Malantaŭen de ni estas miljaroj historio de homan genton – trankvilaj kaj maltrankvilaj, kreemaj kaj malkonstruemaj, (detruemaj) generaciojn de homoj pri kiuj ni hodiaŭe malfacile eblas io ekscii se malantaŭen de ili ne restos materiaj postsignoj. Tiuj fragmentoj malaperintaj homoj kaj civilizacioj ‑ arkeologio provas "tralegi", depreni kutenon de forgeso per iliaj sekretoj ke ĝi al io diru pri ili. En tio estas graveco de arkeologiaj trovaĵoj. Apud bordo de Danubo estis multaj. Unu el ili de kiu homoj vivis dekkvin miljaroj sur dekstra bordo de Danubo, dekkvara kilometro malsuprenfrue de Beograd, apud hodiaŭa Instituto por nuklearaj sciencoj "Vinĉa", estas prahistoria kolonio Vinĉa. Tio estas la plej granda kaj la plej detale esplorita neolita kolonio en Eŭropo, metropolo de unu enhava riĉan kulturon kiu hodiaŭe ne nur en Serbio sed en mondo, signifas pinto de neolita agrikultura kulturo en Eŭropo.
En Enciklopedio de Jugoslavio pri tiu lokalizejo skribinta: "En lokalizejo Belo Brdo (Blanka Monto) troviĝinta unu el la plej riĉa prahistoria trovaĵo en Jugoslavio. Arkeologiajn elfosaĵojn gvidis serion de jarojn Miloje Vasiĉ. La plej fama kaj la plej riĉa materialo, en kio, apud keramikaj ujoj oni akcentas idoloplastiko, kiu akceptas al neolito.
Profesoro de belgrada Universitato Miloje M. Vasiĉ inter la jaroj 1908 kaj 1934 science esploris ĉi tiun lokalizejon. Li pri tio aperis tre detalan kaj riĉan monografion en kvar partoj: Prahistoria Vinĉo I – Industrio de cinabarito kaj kozmetiko en Vinĉa, Belgrado, eldono de Jugoslavia ŝtata reĝa presejo, 1932; "Prahistoria Vinĉo II – Formo de tomboj. Mistikaj okuloj. Ludo sur tabulo. Datiĝo de Vinĉa", Belgrado, eldono de Jugoslavia Ŝtata reĝa presejo, 1936 kaj "Prahistoria Vinĉo III, Plastiko – terakotoj", Belgrado, eldono de Jugoslavia Ŝtata reĝa presejo, 1936. Iuj liaj konkludoj pri datiĝoj de Vinĉa estis malfrue Ŝanĝiĝita, sed sola scienca prilaborado estas akceptita en scienco.
Unuaj arkeologiaj trovaĵoj estas alportitaj en Nacia muzeo en Belgrado en la jaro 1905 kaj en la jaro 1908 profesoro Vasiĉ komencis liaj esploradoj. Pli altaj Danubaj akvoj forportis granda parto de loĝeja kolonio, sed super de akvo de rivero restis leŭsa teraso leviita ĉirkaŭ dek metroj sur kies tratranĉulo eblas vidi ke ĝi enhavas plie de kulturaj tavoloj. La loko kaŭze de tre favora pozicio estis escepte favora por loĝado, sed ĉi tie alternis diversaj popoloj kaj aliaj kulturoj unu inter alia miksiĝis. Novaj kolonistoj subpremis malnovaj, tamen unu kulturo malaperis kaj ĝi ekŝanĝas al kulturo de novaj kolonistoj. Al tiu estis difinita reprezentado de Vinĉa kiel trovloko frua agrikultura neolita en Danubvalo.
Profesoro dr Dragoslav Srejoviĉ skribas pri Vinĉa "ke kultura tavolo donas neordinara interesa kaj eksciita bildo. Kiel sur la riĉega tapiŝo en ĝi sur vertikalo envicigas unu sur alia ruĝaj, flavaj, brunaj, cindrecaj kaj nigraj strioj faritaj de restaĵoj detruitaj kolonioj, bruligadaj kabanoj, superŝutaj ŝaktoj, subterejoj, kavoj kaj tomboj. Ĉio de tiuj strioj kiu karakterizas po unu stadio de vivo en Vinĉa, enhavas vera trezorejo de diverspecaj objektoj: laboriloj kaj armiloj de ŝtono kaj osto, teleraro por ĉiutaga uzo, riĉe dekoritaj vazojn dediĉitaj al kulto, multaj antropomorfaj kaj zoomorfaj figuroj, ornamaĵo de diferencaj specoj tre maloftaj, multekostaj materialoj kaj multegaj aliaj objektoj kiuj eklaboris loĝantoj de Prahistoria Vinĉo. Kultura tavolo de Vinĉa povus de tio trarigardi kiel la plej aŭtentika historia dokumento, kiel specifa historio de kiu multnombraj ĉapitroj, klare signifikanta per restaĵoj superdeponitaj kolonioj devas legi de fundo de kulturo laŭ surfaco".
Restaĵoj la plej maljuna kolonio eltrovis sur la profundeco de 10,5 metroj sub surfaco. Estas trovitaj nur fragmentoj el tiu epoko kaj ĉi tiu periodo estas nur parte klara. Fakuloj taksas ke ĉi tiu kulturo egzistas ĉirkaŭ kvar mil sescent jaroj ĝis kvar mil kvincent jaroj maljuna erao.
Aspektas ke ĉi tie enlogiĝis malgranda grupo de kolonistoj kiu probable alvenis el Banato, el iu pli granda kolonio.
El tiu periodo estis konzervita unu granda sepultejo (nekropolo) en kiu estis trovitaj naŭ skeletoj. Ĉi tiu nekropolo eltrovis en la jaro 1931 profesoro M. M. Vasiĉ. Tio estas unika trovaĵo en la kadro de neolita kulturo sudorienta Eŭropo.
Loĝantoj de ĉi tiu grupo laŭ antropologia tipo unuiĝas karakterizaj antikvaj loĝantoj kun karakterizaĵoj mediterananoj. Tio estis pli frue rimarkita an la starĉeva kultura. Ili konstruis kabanoj de ovala formo, enterigitaj en leŭso kun tendareca tegmento de branĉetaro, pajlotegmento kaj tegmento de kano. Tegmento kuŝas direkte sur bazo. Kabanoj estis grupita per determinita sistemo ĉirkaŭ centrala kabano kion rememorigas sur pli maljuna mezolitika kulturo kiama estas kulturon de Lepenski Vir.
Estas interesa ke kolonio en Vinĉa ne estis ĉirkaŭbarita nek fortikigita, kio signifas (atestas) ke loĝantoj de ĉi tiu kolonio vivas en paco kaj bonnajbaraj rilatoj kun ĉirkaŭaj gentoj.
Ĉirkaŭ de duono de kvina milenio maljuna erao komencis ekmovoj de neolitaj popoloj en Trakio kaj en malsuda Danubvalo kaj ĉi tiuj ekmovoj ampleksis regiono ĉirkaŭ Vinĉa.
Tiatempe kulturoj de Anadolio tipo Ĉin-Hasan-Bejĝesultano moviĝas al Balkana Duoninsulo, sed en diverspecaj rilatoj aklimatiĝis kun lokalaj, aŭtohtonaj formoj de kulturo pli juna neolito. Tiam alvenis ĝis superkresko de starĉeva kulturo en nova vinĉa kulturo.
Oni taksas ke kolonio en Vinĉa ie ĉirkaŭ la jaro 4200 de maljuna erao komplete dezertigis. Tiam ĉi tie alvenis novaj kolonistoj, verŝajne – fremduloj. Ili loĝis ĉI tie ĉirkaŭ milenio kreskinta kaj devastiginta novan vinĉan kulturon.
Iliaj konstruaĵoj por loĝado havas kvarangula formo kaj estis orientita en direkto sudoriente – nordokcidente. Ĝi havis vertikalajn murojn kaj tegmento sur la "du akvoj". Por ĝia konstruo utiligas ligno kaj argilo, konstruaĵoj estis nivelitaj, izolitaj de malsekeco kaj muroj ofte estis koloritaj. Kvankam ĉi tie sur la profundeco inter naŭa kaj dua metro trovitaj restaĵoj pli granda nombro de kolonioj (per metodo C-14 datumitaj inter 4200 kaj 3600 de la jaroj maljuna erao) en ĉi tiu kulturo ne estas rimarkitaj interrompoj jam unika riĉeco de sama kulturo. Loĝeja spaco riĉegas, nombro de ejoj grandigis kaj konstruis komunaj ejoj. Kontinueco de kulturo konfirmas restaĵoj de ceramik(aĵ)o, toleraro kaj antropomorfaj figuroj. Surbaze de stila karakteristiko ceramiko kaj malgranda plastiko oni eblas, diras arkeologoj, difini periodo de kulturo pli juna neolito en la meza Danubvalo kiel grava neolita kulturo en Eŭropo.
Ekonomia evoluo reflektis sur kolonio Vinĉa kiu poste eltrovo de memkreskaj metaloj (kupro kaj oro) kaj metodoj de ĝia prilaboro komencas perdi sia signifo (periodo inter 3700 kaj 3100 de maljuna erao – definita per metodo C-14) kaj per tiu komencas putrado de strukturo neolita mondo generale. Ĉio estas pli granda nombro de importitaj objektoj en Vinĉa, anstataŭ ke ĝi aerumas per kreaeco, pli granda imitas fremdaj intencoj. En Ŝuplja stena estis trovita cinebro kaj prilaboro de ĉi tiu mineralo okaziĝas en Vinĉa. Tiel, antaŭ de ŝanĝoj, kontimuas pacan vivon en ĉi tiu kolonio.
Sur la du metroj de profundeco troviĝas bruligitaj lokoj (brulrestaĵoj) de lastaj kolonioj de Vinĉa. Tio estas la lasta ĉapitro en ĝia historio kiu daŭras ĉirkaŭ dekkvin jarcentoj kaj kiu al sciencistoj ebligis ekscii multajn sekretoj el vivo de homoj en frua agrikultura civilizacio en Danubvalo.
En la lasta tempo oni multe parolas pri vinĉa aboco pri kion ne estas vortoj en laboroj de Vasiĉ. Sed, tio estas aparta temo.
LITERATURO
• ENCIKLOPEDIJA Leksikografskog zavoda, Izdanje Leksikografskog zavoda, Загреб, 1964, str. 661.
• Prof. dr Miloje M. Vasić, PREISTORIJSKA VINČA, I, II, III, Izdanje Državne štamparije Kraljevine Jugoslavije, 1932 i 1936.
• Prof. dr Milutin Garašanin, PRAISTORIJA SRBIJE, I, Izdanje Srpske književne zadruge, Beograd, 1973. godine.
• VELIKA ARHEOLOŠKA NALAZIŠTA U SRBIJI, zbornik predava­nja, izdanje Kolarčev narodni univerzitet, Beograd, 1974. godine.
• Dragoslav Srejović, ISKUSTVA PROŠLOSTI, Izdanje Ars Libri&Kre­men, Beograd, 2001.