pli sudaj ŝoseoj. Ĉio ŝajnas tenti al plia rapido, sed prefere iom malpezigu la piedon sur la gaspedalo. Oni fakte vidas tie boacojn, multe pli ofte ol alkojn en la sudo, kvankam la sudaj vojoj dense avertas pri alkoj. – Ne tre longe mi devas atendi:

La unuaj boacoj survoje

Ili ŝajnas trankvilaj, tute indiferentaj pri mi, kaj nur malrapide ili paŝas flanken kaj lasas min plu veturi. Ankoraŭ dekojn da kilometroj, kaj mi alvenas al provinca limo.

Finfine: Taivalkoski

Jen jam la nomo de mia vojaĝa celo: jen komenciĝas la k omunumo Taivalkoski, sed mi devas plu veturi preskaŭ kvardekon da kilometroj por atingi la centron. Baldaŭ tamen jam videblas io, kio kaptas mian atenton kaj instigas ne tro rapidi: estas butiko ĉe la vojo, ankaŭ kun kafejo-manĝejo, kaj sur ĝia muro mi vidas ŝildon “ARBAR-BAR”. Iu ŝatis ludi per vortoj: tute klare estas Esperanto tie, ĉar mi estas nun en la vilaĝo Metsäkylä (metsä = arbaro, kylä = vilaĝo). Baldaŭ videblas alia vivsigno pri la internacia lingvo:

Interesa vojmontrilo

Ĉe vojkruciĝo mi vidas tabulon fiksitan al fosto de elektra lineo: “Esperanto 2.6 km”. Sube estas aliaj tekstoj en la finna, kaj la unua el tiuj diras: “Muzeoj 2.6”. Tion mi devas vidi. Mi faris albumon el fotoj pri mia vizito tie por ke ankaŭ vi gustumu la interesan lokon, kie mi renkontis la lokan aktivulinon Aini Vääräniemi. Per “aktivulino” mi celas ne esperantan aktivecon, ĉar Aini estas unuavice prezidanto de la societo de vilaĝanoj de Metsäkylä. Sed, kompreneble, ŝi bone reprezentas tie ankau la internacian lingvon.

Por vidi ion el miaj spertoj tie, rigardu la albumon “Al Zamenhof-arbaro”.

Bedaŭrinde, mia devojiĝo en Metsäkylä devis esti mallonga, ĉar mia vojaĝa celo troviĝis aliloke en Taivalkoski. Sed post tiom amika akcepto kaj tiom da vidindaĵoj, oni revas iam reveni. Kiu scias. Koran dankon al Aini Vääräniemi, al ŝiaj gefiloj kaj al la gastanta junulo, kiuj gvidis min.

Per ŝildoj pendantaj en la Zamenhof-arbaro de la Arbara Vilaĝo, mi vidis, ke jam esperantistoj el plej diversaj landoj vizitis la vilaĝon. Kial ne ankaŭ vi vizitu en Metsäkylä kaj en la vasta komunumo Taivalkoski, kiun la finnoj konas kiel hejmlokon de la verkisto Kalle Päätalo? Päätalo apenaŭ estas tre konata eksterlande, sed en Roterdamo oficas eble la plej mondvaste konata figuro el Taivalkoski, t.e. Osmo Buller, la ĝenerala direktoro de UEA.

***

Vidu kie situas la vilaĝo Metsäkylä (la loko kiun montras la lasta bildo ĉi-supre) sur mapo de Finnlando: sur tutlanda mapo aŭ precizigite sur detala mapo.

Jam proksimas somermezo! Postmorgaŭ estos Johana tago, nia festo de somera sunhalto, kaj jam la antaŭtago morgaŭ estos feria. Norda somero montras sian abundan lumon, verdon, florojn.

Tra fenestro mi ĵus rimarkis iun saltadi en nia ĝardeno. Ĝi haltis ie-tie por manĝi herbon, ŝajne tre elekteme. Estas tiom da manĝindaĵoj en la nuna sezono, ke eblas rifuzi plejmulton de la verdaĵo sin proponanta kaj frandi nur la plej bongustajn kreskaĵojn.

Leporo sur herbejo

Mi penas esti silenta por ke la leporo ne rimarku min, eliras kun fotilo kaj sukcesas kapti kelkajn bildojn pri la besto. Ĝi tamen baldaŭ suspektas ion, ekaspektas tre singardema, rimarkas min kaj forkuras. Sed antaŭ ol malaperi ĝi petas, ke mi peru ankaŭ ĝiajn salutojn al ĉiuj legantoj de mia blogo.

***

Por vidi fiŝaglidojn

La paneo de la fiŝaglo-fotilo, pri kio mi blogis la 1-an de junio, tre afliktis multajn birdoamantojn, kiuj deziris sukcesan kovadon kaj feliĉan nestan vivon por la agloparo, al kiu ne prosperis havi idaron en 2008. Nun oni ne scias, kio precize okazas en la nesto.

La amantojn de tiu insulara pejzaĝo iom konsolas alia nesto, pli norda (mi afiŝis vintran bildon pri ĝi). Tie, sur la insulo Hailuoto, jam eloviĝis tri fiŝaglidoj, kaj la gepatroj ame kaj kompetente vartas ilin. Eblas vidi la neston tra la tuta tagnokto, ĉar ĝi situas tiom norde, ke la suno malaperas noktomeze nur por du horoj, kaj eĉ tiam regas sufiĉe luma krepusko. Sunsubiro okazas tie iom post la 24-a horo, tio estas je la 21-a horo laŭ universala (Grenviĉa) tempo. La plej malluma momento do estas iom post la 1-a horo nokte. La nestofotilo sur Hailuoto troviĝas ĉi tie: Hailuoto-nestofotilo.

Kio okazis al la birdoj, pri kiuj mi raportis en ĉi tiu blogo la 19-an de marto kaj kvarfoje en aprilo? La birdoj iĝis siaspecaj famuloj en Finnlando, kiam la gazetaro rimarkis la draman aspekton de eventuala batalo inter maragloj kaj fiŝagloj.

Ĉio iris glate, eĉ idilie, ĝis la 23-a de majo je 16:04:41. Tio estas la lasta momento, kiu donis aktualan foton el la nesto. La retpaĝo nun daŭre montras unu saman bildon pri fiŝaglo kuŝanta en sia nesto, sur ovoj, dum pluvego grizigas la pejzaĝon. La bildon akompanas jena teksto: “La fotilon ĉe la nesto rompis fulmo la 23-an de majo. Ne eblas ripari ĝin sen ĝeni la nestan vivon de la birdoj. Tial neniuj bildoj estas ricevataj antaŭ ol oni ringos la idojn je la monatŝanĝo junio-julio.”

Pri la nesto jam vintre interesiĝis du maragloj, kaj printempe ĝin vizitis pluraj fiŝagloj. Finfine, paro de fiŝagloj sukcesis proprigi la neston al si. La unuajn ovojn ŝi metis ĉirkaŭ la unua de majo, kaj post tio unu el la birdoj daŭre kovadis en la nesto. La 23-an de majo okazis ega fulmotondro en la insularo, kaj la fotilo ĉesis funkcii.

Dum la sentemaj semajnoj de kovado kaj prizorgado de idetoj oni ne povas grimpi al la nesto por teknikaj riparoj – tio estas eĉ laŭleĝe malpermesita. Spertuloj tamen ringos la fiŝaglidojn, kiam tiuj aĝos ĉ. unu monaton, kaj oni esperas, ke tiam eblos simple anstataŭigi la rompitan fotilon per nova aparato. Se la difekto estas pli granda, kaj simpla anstataŭigo ne sufiĉas, povas esti ke la interrompo eĉ pli longiĝos.

Nun oni scias nur, ke la fiŝagloj plu vivas kaj loĝas en la nesto, kaj ke do verŝajne nek la nesto mem nek la ovoj difektiĝis. La unua fiŝaglido eble ĝuste nun estas rompanta la ŝelon de sia ovo.

En la Roterdama Universala Kongreso ni aĉetis bulbojn de tulipoj kun la nomo ‘Esperanto’. Plantitaj aŭtune, nun ili bone kreskas kaj bele floras. Laŭ priskriboj troveblaj en interreto, ĉi tiu raso floras malfrue, kaj ankaŭ ĉe ni ĝi estas la laste ekfloranta kulturvario de tulipoj. La burĝonoj malfermiĝis fine de majo. En pli sudaj landoj tio certe okazas pli frue.

Tulipo ‘Esperanto’

La raso ‘Esperanto’ apartenas al la tulipa grupo ‘Viridiflora’, kiun karakterizas strioj de verda koloro en la korolo. En la floro de ‘Esperanto’ ni vidas preskaŭ verdan stelon, kiam ni rigardas ĝin plene malfermitan, de supre.

Gratulon al la UK pro la ideo vendi la bulbojn okaze de la kongreso. Bela kaj tipa vojaĝmemoraĵo el la kongreslando. Mi esperas, ke la bulboj reĝojigos nin en multaj jaroj.

Kakola (foto de Zache)

Verŝajne en ĉiu lando troviĝas malliberejo, kies nomo aŭ kromnomo estas vaste konata kaj legendeca. En Finnlando tia nomo estas Kakola, oficiale titolita la Centra Malliberejo en Turku. Ĝi estas ankaŭ konkrete elstara parto de la urbo pro sia situo sur monto en urbocentro, kun vasta vido al la ĉirkaŭaj urbopartoj kaj al la insularo. Ne mirinde, ke oni finfine decidis konstrui novan malliberejon en malpli mezan urboparton.

Ekde 2007 la domo estas malplena kaj oni atendas decidojn pri nova, alispeca utiligado. Nuntempe eblas partopreni gvidatajn ekskursojn en Kakola, por konatiĝi kun aŭtentika malliberejo kaj aŭdi la ĉiĉeronojn rakonti harstarigajn okazojn el ĝia historio kaj el la vivo de ĝiaj plej danĝeraj loĝintoj.

Sur la sama monto kun la Centra Malliberejo situis ankaŭ alia pun-institucio: la Gubernia Malliberejo en Turku. Tiuj du havis apartan statuson kaj malsamtipan “klientaron” kaj ne multaj scias, ke nur la unua estis la fama, vera Kakola. Nun la du jam estas ankaŭ formale kunigitaj kaj relokitaj en nova domo ekster la urbocentro.

Ankaŭ tie oni lernis Esperanton

Mi rakontis en hieraŭa blogaĵo pri donaco, kiun Joel Vilkki ricevis (se mi ĝuste interpretis la signojn sur la bildo) en 1968 el trans la muregoj de Kakola. Sed troviĝas pruvoj pri multe pli frua okupiĝo pri la Internacia Lingvo en samurba malliberejo.

Sirkka Mattlin sendis al mi bildon pri libro, kiu apartenis al la biblioteko de la Gubernia Malliberejo. Ŝi posedas ankaŭ aliajn esperantajn verkojn kun simila historio. Tiujn unue akiris la urba biblioteko, kiu komencis servi krom la liberaj urbanoj ankaŭ la legantojn trans la murego, kiam la malliberejo ĉesis mem okupiĝi pri libropruntado. Kiam la urba biblioteko forigis parton de siaj malnovaj libroj, Sirkka savis esperantaĵojn kun interesa historio.

La libro estas gramatiko de Esperanto, verkita de Laurén kaj Kuntzi, tria eldono (1908). Sur la interna flanko de la fronta kovrilo estas surgluita slipo kun jena teksto:

Lernolibro mallibera?

Biblioteko de la Gubernia Malliberejo en Turku

Atentu!

1. Ne skribu aŭ desegnu en libroj!

2. Ne faldu angulojn de folioj nek perforte malfermu libron trans la nuk-ĉarnirojn! [stranga vorto kaj esprimo en la finna teksto]

3. Gardu vin por ne malfiksi foliojn aŭ difekti kovrilojn!

4. Ne tuŝu libron per malpuraj manoj!

5. Ne utiligu libron kiel kovrilon por trinkujo aŭ manĝujo!

6. Kiam vi ricevas libron, tuj ekzamenu ĝin kaj raportu pri difektoj; vi respondecas pri ĝi.

Sub la instrukcioj estas notoj de kontrolantoj, kiuj indikis la datojn de inspekto. La unua dato estas 25-a de februaro 1926 kaj la lasta 5-a de majo 1943. Eble la inspektantoj ekzamenis la libron por trovi faritajn difektojn, eble por malkovri sekretajn notojn.

La libro aspektas vere trastudita, ĉar kelkaj paĝoj malfiksiĝis. Iu leganto eĉ plume korektis erarojn en la teksto – malgraŭ la malpermeso ion skribi sur la paĝoj!

Insigno de Alta Rango

Mi tenas mane bildon de koko, kiu staras sur globo, evidente sur terglobo. Per unu piedo ĝi tenas kvinpintan stelon, kaj la pozo kun levita kapo kaj malferma beko montras, ke ĝi estas krianta. La bildo, proksimume 20 x 30 cm, estas reliefe farita el maldika kupra lado. Ĉe la malsupra rando estas teksto “Ĉefdelegito”, kaj en la dekstra suba angulo legeblas io, kio ŝajnas du literoj kaj du ciferoj. Mi klopodas interpreti: IU-68, eble IW-68 aŭ io alia. Ne estas tute klare.

La dorsa flanko estas kartona, kaj inter la lado kaj la kartono estas io malmola, eble gipso, por solidigi kaj fortikigi la tuton. La internaĵo iom rompiĝis, ĉar mi aŭdas sekan brueton de moviĝantaj eroj, kiam mi turnas la artaĵon por rigardi la malantaŭon.

Sur la griza kartona dorso legeblas krajone aldonita teksto: “Ĉi tiun artaĵon faris iu malliberulo kaj donis al Joel Vilkki, la tiama ĉefdelegito de UEA en Finnlando”.

Joel Vilkki ( ĈD de IEL kaj UEA 1938–1971) transdonis la “ĉefdelegitan blazonon” al sia posteulo Jussi Jäntti (ĈD de UEA 1971–1973). La sekvaj ĉefdelegitoj estis unue mi (1973–1980) kaj poste Sirkka Mattlin (antaŭa nomo S. Salmivaara; 1980–1990), Heta Kesälä (1990–2005) kaj nun Päivi Saarinen (ekde 2005).

Vilkki iam rakontis al mi pri la objekto, sed mi jam forgesis multon el la detaloj. La bildo verŝajne naskiĝis en la fama malliberejo Kakola. Mi supozas, ke tie suferis sian punon esperantisto aŭ lernanto de Esperanto, kiu havis kontakton kun Vilkki. Tre kredeblas, ke Vilkki, vera helpemulo, pagis por la malliberulo membrokotizon de UEA, kaj tiu volis iel rekompenci la donacon.

Eble ne ĉiu ĉefdelegito metis aŭ metos la “blazonon” paradi en sia salono aŭ ĉe sia pordo. Mi tamen esperas, ke la simpatia kuriozaĵo donacita al Joel Vilkki ne perdiĝos, sed plu transdoniĝos de postenulo al alia en la vico de UEA-ĉefdelegitoj en Finnlando.

***

De kie la kokobildo?

La bildo pri krianta koko sur terglobo ŝajnas al mi tute konata, sed mi nun ne kapablas precize rekoni ĝin. Ĉu ĝi iam aperis sur kovrilo de libro? Ĉu ĝi iel rilatas al la dana Eldonejo Koko? Mi memoras ankaŭ libronomon “Koko krias jam”. Ĉu iu povas helpi?

HS pri “miaj” agloj

Mi havas problemon. La aglonesto, pri kiu mi artikolis unuafoje la 19-an de marto, subite fariĝis fama. La birdoj jam estas filmsteloj. Ekde la pasinta semajnfino aperis multaj raportoj pri la agloj en gazetaro kaj eĉ en televido. Iu ĵurnalisto eksciis pri la streĉita situacio ĉe la nesto, kaj nun aperas raportoj unu post alia. Estas klare, ke precipe la konfliktaj cirkonstancoj vekis atenton de la ĵurnalistoj.

Kial do problema por mi? Nu, unue: ĉar la gazetaro donis ankaŭ la adreson de la fotilo, nun estas tiom da novaj spektantoj kaj sekve tiom da datuma trafiko, ke jam ne bone sufiĉas la telekomunika kapacito de la fotilo por rapide provizi bildon al ĉiu rigardanto. Pro la troŝarĝita lineo, ne malofte mi hodiaŭ vidas surekrane sciigon pri malsukceso ricevi aktualan bildon.

Sed estas ankaŭ alia dilemo: Mi (instinkte?) ne interesiĝas pri publikaj briluloj, ĉu tiuj estas politikistoj, ĉu aktoroj, ĉu kantistoj. Nun, kiam miaj karaj agloj estas famuloj, mi ne scias kion fari. La vivo ĉe la nesto estas interesa, kaj mi precipe ŝatas la laŭvetere varian pejzaĝon, kiun peras la bone lokita fotilo. Sed observi brilemulojn. Ba!

Eble tamen ekzistas solvo por mia persona dilemo: la birdoj ja ne estas publikaj brilemuloj, nur publikaj briluloj. Tio iom malpezigas la forpuŝan aspekton de la afero. Do, ĉio en ordo. – Sed mi ne plu ofte raportu pri la aferoj.

La maragloj ne aperis hodiaŭ, sed la sola fiŝaglo aktive ordigas kaj riparas la neston. Komparante bildojn de malsamaj tagoj, oni facile rimarkas nove alportitajn branĉojn. Iam la birdo longe sidas kaj rigardadas al la maro. Homo interpretas: Ĝi sopiras ion – ĉu kunulon?

Ĉu cigno?

Vespera senventa maro spegule reflektas la insulojn. En la spegulbildo de la proksima, dekstra insulo videblas blanka punkto, kiu longe moviĝadis laŭ la bordoj. Mia diveno: muta cigno (Cygnus olor). – Distanco de la nesto al la insula bordo estas ĉ. 500 metroj.

Konstrumaterialo

Fiŝaglo portas per la beko pezan branĉon kaj zorge metas ĝin ĉe la nestorando.

Ordigi la plumaron

Necesas ordigi ne nur la neston, sed ankaŭ sian plumaron.

Komparu kun norda nestejo

Se tro famiĝas la sudaj agloj, mi eble komencos observi alian neston multe pli nordan. Ĉi tiu bildo montras loĝejon de fiŝagloj en Hailuoto (norda latitudo 65 gradoj: v. mapon). Tie ankoraŭ nun neĝo kovras la teron kaj oni eble devos plu atendi kelkajn semajnojn, antaŭ ol alvenos la posedantoj. La reta fotilo troviĝas ĉi tie, kaj ŝajnas ankoraŭ ne troŝarĝita de vizitantoj.

Sereno post sunsubiro

Kvieto regas ĉe la aglonesto. La suno subiris antaŭ 42 minutoj. Birdoj ne videblas. La brile blanka strieto dekstre de la nesto kaj la makulo sube reflektas lumon de la navigacia signala lampo lokita en la turo sub la nesto.

La suno subiris je 20:28 kaj leviĝos morgaŭ je 6:38 (tio estas 17:28 kaj 3:38 laŭ la Universala Tempo). Post unu semajno la tago jam estos je 40 minutoj pli longa ol hodiaŭ.

En la reta forumo de regulaj observantoj mi legis, ke hodiaŭ okazis ia konflikto ĉirkaŭ la 20-a horo. Iu forpelis la fiŝaglon, eble maraglo, sed tio ne estas tute certa. Ankaŭ povas okazi bataloj inter fiŝagloj pri posedo de bona nesto.

Aliaj hodiaŭaj bildoj, kiujn mi kaptis ekrane el la aglofotilo de TurkuAMK, troviĝas en la albumo Aglejo.

Dekstren, al la strateto

En Jerusalemo mi piediras laŭ la strato Gerŝon Agron. Bruas kamionoj kaj fosmaŝinoj ĉe granda hotelkonstrua laborejo. Proksime situas Usona Konsulejo. Mi estis ĉi tie jam unu fojon antaŭe kaj memoras, ke ie najbare troviĝas la strato Zamenhof.

***

Jen ĝi, sed mi rimarkas strangan detaleton sur la stratnoma ŝildo: Tute klare, iu kovris per farbo la komencliteron de la antaŭnomo en la latinlitera versio. Restas tamen la punkto kaj ĝi klare indikas, ke io mankas.

Kiu Z?

***

Misteraj detaletoj ĉiam altiras min, kaj mi decidas vidi ankaŭ aliajn nomŝildojn de la sama strato. Unu el ili ŝajnas dekomence havi nur la familian nomon, sed du aliaj eĉ pli klare montras, ke io estis kaŝita. Pri kio temas?

La hebrea teksto sur ĉiu ŝildo havas la hebrean literon alef (א). Ĝi estas la unua litero de אליעזר = Eliezer, la nomo kiun ni plej ofte renkontas en la formo Lazaro. Tio do estas tute en ordo. La ŝildo ankaŭ enhavas la hebrean vorton por Esperanto, kaj tial ekzistas nenia dubo pri tio, kiun oni volis honori per la stratnomo.

Ĉe la alia fino

Mi klopodas ion konjekti: Eble la ŝildofarinto siatempe elektis la latinan literon por respondi al hebrea nomo Eliezer, kaj do tute logike skribis “E. Zamenhof St”. Tio, kompreneble, vekis proteston ĉe la unue alveninta nehebrea esperantisto, kiu ne povis imagi ion alian ol “L.” antaŭ la familia nomo.

Sed ĉu tiu unua esperantisto tuj iris aĉeti farbon kaj penikon, ĉu nur denuncis la aferon al la urbaj ŝildistoj, kiuj poste sentis sin devigitaj korekti la aferon?

Tria varianto

La korektintoj evidente opiniis, ke sufiĉas forigi la literon kaj ne necesas anstataŭigo per io alia. Tio estis saĝega decido, ĉar la monda esperantistaro certe estigus tumultan batalon pri tio, kiu litero efektive estus ĝusta. Tion scias ĉiu, kiu iom partoprenis la harfendajn batalojn pri detaloj de la Internacia Lingvo. Flamaj disputoj tiaj abundas en retaj forumoj.

Ĉu iu Israela esperantisto povas konfirmi aŭ malkonfirmi mian konjekton?

Kelkajn aliajn bildojn pri la sama strato vidu en la albumo “Alef Z”

Fiŝaglo hejmenflugis de Afriko…

Hodiaŭ oni vidis la unuan fiŝaglon ĉe la nesto. En la sama tago estis pluraj raportoj kaj pri maragloj kaj pri (unu sola) fiŝaglo. La agloamikoj intense observos, kio okazos dum la sekvaj semajnoj.

Ĝis nun oni ne vidis ringon ĉe piedo de iu el la agloj. Precipe multaj maragloj portas ringon, ĉar oni tre atente observas ilian nestadon kaj ringumas idojn jam en nesto. Antaŭ kelkaj jardekoj la maragloj preskaŭ formortis en Finnlando, sed nun ilia nombro iom post iom kreskas.

Noblaj aglomienoj

Post mia blogaĵo de la 19-a de marto pli kaj pli certiĝas, ke ĉi-jare la fiŝagloj perdos sian neston kaj ke ĝin okupos paro de maragloj. La fiŝagloj ankoraŭ ne videblis, ili verŝajne estas survoje de Afriko al la nordo. Hodiaŭ, la unuan fojon mi vidis samtempe paron de geagloj en la nesto: unu el ili kuŝas tie, la alia staras ĉe la rando kaj observadas la ĉirkaŭon. Unu horon ili jam tiel postenis, kaj ŝajnas konsideri la neston sia propra hejmo (se mi ĝuste interpretas la noblajn aglomienojn).

Se la situacio ne draste ŝanĝiĝos, la fiŝagloj, kiuj konstruis la neston, grave disreviĝos je sia reveno.

(Bildofonto: Fiŝaglofotilo de TurkuAMK)

Mi legas la martan numeron de Revuo Esperanto de UEA. Saltas en miajn okulojn grandlitera titolo pri du jubileoj. L. L. Zamenhof naskiĝis antaŭ 150 jaroj, tion ni scias. Ankaŭ estas kaŭzo jubilei pri Charles Darwin, kiu naskiĝis antaŭ 200 jaroj kaj kies epokfara verko aperis tri semajnojn antaŭ la naskiĝo de Zamenhof. Sed jubileindas, krom Ludoviko Z kaj Karlo D, ankaŭ alia Ludoviko: Louis Braille naskiĝis en 1809. Feliĉe, pri tio memorigis min la ĵusa kunveno de Esperanto-Asocio de Finnlando.

Robert kaj Paula

La Vintraj Tagoj (tradicia nomo por la jarkunveno de EAF) okazis ĉi-foje en Kuusankoski, kaj la dutaga evento multe rilatis al Louis Braille. Braille inventis la punktoskribon, kiun ni nuntempe nomas simple brajlo. La finna societo de blindaj esperantistoj “Steleto”, unu el la plej aktivaj esperanto-organizaĵoj de la lando, estis fondita en 1919. Ĝi do festas sian 90-jariĝon, kaj tial ankaŭ la programo de la Vintraj Tagoj estis dediĉita al la agado de blindaj esperantistoj.

Bildojn pri la Vintraj Tagoj de EAF vi povas vidi sur paĝoj de Robert Bogenschneider, en lia ĉi-tema albumo.

Ĉiujn ses prelegojn faris blinduloj. La finnaj Steleto-veteranoj Arvo Karvinen, Aatu Moilanen kaj Raimo Tanskanen analizis kaj la landan kaj la internacian movadojn de blindaj esperantistoj kaj vespere muzikis al ni.

La norvega gasto, akademiano Otto Prytz faris tri prelegojn: du el tiuj rilatis al brajlo, en la tria li pritraktis la rolon de Esperanto inter blinduloj komparante nunon kun la periodo intermilita. La kvar prelegantoj montris al ni ankaŭ tri diversajn manierojn konsulti siajn notojn dum prelegado: ni vidis kapaŭdilojn utiligatajn kun registrita parolo, palpan legadon de brajla teksto kaj ankaŭ longan, fluan prezenton tute sen notoj.

Otto Prytz analizis tre multflanke la signifon de brajlo, kiu gravas kaj por la blindularo en ties interna komunikado kaj por la unuopa blindulo. Malgraŭ ĉia teknika evoluo, precipe diversaj formoj de voĉa komunikado kaj registrado, brajlo restas same grava por la blinduloj kiel la “plata skribo” (la nigraj literoj sur papero aŭ ekrano) por la vidantoj. Interesajn konstatojn li faris pri la kreskanta rolo de burokratoj en la agado de blindulaj organizaĵoj: parto de korespondado, de la rektaj kontaktoj, inter gvidantoj de blindulaj organizaĵo diverslandaj, jam okazas platskribe. Tiuokaze, se eĉ temas pri korespondo en fremda lingvo, la blinduloj bezonas jam duoblan interpretadon por interkomuniki: unu por transformi la platskribon en palpeblan aŭ aŭdeblan formon, alian por interpreti la lingvaĵon. La burokrataro vidanta tiam havas rolon ne nur helpan sed iel ankaŭ baran kaj bedaŭrindan.

Mi atendas interesaĵon en Bjalistoko

Otto diris, ke li proponis prelegon pri simila temo ankaŭ por la Internacia Kongresa Universitato en Bjalistoko, sed ke li ne scias ĉu ĝi estos akceptita en la programon. Lia brajlo-tema prelego en Kuusankoski estis ege interesa kaj profunde analiza. Pro la valora enhavo kaj ĉar ankaŭ estas jubilea jaro de Louis Braille, mi ne povas eĉ pensi, ke la respondeculoj de IKU ne akceptus lian proponon prezenti la rezultojn de siaj studoj dum la jubilea UK. Tio vere estus la Skandalo de la Jaro en Esperantujo, sed feliĉe tio estas afero ne imagebla.

Dum la Vintraj Tagoj ni vidis ankaŭ ekspozicieton pri brajlaj libroj kaj pri diversaj iloj bezonataj por skribi brajle.

Neĝo kaj glacio (4 marto)

Naturon oni povas observi ankaŭ ĉe sia komputilo. En la mondo estas multegaj fotiloj kaj filmiloj kiuj daŭre faras bildojn pri bestoj kaj ilia natura ĉirkaŭaĵo kaj interrete peras tiujn ankaŭ al mia ekrano. Mia preferata bildo venas el nesto de fiŝaglo en la sudokcidento de Finnlando. Tie la fotilo nuntempe funkcias la tutan jaron, ankaŭ kiam la birdoj forestas en Afriko. Multaj TTT-fotiloj pri birdoj estas instalitaj en malvastaj nestoj, kaj oni vidas nur la kovantan birdon kaj poste la vivon de la birdidetoj. Tio povas esti ege interesa, sed min allogas ankaŭ la vasta insulara pejzaĝo.

Griza korvo (8 marto)

Fiŝagloj (Pandion haliaetus) kutimas konstrui sian neston sur la supro de granda, maljuna pino. La nesto estas amaso da sekiĝintaj branĉoj, kaj la birdoj ĉiujare aldonas novan materialon al la implikita bastonaro. Malnova nesto povas esti alta je du metroj, kaj nur fortika arbo kun horizontala etendaĵo ĉe la supro kapablas porti tian pezaĵon.

Mia amata nesto troviĝas en tre speciala loko sur la insulo Själö. Antaŭ multaj jaroj, paro de fiŝagloj trovis, ke navigacia signalturo estas taŭga fundamento por ilia nesto. La turo staras meze de fiŝoriĉa maro, kaj eble la birdoj alte taksas ankaŭ la vidon al la blua akvo kaj la insularo. Mi mem ŝatus vidi tian pejzaĝon el mia fenestro!

Neĝo revenis (13 marto)

Antaŭ kelkaj jaroj, la Faka Altlernejo en Turku instalis interretajn fotilojn por observi la naturon en la ĉirkaŭa provinco, kaj unu el tiuj nun konstante rigardas la fiŝaglan neston. Estas du fotiloj: unu kun pli larĝa vido ankaŭ al la maro, unu montranta pli detale la neston. Vi trovas la fotilon ĉi tie: Aglofotilo de TurkuAMK. La bildo ŝanĝiĝas kelkajn fojojn en minuto. Vi povas zomi al proksima vido per musklako sur la vorto “Lähikuvaan”, supre de la paĝo.

En la aero nun vibras streĉa atendado

Lastan jaron malsukcesis la nestado de la fiŝagla paro ĉi tie, kaj ĝi forflugis jam frue. Nun la situacio estas streĉita, ĉar ekde la pasinta somero la neston vizitadas maragloj (blankvosta maraglo, Haliaeetus albicilla). Oni ne scias, kio okazos kiam la fiŝagloj revenos de sia vintra ĉasejo en Afriko. Tio okazos verŝajne en aprilo, eble eĉ pli frue, ĉar la maro jam nun kelkajn tagojn estas senglacia. La maragloj travintris en Finnlando, kaj ili estas grave pli grandaj ol fiŝagloj. Fiŝagloj manĝas nur fiŝojn, sed maragloj ankaŭ aliajn bestojn. Alia reta fotilo registris (en 2008), kiel maraglo kaptis kaj mortigis fiŝaglidon en ties nesto.

Ĉu skolto, ĉu spiono? (16 mart…

Por havi ideon pri la eksterordinara mara-insula labirinto ĉirkaŭ la fiŝaglejo, rigardu ĉi tiun mapon – la nesto situas precize meze de la mapo, kaj la reta fotilo celas nordokcidenten. Vi povas zomi la mapon por vidi pli vastan areon aŭ male por detaligi ĝin.

Izolejo por la nekuraceblaj

La insulo Själö havas interesan historion. En la jaro 1619 oni fondis tie malsanulejon por lepruloj, kiuj vivis tie tute izolitaj. Post kiam la lasta leprulo mortis en 1785, venis aliaj pacientoj, kiujn la tiutempa mondo konsideris nesanigeblaj kaj izolendaj: la psike malsanaj, la “frenezuloj”. La funkciado de la insula kuracejo multe ŝanĝiĝis dum ĝia ekzisto, kaj ĝi estis fine malfondita en 1962. La Universitato de Turku nun havas tie Instituton por Esploroj pri la Insulara Maro.

Sur la bildoj montrataj de la nestofotilo, maldekstre sub la lunarka simbolo, neklare

Nebulo (17 marto)

videblas eta ligna preĝejo konstruita en 1733 por la malsanulejo. Sur ties korto estas kruco starigita memore al la 633 lepruloj mortintaj sur la insulo.

En la fona malproksimo de la nestofoto videblas marvojo de Turku al Stokholmo, kaj eblas videti grandajn ŝipojn. Eble plej facile oni rimarkas la ŝipojn nokte, kiam la bildo estas tute nigra, kaj nur la ŝiplumoj videblas. Branĉojn de la nesto Intermite iom lumigas la porŝipa signala lampo, kiu situas sub la nesto. – La mallarĝajn, rifoplenajn marvojojn traveturis eĉ la plej grandaj krozoŝipoj en la mondo, nun plejparte zigzagantaj kun turistoj en la Kariba Maro. La ŝipegoj estis fakte konstruitaj en Turku kaj devis komenci sian unuan vojaĝon al la monda oceano preterpasante ankaŭ la iaman leprejon.

***

Sur la mapo, se vi iom forzomas ĝin por rigardi pli vastan teritorion, videblas ankaŭ lingva limo: La insularo norde de Själö estas finnalingva, dum Själö mem kaj la suda insularo apartenas al la tradicie svedlingva parto de sudokcidenta Finnlando. Por multaj insuloj la mapo donas du nomojn, tiel ankaŭ Själö (svede) = Seili (finne).

***

Printempo atendas (19 marto)

La fotoj aldonitaj ĉi-tekste, kompreneble, ne estas faritaj de mi. Mi nur kaptis ilin surekrane el la retfotilo de la Faka Altlernejo en Turku. Multo pri la Insulara Maro, ankaŭ daŭra raportado pri observoj per la nestofotilo, troviĝas sur la paĝoj saaristomeri.info, plejparte en la finna sed ankaŭ svede kaj angle.

En la teksto ĉi-supre mi menciis alian fotilon, kiu celas neston de fiŝaglo. Ĝi situas ĉ. 500 kilometrojn pli norde, sur la insulo Hailuoto, proksima al Oulu. Tie ankoraŭ nun regas vintro, ĉion kovras neĝo. La nesto sidas sur la supro de pino, kiu verŝajne kreskas sur marĉo (mi ne scias detalojn pri la loko). La tieaj ge-fiŝagloj pasintjare havis eĉ tri idojn, el kiuj unu iĝis viktimo de maraglo, kiu ĝin forportis kiel manĝaĵon por siaj propraj idoj.

La du fotiloj ebligas kompari la almarŝadon de somero de sudo al nordo. Jam postmorgaŭ la tagoj estas pli longaj ĉi tie ol en pli sudaj landoj, kaj ju pli norda la loko, des pli longaj estas la tagoj.

Mi hontas konfesi, ke mi tre malbone konas la multajn muzeojn en la regiono, kie mi loĝas. Mi neniam vizitis ekzemple la Domon de la Ĉefŝprucigisto, la Havenan Glacirompilon Turso, la Tramo-muzeon aŭ la Laboristan Loĝejon. Mi ĵus legis la nomojn, inter multaj aliaj tute nekonataj, en listo de lokaj vidindaĵoj. Mi verŝajne vizitis pli multajn muzeojn eksterlande ol en urboj proksimaj al mia hejmo. Ĉu hontinde, ĉu nur prudenta rilatado al polvokovritaj restaĵoj?

Antaŭ kelkaj tagoj mi afiŝis ĉi tie fotojn pri muzea strato, kiun mi okaze trairis. Nun mi decidis eniri proksiman domon kun alia vidindaĵo: la Muzeo “Arppeanum” de la Universitato de Helsinki. Mi scivolas, ĉu tie troveblas pliaj informoj aŭ io konkreta pri la ĥemiisto Johan Gadolin, kiu profesoris antaŭ 200 jaroj en la universitato, tiam en alia urbo.

Gisfera ŝtuparo

Supreniri sur fero

La muzea domo aĝas preskaŭ 150 jarojn (finpretiĝis 1869), kaj eĉ la kostruaĵo estas interesa. Mi legis, ke en la kelo de la domo estas puto, fosita por provizi la ĥemian laboratorion per abunda akvo. Poste montriĝis, ke la ĥemiistoj bezonis tiom da akvo, ke la puto neniel sufiĉis kaj ĝi restis neuzata.

Dum grimpado al supraj etaĝoj aŭdeblis iom nekutima sono sub la piedpaŝoj kaj videblis ŝtuparo kun neordinara, fera aspekto. Kutime, similaj kaj samaĝaj domoj havas ŝtupojn ŝtonajn, eble jam ete eluzitajn pro konsumanta paŝado. Arppeanum havas ŝtuparon, kies skeleto, la portanta strukturo, estas gisa, la ŝtupaj kaj etaĝaj platoj estas ŝtalaj. Mi ne scias pri alia domo en la urbo kun simile konstruita ŝtuparo.

Evidentiĝis, ke mi estas la sola vizitanto en la tuta trietaĝa muzeo. La biletistino diris, ke unuopaj vizitantoj estas maloftaj, sed oftas grupoj, kiuj antaŭmendas gvidadon por rondirado tra la muzeo. Nun tamen neniu grupo estis tie, kaj mi tute sola spektadis pompajn portretojn de imperiestroj en oraj kadroj, specimenojn pri miloj da mineraloj, ekipaĵon uzitan en malnovaj psikiatriaj malsanulejoj (“frenezulejoj”), historiajn instrumentojn de fizikistoj, kuracistoj kaj dentistoj, la fondan akton (1640) de la Universitato, kaj multon kion ne plu eblas memori.

Komputi per birdokesto

Mi komencis la rondiradon ekde la plej supra etaĝo, kaj tie unue trafis ĉambron pri studenta vivo kaj studentaj organizaĵoj dum la jarcentoj.

Studenta loĝejo

Estis ankaŭ veraj malnovaĵoj, sed la ĉi-apude bildigita angulo ne estas pramalnova: La komputilo pruvas, ke temas pri fino de la 1980-jaroj (Macintosh SE/30 estis eldonita en 1987) . La ruĝa, blankakapa termoso estas klasika finna modelo. Ĝi originis jam antaŭ la lasta mondmilito, sed similaj estas plu produktataj por nostalgiemaj aĉetantoj. La grandtitola libro nomiĝas “Eks pri profesoroj!”. Tio ne ŝajnas aparteni al la samaj jaroj kiel la komputilo, sed memorigas pri okazintaĵoj 20 jarojn pli malnovaj, kaj la libro fakte aperis jam en 1968, jaro pli tumulta en la universitata historio. Malfermita sur la tablo estas universitata lernolibro pri historio de la literatura finna lingvo.

Mi iam uzis similan komputilon, aŭ eble tio estis iu alia en la serio de proksimume similaj “birdokestoj” de Apple. Poste mi akiris (nur en laborejo – la maŝinoj estis nekredeble multekostaj kompare kun nunaj komputiloj) ankaŭ la pli grandan modelon Macintosh II, kiu tiam ŝajnis la absoluta pinto de oportuna uzeblo. Nun jam preskaŭ 20 jarojn mi vivis en la pli disvastiĝinta Mikrosofta medio, sed mi plu opinias, ke Vindozo eĉ ĝis nun ne atingis la plenan oportunon kaj komforton de la tiamaj Makintoŝoj. Kiel funkcias la modernaj Pom-komputiloj, tion mi povas nur imagi.

Diskriminacii per fremda lingvo

Ankaŭ alia ekzemplo tute ne malnova kaptis mian atenton, kaj ĝi havas lingvan krom-aspekton. Ĝi rakontas pri tio, ke la Studentaro aktivis kaj aktivas komerce kaj tiel havigas monon por sia agado. La Studenta Korporacio de la universitato havas grandajn nemoveblaĵon en la urbocentro kaj ricevas enspezojn ankaŭ el profito de kompanioj, kiujn ĝi posedas. Ĝis antaŭ ne longe apartenis al tiuj vojaĝagentejo, kiu celas precipe studentojn kaj aliajn junulojn. La bildo montras afiŝon el ties reklama kampanjo antaŭ pluraj jaroj.

Neŭtraliga lingvo

La kampanjaj afiŝoj estis stile similaj, kaj ĉiuj havis anglalingvajn sloganojn, el kiuj unu troviĝas en la foto: “At 33 these will be the only blowjobs you’ll get”. Alia ekzemplo pri tia frapfrazo: “It’s not the world getting smaller. It’s your ass getting bigger”. La kerno de la mesaĝoj estis “Vojaĝu dum vi estas sufiĉe juna”, kaj aparte estis menciitaj aĝlimoj de 26 kaj 33 jaroj.

Ne estis surprize, ke unu indigna civitano plendis pri la afiŝoj ĉe la Konsilantaro pri Etiko en Reklamado. La plendinto havis du kritikojn: la kampanjo diskriminacias homojn laŭ aĝo, kaj la tekstoj estas malbonmoraj kaj kontraŭas internaciajn gvidliniojn pri akceptebla reklamado. Aŭdinte ankaŭ la argumentojn de la firmao, la Konsilantaro konstatis, ke pluraj esprimoj estis malestimaj pri pli aĝaj homoj kaj ke la stilo de la tekstoj estis subnorma. Ĝi tamen malakceptis la plendon, ĉar la aĝlimoj baziĝis sur la tiamaj reguloj pri junularaj kaj studentaj rabatoj de flugkompanioj, kaj ĉar la kampanjo estis intencita al junaj homoj kaj celis instigi tiujn al vojaĝado.

Nu, malgravaĵo, sed mi demandas: Kiom rolis en ĉi ĉio, en la decido tiel kampanji kaj en la decido de la konsilantaro, ke la frazoj uzataj estis anglalingvaj. Fremda lingvo efektive malintensigas kaj neŭtraligas la uzatajn vortojn. – Sed, tute ĝenerale: kial ne utiligi en reklamafiŝo tiajn simplajn aferojn, pri kies signifo eĉ la parlamento de Usono intense diskutis antaŭ 10 jaroj.

***

Ho ve, mi eniris por trovi ion pri Gadolin, kaj nun jam kroĉiĝis al detaloj en la unua ĉambro!

Unu tagon, vizitante mian naskiĝurbon Turku, mi tagmanĝis en la restoracio Kaskenahde. Tie speciale bongustas la fiŝaĵoj, kaj tiuj ankaŭ ĉi-foje allogis min. Post la manĝo mi estis plene kontenta. Sed ekster la restoracio, sur la trotuara flanko de la ŝtona barilo, mi hazarde rimarkis tabuletojn, kiujn mi antaŭe neniam atentis: Estis du bronzaj ŝildoj, neniel okulfrapaj: la patino estis dubekolora kaj la loko tro malalta por facile trafi miajn okulojn. La simplaj surskriboj memorigas pri detalo el la historio de scienco, kaj oni trovas tie eĉ aludon al la hebrea lingvo.

Restoracio sur loko de ĥemiejo

Gadolin sur patinaj ŝildoj

La teksto estas dulingva, finna kaj sveda, kaj la du lingvoj proponas iom diferencajn tekstojn. Mi kunmetas el tiuj jenan tradukon: “Ĉi tie, en domo numero 161 de la Monaĥeja Kvartalo, en la jaroj 1797–1814, estis la laboratorio de la fame konata finna ĥemiisto Johan Gadolin, profesoro en la antaŭa Åbo Akademi.” – [Tiu Å. A. ne estas la nuna universitato Åbo Akademi, kiu estas nur 90 jarojn aĝa. Temas ĉi tie pri la malnova Reĝa Akademio en Turku (= Åbo), kies moderna nomo estas Universitato de Helsinki.]

***

Kiel do fame konata? Nu, ekzistas unu ĥemia elemento, gadolinio, nomita laŭ li, kaj por tia honoro oni bezonas almenaŭ iom da konateco en la ĥemiistaj rondoj. Johano Gadolin (1760–1852) mem ne malkovris la elementon, oni eĉ ne trovis ĝin dum lia vivo. La unuaj signoj pri ĝia ekzisto estis linioj en spektro de la lumo eligata de certaj mineraloj en arda stato. Unu el la mineraloj estis jam antaŭe nomita gadolinito, kaj tiel transdoniĝis la familia nomo ankaŭ al la nova elemento gadolinio (numero 64 en la tabelo de ĥemiaj elementoj, simbolo Gd). La mineralo gadolinito eĉ ne enhavas gadolinion kiel esencan konsistaĵon, nur kiel malpuraĵon kun ete eta kvanto.

Gadolin estis lerta analizisto. Li studis interalie mineralojn el mino en Ytterby, vilaĝo en la insularo proksima al Stokholmo, la ĉefurbo de Svedujo. En 1789 li malkovris tie novan substancon, kiu fakte estis oksido de nekonata elemento, poste nomota itrio (latine yttrium). La elementon mem li ne sukcesis izoli, nur la oksidon, kaj pasis 39 jaroj antaŭ ol alia ĥemiisto apartigis la elementon mem. Oni tamen konsideras Gadolinon la unua analizinto de itrio.

***

La sveda vilaĝonomo Ytterby estas certe la plej fekunda fonto de nomoj por ĥemiaj elementoj, ĉar entute kvar kreiĝis el ĝi: itrio (Y, numero 39), terbio (Tb, 65), erbio (Er, 68) kaj iterbio (Yb, 70). Kaj tio ne estas la solaj elementoj unuafoje malkovritaj en mineraloj de la tiea mino: la aliaj estas skandio, tulio kaj holmio. Ĉiuj apartenas al grupo nomata termetaloj (ofte kun la preciziga epiteto maloftaj aŭ “raraj”).

***

Sed kiel tio rilatas al la hebrea lingvo? Jes, la nomon Gadolin unue alprenis al si Jakobo, la patra avo de Johano Gadolin. Jakobo estis pastro, kaj tiutempe necesis, ke klerulo havu ankaŭ nomon kiu atestas pri erudicio. Por tio konvenis precipe la klasikaj lingvoj de la eŭropa civilizo, la latina kaj la greka. Onidire la familiestro Jakobo konsideris (verŝajne laŭ la nomo de la bieno de lia deveno) unue la latinecan formon Magnulin (el la latina magnus = granda), sed poste elektis la hebrean samsignifan radikon gadol (la hebrea, ege deca elekto por klasikema religiulo, ĉu ne?), kaj eknomis sin Gadolin. Eble tio helpis ankaŭ lian filon, la patron de Johano, ĉar tiu poste iĝis profesoro kaj fine episkopo.

Tiel do nun gadolinio estas la unusola ĥemia elemento, kies internacia nomo havas hebrean radikon. Kaj Johano Gadolin estas unu el la malmultaj homoj, kiujn oni honoris per nomo de elemento, kaj fakte la sola kiu donis nomon al elemento nature trovebla. (Oni trovas en la literaturo ankaŭ indikojn, ke gadolinio venas de la mineralnomo gadolinito; tio povas esti vera, sed montras nur unu ŝtupon en la evoluo ekde Gadolin al gadolinio.)

***

Sed mi preskaŭ tute forgesis la restoracion! Mi bone manĝis, kaj rekomendas ĝin al la ŝatantoj de fiŝaĵoj. Mi precipe amas la baltajn haringojn, tiujn malmultekostajn fiŝetojn, kiujn finna proverbo priskribas “tro malgrandaj por Kristnaska festo”, sed la restoracio proponas ankaŭ aliajn fiŝojn, laŭ tio kion ŝance kaptis fiŝistoj. Okaze de via vizito (Fiŝ-restoracio Kaskenahde, Kaskenkatu 6a, Turku, Finnlando), rimarku do ankaŭ la tabuletojn ĉe la strato. – Bonvolu transdoni al la restoracia personaro saluton de (neregula, nekonata) kliento, kiu blogas en Esperanto.

Mi ĵus rimarkis, ke aldoniĝis freŝa nomo al la membraro de ipernity. Estas István Mórocz, pri kiu mi aŭdis ion jam antaŭe. Por bonvenigi lin mi aldonas ĉi-sube bildon pri gazeta artikolo finnalingva de antaŭ 47 jaroj. Ĝi aperis en magazino-tipa, ĉia-tema semajna gazero Viikkosanomat en majo de la jaro 1961. Fakte estis tie du artikoloj pri instruado de Esperanto en la Mezlernejo de Somero.

Unu el la artikoloj estis ĝenerala raporto pri la instruado kaj lernado, kaj ĝin verkis konata esperantisto, akademiano Vilho Setälä. Sed la alian verkis ĵurnalisto kaj ĝi temis tute nur pri István. Ĝi estis titolita “La aminda kaj bonaspekta lingvomajstro de la infanoj en Somero”. Fakte la adjektivo kiva, kiun mi tradukis “aminda” estas iom vastsignifa, kaj mi povus ĝin redoni per “simpatia”, “agrabla”, “ĉarma” aŭ eĉ “kiun infanoj ŝatas”. La hungaro István Mórocz tiam instruis en Somero interalie Esperanton.

“Aminda kaj bonaspekta”

La teksto sub la granda portreta foto diras: “István Mórocz estas instruisto kaj lernanto. Dum la vintro li studis la finnan kaj lernis sufiĉe por kompreneble paroli la lingvon.”

La gazeto raportas:

“Observanto, kiu ne komprenas Esperanton, rimarkas nur, ke la infanoj komprenas ĝin kaj ke la leciono estas amuza.

Kiam sonorilo signalas finon de la lernohoro, la instruisto paŝas al sia tablo por fari notojn en la klasa taglibro. La lernantoj tuj kolektiĝas ĉirkaŭ lin, babilas, demandadas kaj la instruisto respondas, kiom eblas dum la skribado. Plu aŭdeblas interparolado en la koridoro. En Esperanto. Ĉi tiuj unuaklasanoj [temas pri unua klaso en tiama mezlernejo, t.e. 10–11-jaruloj] partoprenis lecionojn pri la lingvo ĝis nun dum ok monatoj.

Estas vane provi konjekti, kiu pli interesas la lernantojn, ĉu István Mórocz, ĉu Esperanto. Sed estas certe, ke pro István Mórocz la lingvo tiom interesas ilin.”

Mi demandas al mi mem, kion ni faru, por simile pozitive impresi nuntempan ĵurnaliston, en Finnlando. Ĉu reimporti Istvánon kiel instruiston? Bedaŭrinde la demando estas nur teoria, ĉar unue ni devus sukcesi starigi aŭ restarigi oficialan instruadon de la lingvo en iu lernejo.

En faka gazeto

Iom post la aperdato de tiu Viikkosanomat, aperis artikolo pri la sama instruisto en porinstruista revuo. Tie estis artikolo titolita “La etaj esperantistoj en Piispanristi”. Super la titolo paradas foto, kie sidas, de maldekstre, Vilho Setälä, István Mórocz, Jorma Ahomäki kaj du personoj, kiujn mi bedaŭrinde ne konas.

Tio estas raporto pri alia lernejo, la Popollernejo Rauvola en la vilaĝo Piispanristi, proksime al la urbo Turku. Tiam la lerneja sistemo de Finnlando ankoraŭ konsistis el du paralelaj tipoj, la “mezaj” kaj la “popolaj”, kaj nur en la mezaj oni instruis ankaŭ fremdajn lingvojn. Sed Jorma Ahomäki pedagogie pioniris kaj sukcesis aranĝi instruadon de fremda lingvo, eĉ de Esperanto, en sia lernejo.

En Somero simile pioniris Joel Vilkki, la tiea lernejestro. Mi jam antaŭe iom rakontis pri Somero kaj Vilkki (vidu “Joel Vilkki kaj Esperanto en Somero”), sed li certe meritus esti pli bone konata. Eĉ la finnaj esperantistoj eble scias nur, ke li aŭtoris vortaron finnan-esperantan, plu uzatan.

***

La tekstoj kaj la bildoj de la tri artikoloj, kiujn mi menciis ĉi supre, estas legeblaj en alia retejo, bedaŭrinde ĝis nun nur en la originala finna. Fotoj pri la gazetaj paĝoj troveblas ankaŭ ĉi-apude, en la albumo “En lernejoj, 1961”.