Επιτέλους έχω κι εγώ ένα θέμα για τη διπλωματική μου. Έχω αρχίσει να δουλεύω κανονικά και με το νόμο εδώ και ένα μήνα, και ελπίζω να την έχω ολοκληρώσει τη δουλειά μέχρι το τέλος του καλοκαιριού. Θα προσπαθήσω να σας εξηγήσω εδώ περι τίνος πρόκειται μέσες άκρες για να πάρετε μια ιδέα.

Λοιποοοοον....

Στη φιλοσοφία της γλώσσας και της ψυχολογίας, γίνεται εδώ και πολλά πολλά χρόνια μια προσπάθεια να κατανοηθεί το πώς λειτουργεί η σκέψη του ανθρώπου και συγκεκριμένα η λογική σκέψη (αυτό που λένε reasoning οι άγγλοι). Το πώς δηλαδή κάνουμε λογικούς συλλογισμούς και επίσης το τι ακριβώς είναι αυτό που λέμε ανθρώπινη λογική (rationality αγγλιστί).

Επικράτησαν κατα καιρούς λοιπόν διάφορες απόψεις, μια από τις οποίες είναι ότι η επιστήμη της λογικής είναι κανονιστική (normative) που σημαίνει δηλαδή ότι περιγράφει (και βασικά υπαγορεύει) το πώς πρέπει να σκεφτόμαστε. Με άλλα λόγια, οι κανόνες τις λογικής είναι απαράβατοι και όποιοι δεν τους ακολουθούν βαφτίζονται παράλογοι. Συγκεκριμένα ο Αριστοτέλης (εννοείται πως στην αρχαία Ελλάδα πάλι ξεκίνησε το κακό) έκανε την αρχή ορίζοντας τους πρώτους κανόνες των λογικών συλλογισμών με σκοπό να εξετάσει ποιοι από αυτούς είναι έγκυροι και ποιοι όχι. Κάποιοι αργότερα το παρατράβηξαν (βλέπε Kant) και υποστήριζαν σθεναρά ότι οι κανόνες τις λογικής είναι αυτοί που αποτελούν καθαρά τη βάση της σκέψης και ότι όποια σκέψη δεν τους ακολουθεί δεν είναι σωστή σκέψη (βλέπε "Κριτική του Καθαρού Λόγου").

Βέβαια αργότερα, το 19ο αιώνα, υπήρξαν κάποιο άλλοι οι οποίοι την πήγαν στο άλλο άκρο την κουβέντα, υποστηρίζοντας ότι σκέψη και γνώση είναι ψυχολογικά φαινόμενα οπότε οι νόμοι της λογικής είναι ουσιαστικά νόμοι της ψυχολογίας (αυτό είναι που λέμε psychologism). Aυτοί λοιπόν, υποστήριζαν ότι το πώς πρέπει να σκεφτόμαστε (the normative) και το πώς πραγματικά σκεφτόμαστε (the descriptive) τελικά ταυτίζονται.

Εννοείται πως πολύς κόσμος αντέδρασε στην παραπάνω άποψη διότι είναι ηλίου φαεινότερο ότι δεν σκεφτόμαστε πάντα σύμφωνα με τους κανόνες της λογικής στην καθημερινή ζωή (βλεπε Άνθιμο, Bush και ένα σωρό άλλα μεγαλειώδη παραδείγματα παραλογισμού και βλακείας), και δη της κλασσικής λογικής που αυτήν είχαν στο μυαλό τους όλοι οι παραπάνω. Ο Frege είναι ένας από αυτούς που αντέδρασαν, λέγοντας ότι σε καμία περίπτωση η λογική δεν έιναι μέρος της ψυχολογίας και άρα δεν έχει να κάνει με τις προσωπικές και εσωτερικές σκέψεις του καθενός. Η λογική και συγκεκριμένα τα μαθηματικά (έξοχο παράδειγμα τέλειας εφαρμογής όλων των κανόνων της λογικής) εκφράζουν αντικειμενικές αλήθειες που βρίσκονται πέρα από το μυαλό του καθενός. Το Πυθαγόρειο θεώρημα π.χ. εκφράζει την ίδια σκέψη για όλους μας (εντάξει υπάρχουν και εξαιρέσεις πάντα αλλά κάθε χωριό έχει και τον τρελλό του...) ενώ ο κάθε άνθρωπος έχει τις δικές του αναπαραστάσεις, σκέψεις και αισθήματα τα οποία μπορεί να διαφέρουν από των άλλων. Τελικά αυτό που υποστηρίζει ο Frege είναι ότι υπάρχει μια και μοναδική αντικειμενικά έγκυρη λογική. Οπότε η λογική δεν έχει να μοιράσει τίποτα με την ψυχολογία και ως εκ τούτου σας παρακαλούμε μην χτυπιέστε αδίκως. Βέβαια αυτό που υποστήριζε ο Frege, είναι επίσης ακραίο με τον τρόπο του. Πώς μπορεί κανείς να μας βεβαιώσει ότι υπάρχει μια και μοναδική αλήθεια πέρα και ανεξάρτητα από εμάς; Ποιός ορίζει αυτήν την αλήθεια;

Μάλιστα. Μέχρι τώρα λοιπόν είδαμε ότι έχει επικρατήσει κατά καιρούς (ακόμη και μέχρι σήμερα κατά ένα μεγάλο ποσοστό) η άποψη ότι η λογική (συγκεκριμένα η κλασσική λογική) είναι normative, που σημαίνει ότι: η Λογική (το προσέξατε το κεφαλαίο Λ, ε;) είναι μία και μοναδική και αντικειμενική και αδιαπραγμάτευτη και μας υπαγορεύει το πώς πρέπει να σκεφτόμαστε εάν θέλουμε να μην χαρακτηριστούμε παράλογοι, Αμήν.

Υπάρχουν δύο δρόμοι λοιπόν μέχρι στιγμής. Είτε πιστεύεις ότι η λογική είναι Μία και Μοναδική στον αιώνα τον άπαντα (πέρα από εμάς) και ως εκ τούτου δεν έχει και δε θα πρέπει ποτέ να έχει καμία σχέση με την ψυχολογία, ή πιστεύεις ότι η ψυχολογία και η λογική είναι ένα και το αυτό.

Σε κάποια φάση μετά από όλα αυτά, έσκασε μύτη και ο Husserl, ο οποίος έδωσε μια νέα πνοή στο όλο ζήτημα. Είναι γεγονός ότι οι νόμοι της λογικής μοιάζουν να είναι ακριβείς και αναμφισβήτητοι και πάντως όχι εμπειρικοί οπότε μοιάζει δύσκολο να είναι νόμοι που περιγράφουν ψυχολογικά events. Και ενώ η αλήθεια, θέλουμε να πιστεύουμε, είναι μία και μοναδική, αν υποθέσουμε ότι διαφορετικοί άνθρωποι σκέφτονται με βάση διαφορετικούς λογικούς κανόνες, αυτή η ιδέα της μοναδικής και απόλυτης αλήθειας κλονίζεται. Έρχεται λοιπόν ο Husserl και, προσπαθώντας να δικαιολογήσει και να υποστηρίξει τη μοναδικότητα της λογικής και της αλήθειας, αναπτύσσει μια τελείως διαφορετική και μοντέρνα εικόνα της λογικής η οποία μπορεί να παίξει κάποιο ρόλο στην ψυχολογία και γενικά στις γνωστικές επιστήμες. Λέει λοιπόν, ότι δεν πρέπει να βλέπουμε τη λόγική ως μια normative (δηλαδή που μας υπαγορεύει πώς πρέπει να σκεφτόμαστε με βάση κάποιους απόλυτους και απαράβατους κανόνες) επιστήμη, αλλά απλά ως μια θεωρητική επιστήμη, όπως π.χ. τα μαθηματικά. Αυτό σημαίνει ότι ναι μεν υπάρχουν κάποιοι αυστηροί κανόνες αλλά αυτοί εφαρμόζονται σε συγκεκριμένους τομείς γνώσης και όχι το ίδιο σε κάθε τομέα της ανθρώπινης σκέψης. Επομένως η λογική και το πώς ακριβώς σκεφτόμαστε στην πραγματικότητα δεν είναι δύο πράγματα ασυμβίβαστα αλλά ούτε ταυτίζονται.

Ένας καθηγητής μου λοιπόν, ονόματι Michiel van Lambalgen, σε συνεργασία με τον Kieth Stenning γράψαν ένα βιβλίο στο οποίο εξηγώντας όλα τα παραπάνω παίρνουν μια θέση που έχει ως βάση της την άποψη του Husserl. Βλέπουν τη λογική λοιπόν ως κάτι σαν τα μαθηματικά των συστημάτων πληροφορίας (information systems) ένα εκ των οποίων θεωρείται οτι είναι και ο άνθρωπος. H λογική και η ψυχολογία, υποστηρίζουν, θα πρέπει να συνεργάζονται διότι μόνο έτσι θα μπορέσει να κατανοηθεί τελικά με έναν επιστημονικό τρόπο το πώς οι άνθρωποι αναπτύσσουν λογικούς συλλογισμούς.

Στο παραπάνω βιβλίο θεμελιώνεται μια ολόκληρη θεωρία η οποία περιγράφει το πώς κάθε άνθρωπος υιοθετεί διαφορετικές "τοπικές" λογικές για να βγάλει τα συμπεράσματά του σε κάθε περίπτωση και η οποία ταυτόχρονα δεν παρατάει την ιδέα ότι η κάθε τοπική λογική είναι τελικά normative. Κάνοντας πειράματα με ερωτηματολόγια σε διάφορους ανθρώπους, παρατηρείται ότι παρόλο που κανείς θα ήλπιζε ότι όλοι θα απαντούσαν στις ερωτήσεις με βάση την μία και μοναδική κλασσική λογική που όλοι μας τόσο αγαπήσαμε, αυτό δε συμβαίνει. Και τέλος πάντων, πολλά ακόμη λέγονται μέσα σε αυτό το βιβλιό.

Τι καλούμαι τώρα να κάνω εγω; Η θεωρία των van Lambalgen και Stenning είναι αρκετά πρόσφατη και οι εμπνευστές τους έχουν κατηγορηθεί από διάφορους ως postmodern relativists. Υπάρχει ένας κίνδυνος λοιπόν ότι αν ακολουθήσει κανείς αυτή τη θεωρία χάνονται τα κριτήρια με βάση τα οποία μπορεί να κρίνει κανείς αν κάτι είναι αλήθεια ή όχι. Η ανθρώπινη λογική θεωρείται πλέον όχι ως κάτι κοινό σε όλους τους ανθρώπους αλλά ως κάτι πιο τοπικό. Εγώ λοιπόν, θα προσπαθήσω να συγκρίνω την παραπάνω θεωρία με μια άλλη θεωριά του πώς σκεφτόμαστε και πώς καταλαβαίνουμε ο ένας τον άλλον, που αναπτύχθηκε από έναν άλλον σύγχρονο φιλόσοφο της γλώσσας, τον Donald Davidson. Αυτός θεωρεί, τουλάχιστον στην αρχή της καριέρας του, ότι η ανθρώπινη λογική (rationality) είναι κάτι που το μοιραζόμαστε όλοι, δεν είναι δηλαδή κάτι τοπικό, και γι αυτό μπορούμε και συνεννοούμαστε (λέμε τώρα...). Αργότερα βέβαια μοιάζει να αλλάζει γνώμη και να έρχεται πιο κοντά σε αυτά που λένε οι van Lambalgen και ο Stenning. Οπότε πρέπει να ξεκαθαρίσω τι γίνεται με τον Davidson, και να συγκρίνω τις δύο απόψεις, με σκοπό να δω πρώτον κατά πόσο διαφέρει ουσιαστικά η μία από την άλλη, δεύτερον κατά πόσο στέκει η κριτική που έχει δεχτεί η θεωρία του καθηγητή μου και τι πρέπει να αλλαχθεί σε περίπτωση που όντως η κριτική είναι βάσιμη και τρίτον, να δω πώς μπορεί να βοηθήσει η μία θεωρία την άλλη για την όσο το δυνατόν καλύτερη κατανόηση της ανθρώπινης σκέψης και επικοινωνίας.

 

Ουφ... Αυτά τα λίγα... Πώς το βλέπετε; Θα την παλέψω;

 

ΥΓ. Πρέπει να τονίσω ότι αυτά που έγραψα παραπάνω είναι απλώς μια περίληψη τελείως πρόχειρη του τι πρόκειται να με απασχολήσει τους επόμενους μήνες που θα γράφω τη διπλωματική μου εργασία. Αν μπω σε λεπτομέρειες θα πρέπει να γράψω πολλές πολλές σελίδες, οπότε συγχωρήστε με εάν σε κάποια σημεία δε γίνομαι ιδιαιτέρως σαφής. Ο σκοπός μου ήταν να σας δώσω μια εικόνα χοντρικά του τι κάνω εδώ στο Άμστερνταμ που βρίσκομαι αυτόν τον καιρό και όχι να σας δώσω να καταλάβετε φιλοσοφικές έννοιες που ούτε εγώ η ίδια δεν έχω κατανοήσει πλήρως ακόμη... Therefore, do not quote please :-)