XIII. DIVIDAĴO

(La gazeto ESPERANTO XVIa jaro.No 244 (12) Decembro 1920,la paĝo 225(5))

 

                                    Profeto pri mondlingvo en 1641

                                                       _______

                                            Jan Amos Komenský

   La 15 novembro okazis la 250a datreveno de la morto de Jan Amos Komenský ( Comenius ), plej eminenta homo de la ĉeĥa nacio; oni nomas lin " instruisto de nacioj ". Li naskiĝis la 28 marton 1592 en Uherský brod ( Moravio ), studis je kelkaj universitatoj  en Germanio, poste estis profesoro je la gimnazio de Bohemaj Fratoj en Přerov kaj predikisto en Fulnek. De tie li forkuris en Brandýs  n. Orl., kie li - 31 jara - skribis sian faman  " Labirinto de la mondo ". En januaro 1628 li estis devigata forlasi Bohemion; li forkuris en polan urbon Leŝno, kie li instruis je gimnazio de Boh. Fratoj ( ekzulantoj ). Tie ĉi li  skribis aron da bonegaj verkoj pri instruado kaj edukado de junularo ( ekz. " La Granda Didaktiko" , kaj " Pordego  de Lingvoj" ). Tiuj ĉi libroj famigis lin en la tuta Eŭropo. Li estis invitita en Anglion, Hungarion kaj Svedion por reguligi tie la lernejaron. En la jaro 1848 li estis elektita episkopo de la Frata Unuiĝo.

   Kiam Leŝno estis bruligita, Komenský ree perdis sian tutan havaĵon, kaj samtempe kelkajn grandvalorajn manuskriptojn. Denove li fariĝis malgaja pilgrimanto tra fremdlandoj. Fine li trovis varman rifuĝejon en Amsterdamo ( Holando ). Tie li ree publikigis ĉiujn siajn verkojn, ĝuante grandan estimon de la tuta popolo. Li mortis en la jaro 1670 kaj estis enterigita en Naarden.

   Komenský vivis 78 jarojn; lia vivo estis vico da suferoj, trompiĝoj, maldolĉaĵoj. Kaj malgraŭ ĉio li disvolvis mirigan laboron, indan de granda spirito, de scienculo, reformisto, filantropo. Ĝis la lasta tempo oni opiniis, ke nur lia pedagogia agado estis speciale grava; sed hodiaŭ ni jam scias, ke lia valoro estas ĉiuflanka, eĉ kiel filozofo, politikisto kaj edukisto en plej larĝa senco morala kaj sociala. Oni eĉ povas certigi, ke lia verkista agado ĝis nun ne estis sufiĉe priŝatita. Li ja en multaj direktoj estis tiom moderna, ke eĉ la hodiaŭa epoko, kvankam ĝi aprobas liajn proponojn kiel utilaj, necesegaj kaj realigeblaj, ne sukcesis ankoraŭ ilin ĉiujn realigi. Sed ni estas konvinkitaj, ke laŭvorte plenumiĝos tiudirekte la vortoj de Leibnitz, kiu skribis en 1671: " Venos la tempo, kiam aro da bonaj homoj sin okupiĝos pri vi, Komensky, eĉ pri la faroj kaj esperoj viaj, eĉ pri viaj deziroj!"

   Multaj samideanoj certe demandos, kial ni skribas ĉi tie pri Komenský? Al tiuj ni respondas: Ĉar li estis la unua, kiu proklamis bezonon de helpa lingvo internacia, ĉar Esperanto do plenumas unu el plej ardaj kaj gravaj liaj deziroj!

   Plej multajn menciojn pri la ideo de artefarita internacia lingvo oni trovas en la fama verko de Komenský  " Via lucis "  ( La  Vojo de Lumo, 1641 ). Ni citu kelkajn el ili:

   " Je la multformaj malfacilaĵoj kaj konfuzoj de homaraj interrilatoj, kaŭzataj per multo, malfacileco kaj neperfekteco de lingvoj, oni havas nenian pli efikan rimedon, ol krei lingvon novan, pli facilan ol estas ĉiuj jam konataj, ke oni povu ĝin lerni sen perdo de tempo..."

   " Sed plej bone estas elekti tiun vojon, krei ian lingvon komunan al la tuta monda supraĵo..."

   " Do la kleraj homoj ĉiel devos pripensi la manieron, per kiu aŭ ili mem kiajn ajn lingvojn facile ekposedus, aŭ ian novan lingvon kreus, per kiu eĉ ili mem, interparolus, eĉ kiun ili al aliaj ( eĉ tute nekleraj ) nacioj instrui povus."

   " Neeviteble do eĉ nun, kiam oni volas kaj esperas rebonigi la tutan mondon, oni devos serĉi la helpon de lingvoj... ĉar ĉiaj nacioj bezonos ian komunan lingvon. Kaj ambaŭ ĉi tio, kvankam ĝi ŝajnas esti malfacila, tamen ne estas; tiu ĉi lasta estas eĉ pli facila ol la unua. Ĉar pli eble ĉiuj ellernos ion saman, ol unu ellernos ĉion..."

   " ...Ni opinias, ke la mondo bezonas unu komunan lingvon, kaj se ne ekzistus alia, oni devus prefere por tiu bezono destini la latinan, ol kia ajn alia lingvo. Sed ĉar niaj ideoj nun pli alten celas, ni nur povas konsili la alprenon de lingvo tute nova."

   " Eble ankaŭ ne ekzistos homo embarasata pro la demando, ĉu estas eble krei novan lingvon. Se tamen iu ekhavus tiun ĉi ideon, al tiu mi respondas, ke estas eble ĝin krei... Ĉar se estis eble ĝis nun al Adam, al la scienculoj, metiistoj kaj kiaj ajn homoj speciale nomigi la objektojn,kial ne estus eblaj eĉ vortoj eĉ partoj kaj la ceteraj apartenaĵoj al la tuta afero? Kaj se tiom da lingvoj ekekzistus hazarde per sola konfuzigo, kial ne eĉ unu sola per konsilo kaj saĝo kaj denova plibonigo pura kaj arta?"

 

    Oni ne miru do, ke la Ĉeĥoslovakoj tiel fervore lernas Esperanton. Ili havas pluan specialan motivon ĝin ami kaj disvastigi, ĉar por ili ĝi signifas novan realigon de la grandaj kaj progresemaj ideoj de la fama Komenský!...

                                                                                                                   Voĉo