Jacek's blog

Kelkfoje miaj amikoj petis min klarigi la elparoladon de polaj vortoj au leteroj. Tial mi decidis skribi iomete pri la sonoj de pola lingvo.

La sonoj de pola lingvo

a estas la sama kiel „a” en Esperanto; ekzemple: matka = patrino

ą estas simila al „on”, ekzemple: k ą t (kont) = angulo

aŭ estas simila al „om” z ą b (zomb) = dento

b = b brat (brat)= frato

c = c cena (cena)= prezo

ć = tre mola „ĉ” la sonon: „ć ” ni ricevas, kiam ni diras tre mole, tre karese la vorton: „ci” aŭ „ĉ”; ekzemple: ć m a (ĉ’-ma) = nokta papilio

d =d dom (dom) = domo

e =e Europa (eŭropa) =Eŭropo

ę = estas simila al „en” kiam la posta letero estas: d, t, k; ekzemple: p ę d (pend)=

pelo, pelado - aŭ estas simila al „om” kiam la posta letero estas ‘b”

b ę b e n (bem-ben) = tamburo

f = f flet (flet)= fluto

g = g g ł ó d (g-ŭu:d) = malsato

h = h ekzemple: hak (hak) = hoko

i = i idea (ide-a) = ideo

j = j jutro (jutro)= morgaŭ

k = k kot (kot) = kato; kobieta (kob-jeta)= virino

l = l las (las) = arbaro

ł = ŭ ł ą k a (ŭo:nka) = herbejo

m = m m ę ż c z y z n a (menŝ- ĉizna) = viro

n = n noc (noc) = nokto

ń = nj ko ń (konj’) = ĉevalo; la sonon: „ ń ” ni ricevas, kiam ni diras tre mole, tre

karese la vorton:: „ni” aŭ „nj”

o = o ojciec (ojcjec) = patro

ó = u b ó l (bul) = doloro

p = p papier (papjer) = papero

r = r rower (rover) = biciklo

s = s syn (sin) = filo

ś = si ; la sonon: „ś ” ni ricevas, kiam ni diras tre mole, vorton:: „si” aŭ „sj”;

ĝi estas la sono simila al siblado de serpento

ś l u b (ŝ’lub) = geedziĝo, geedziĝa ceremonio

t = t tygrys (tigris) = tigro

u = u uwaga! (uvaga!) = atentu!

w = v woda (voda) =akvo

y = i estas simila al „y” en la angla vorto: „myth”

z = z estas la sama kiel „z” en Esperanto: z ł o (z-ŭo) = malbono

ż = ĵ ekzemple: ż o n a (ĵona) = edzino

ź = zi la sonon: „ź ” ni ricevas, kiam ni diras tre mole, vorton: „zi” aŭ „zj”;

ekzemple: ź l e ! (zi’-le)= malbone!

En pola lingo estas ankaŭ duoblaj leteroj:

ch = h chleb (hleb) = pano; samochód (samohud) = aŭtomobilo

cz = ĉ człowiek (ĉ-ŭo-vjek) = homo, wczoraj (v-ĉo-raj)= hieraŭ

rz = ĵ rzecz (ĵe ĉ) = aĵo

sz = ŝ szal (ŝal) = ŝalo

dz = dz dzwon (dzvon) = sonorilo; dzisiaj = (dzisjaj) =hodiaŭ

d ź = dz' la sonon: „ d ź ” ni ricevas, kiam ni diras tre mole, tre karese la

vorton:: „dz” aux „dzi” ekzemple: d ź wig (dz’vig) = argano, gruo

d ż = ĝ ekzemple: d ż u n g l a (ĝungla) = ĝangalo

Ĉu en hodiaŭa mondo, mondo de moderna tekniko, mondo de intensa kaj aktiva vivostilo- estas ankoraŭ loko por sentoj? Ja, laŭ la lanĉita viv-modelo, kreita de amaskomunikiloj, moderna homo devus esti racia kaj pragmata. Homo devus sekvi sanan prudenton kaj rigardi la aferojn de vivo laŭ la vidpunkto de utileco. Laste, homo devus forlasi emociojn kaj utopiojn, kiuj ne havas praktikan valoron. Sentemo estas hodiaŭ malavantaĝo. Sentemo estas signo de malforteco- ĝi eble estas bona afero por virinoj, kiuj laŭnature estas emaj al sentoj. Kelkaj eĉ diras, ke homo en moderna mondo devas esti cinika por transvivi.

Ni kaŝas niajn sentojn kaj ni serĉas rifuĝejon post la muro de malvarma indiferenteco. Ja, se homo estas tro fidema kaj kiam li manifestas siajn sentojn, tiam li (ŝi) estas facile vundebla. Fi-homoj facile trompas lin kaj tiras profiton el lia naiveco. Homo facilanima kaj sincera rapide konvinkiĝas, ke lia karaktero estas grava malavantaĝo en nuntempa mondo. Tial facilanimaj kaj sentemaj homoj ofte fermas sian animon, fermas sian koron. Hodiaŭ pli multaj homoj estas introvertitoj ol ekstravertitoj.Muro de malfido kaj suspekto estas nia ŝirmejo. Ni timas kaj hontas manifesti niajn sentojn. Sed tiamaniere ni perdas la vivoĝojon kaj feliĉon. Absurde, se homo fermas sian koron kaj sufokas siajn sentojn, tiam li perdas la plej belan parton de sia vivo. Ni devas kompreni, ke danke al niaj sentoj nia vivo fariĝas pli riĉa, pli multkolora. Kiam ni aŭskultas alian homon, kunsentas kun li, esprimas nian admiron, kompaton, komprenon- tiam nia vivo disfloras, vestiĝas per belegaj koloroj de diversaj sentoj, tiam homa koro saturas sin per sento de homamo, amikeco. Ne temas pri dolĉa sentimenteco, pri naiva „amo al tuta mondo”.. temas pri profunda, matura sento de kunuleco kun aliaj homoj-miaj fratoj. Ni ĉiuj estas kunvojaĝantoj, ni devas helpi unu la alian, doni nian helpan manon, doni nian rideteton kaj bonan vorton. Ne por ricevi dankovortojn, ne pro la dankrideto, dankesprimo..simple tial, ke alia homo estas nia frato kiu bezonas nian helpon, nian kunestadon…Ni ne hontu kaj ne timu montri niajn sentojn – ja ili estas esenco de homa vivo.

Hodiaŭ poloj festis sian nacian feston: la Tagon de la Konstitucio de 3-a Majo. La evento pri la proklamo kaj pri la posta faligo de la Konstitucio estas aktuala kaj interesa historio. Gxi montras, ke la belaj ideoj de libereco, justeco, kaj egaleco- estas nemorteblaj, kaj ke la perforto de Potenculoj ne sukcesas ilin detrui. Malhelaj fortoj de malbono povas portempe sufoki la noblajn ideojn, sed ili ĉiam reviviĝas kaj fine triumfas.

Nacia festo rememorigas la okazintaĵojn de antaŭ pli ol 200 jaroj. En la dua duono de 18-a jarcento Respubliko de Ambaŭ Nacioj (Pollando kaj Litovio) estis en bedaŭrinda stato. Longaj kaj sangaj militoj, interna malordo- kaŭzis, ke la ŝtato fariĝis malforta. Potencaj najbaroj: Rusa Imperio kaj Prusa Reĝolando anektis grandajn partojn de senforta Pollando. Fakte, la lando fariĝis protektorato de najbaraj potenclandoj. Ili kontrolis kaj influis la eksterlandan politikon de Pollando kaj ili entrudiĝis en internaj aferoj. Ne estis mono por teni armeon, la ŝtata aŭtoritato ne ekzekutis la dekretojn de tribunaloj. La fremdaj armeoj restadis en la lando kaj rabis urbanojn kaj vilaĝanojn. La situacio ŝajnis esti senespera. Ŝtato dronis en anarkio kaj la najbaraj potencoj zorgis, ke la stato de anarkio daŭru plue.

Sed ĝuste en tiu tempo grupo de saĝaj kaj agemaj parlamentanoj sekrete preparis la gravan statuton, kiu celis reordigi la ŝtatajn aferoj. La statuto celis organizi la ŝtatajn aferojn laŭ la tute nova, moderna modelo kaj tiamaniere certigi la ordon kaj bonan funkciadon de la ŝtata organizo. La statuto ricevis poste nomon de Konstitucio de la 3-a de Majo. Ĝi estis la dua moderna konstitucio en la mondo, tuj post la Usona Deklaracio de Sendependeco.

Konstitucio proklamis la demokratian karakteron de la lando. Kompreneble, tiu demokratio estis io alia, ol ni komprenas hodiaŭ. La demokratio estis por nobeluloj, bien-posedantoj, kiuj konsistis 15% da socio. La ŝtata aŭtoritato didivdiĝis je 3 povoj: tio estis leĝdona, plenuma kaj la juĝa aŭtoritatoj. La leĝdona aŭtoritato estis parlamento , plenuma aŭtoritato apartenis al reĝo kaj Komisiono pri Leĝoj. Laste, la juĝa aŭtoritato estis atributo de Tribunaloj. La nova konstitucio neniigis absurdan rajton, kiu antaŭe lasis al ĉiu parlamentano rompi la debatojn de parlamento. Tio ebligis efikan laboron de parlamento. Konstitucio garantiis la liberecon de konfeso. Ĝi ankaŭ donis al urbanoj (burĝaro) la rajton aĉeti bienojn, kaj agadi en administraciaj institucioj de la lando. Kampranoj estis prenitaj „sub la protekton de la registaro”.Ĝi regulis krome la temon de impostoj, kaj ordigis la aferon de ŝtata defendo. Ĉiuj aferoj estis regulitaj lau moderna kaj aŭdaca modelo, pripensita de francaj enciklopedistoj. Hodiaŭ la reguloj de Konstitucio estas por ni memkompreneblaj, sed en la tempo de aŭtokrataj monarkioj – tiuj ĉi reguloj estis vere revolucia afero.

La partianoj de la Konstitucio profitis la ŝancon, ke la kontraŭuloj de la ŝtata renovigo forvojaĝis al siaj hejmoj kaj ankoraŭ ne revenis post la printempa paŭzo. 3-an de Majo 1791 komplotistoj proklamis la Konstitucion, kaj la pola reĝo akceptis ĝin kaj ĵure promesis obei la regulojn de Konstitucio. 3-an de majo 1791 estis granda festotago en ĉefurbo, Warszawa. Proklamo de konstitucio vekis grandan entuziasmon. Homoj vivatis kaj kriis pro ĝojo. Eĉ la homoj, kiuj ne konsciis la gravecon de konstitucio, ili intuicie sentis ke jen okazas io granda, io bona. Jen, malgrau malamikaj intrigoj, poloj sukcesis enkonduki konstitucion, kiu povis savi landon de la disfalo. La homoj komprenis ke la Konstitucio estas espero por rekonstruo de la ŝtato kaj por re-akiro de libero kaj sendependeco.

Sed la nova Konstitucio kun fieraj vortoj pri libereco kaj demokratio –ne estis akceptebla por potencaj najbaroj. En najbaraj landoj regis absoluta monarkio, kaj la tuta potenco apartenis al reĝoj kaj imperiestroj. Ili sentis malamon por la vortoj mem, kiel „libereco” kaj „egaleco”. Ja, ĉi tiuj vortoj estis skribitaj en la standaroj de franca revolucio! Krome la aŭdacaj vortoj pri demokratio kaj jura egaleco de ĉiuj homoj estis ofendo kaj minaco por despotoj.

Rusa Imperio komence ne povis interveni, ĉar ĝi estis ligita per kontrau-Turcia milito. Sed post unu jaro la imperiestrino Katarina sendis taĉmentoj kontraŭ Pola Respubliko kaj post mallonga milito ŝi sufokis la revojn pri renovigo de la ŝtato. Pola reĝo devis rezigni pri la regado, kaj najbaraj landoj: Rusio, Prusio kaj Austrio dispartigis la landon. Pola ŝtato ĉesis ekzisti. Sekvis 123 jaroj da mallibero. Sed la noblaj ideoj, kiujn entenis la Maja Konstitucio, fine venkis. Pollando reakiris sendependecon post la unua mond-milito, kaj ĝi proklamis en 1921 jaro konstitucion, kiu re-eĥis la spiriton de la Maja statuto.

Mi fidas, ke ciu nobla ideo, precipe ideo pri la pli homa kaj pli bona mondo - estos iam efektivigita- malgraŭ la kontraŭagoj de malhelaj potencoj.

En Pollando Kristnasko estas tre ŝatata festo kaj ĉiuj homoj: religiaj kaj ne-religiaj festas ĝin ĝojplene.

Estas pluraj moroj kaj kutimoj ligitaj kun la festo, kaj unu el interesaj kutimoj estas Krakova kristnaska marioneta teatro.

Jam en mezepoko estis populara la marioneta teatra prezentaĵo pri naskiĝo de malgranda Jesuo. La scenejo por la teatra prezentaĵo estis ligna konstruaĵo en la formo de paŝtista budo. Marionetoj (pupetoj) prezentis la heroojn de kristnaska evento. Inter ili estis: Jesuo, lia patrino Maria, malbona reĝo Herodo, paŝtistoj, anĝeloj... Loĝantoj de urbetoj kaj vilaĝoj volonte spektis la kortuŝan teatraĵon pri la naskiĝo de Jesuo, kaj en kelkaj regionoj la marioneta teatra prezentaĵo konserviĝis ĝis hodiaŭaj tempoj!

En urbo Krakovo ekestis interesa speco de kristnaska budeto, vere unika. Artistoj-skulptistoj kvazaŭ deziris rekompenci al Infaneto doloron kaj suferon, kiun Ĝi spertis sur la Tero. Ja, la Infaneto naskiĝis en mizero kaj malriĉo. Do, en Krakovo la kristnaska budeto havas formon de grandioza palaco. Palaco kun altaj turoj, fantaziaj kaskoj, muregoj kaj pordegoj kaj belaj arkitekturaj ornamaĵoj.

Kaj ĉi-tiuj konstruaĵoj imitas la aŭtentikajn konstruaĵojn de malnova urbo Krakovo!

Ĉiujare en Krakovo estas konkurso pri kristnaskaj budetoj, kiu estas grava kultura evento. La konkurson oni organizas en kelkaj kategorioj: por infanoj, por "profesiuloj" ktp. Kompreneble estas senŝanĝaj reguloj, laŭ kiuj budetoj estas konstruataj.

Rigardu la fotojn de kristnaskaj budetoj! Vi povas rigardi plurajn kristnaskajn budetojn en la reta paĝo: www.krakow.zaprasza.net . Kiam vi malfermos la paĝon, tiam en tabulo KULTURA vi alklakula flavan skribaĵon: Szopka krakowska. Nun, supre se la pagxo vi alklaku: SZOPKI KRAKOWSKIE 2005, kaj vi povas admiri la miraklajn budetojn:) Kaj vizitante la belan urbon Krakovon nepre vizitu Historian Muzeon de la Urbo Krakovo, kie vi trovos grandan aron de tiuj artaĵoj!

Otto Schimek

Otto Schimek

En vilaĝo Machowa, en suda Pollando, troviĝas simpla vilaĝa tombejo. Inter multaj tombaj monumentoj estas estas unu tomboŝtono, kiu altiras atenton de preter-pasanto. Sur la tomba foto videblas juna, gaja knabo kaj la subskribo informas, ke la knabo „estis ekzekutita de Wehrmacht (germana armeo), ĉar li rifuzis pafi al pola loĝantaro.” En la tabulo estas nomo de junulo: Otto Schimek.

Kun vera kortuŝo mi rigardas la foton de juna knabo kiu preferis esti pafmortigita ol esti paf-mortiganto. Kiu estis la junulo? Otto Schimek estis Austriano. Li naskiĝis en 1925 jaro, en la malriĉa familio de Viena ŝlosisto. Lia patrino tre zorgis pri religia eduko de siaj pluraj infanoj. Post la morto de sia edzo ŝi baraktis pri la ĉiutaga vivteno. Otto estis knabo simila al ĉiuj aliaj knaboj- le ne estis tro diligenta en lerneja laboro, kaj lia fratino ofte faris hejman taskon pro li. Kiam li estis 13- jara knabo Austrio estis aneksita al Germanio. Venis malhelaj tempoj. Germanaj nazistoj super la gvidado de Hitler sin preparis al milito kaj konkero de Europo. La milito eksplodis en 1939 jaro.Otto estis vokita al militservo. Antaŭ sia forvojaxgo al la fronto li anoncis al siaj familianoj, ke li mortigos neniun homon. Unue li estis sendita al Jugoslavio, kie en la Bjelovar (Kroatio) lia regimento batalis kun jugoslavaj partizanoj. Dum unu batalo el ĉirkaŭita de germanoj domo elkuris la virino, kun infano en siaj manoj. Kial vi ne pafas?- kriis al Otto lia superulo.”Mia pafilo malfunkcias” diris la knabo. Tiam lia superulo donis al li sian pafilon- do, pafu nun! Otto komprenis, ke li ne sukcesos ŝjajnigi pafadon. Li rekte diris, ke li ne pafos al virino. Lia superulo ekkoleriĝis kaj kruele batis lin per pafilo. Otto estis sendita al militista prizono en Klodzko (Pollando). Post la interveno de sia patrino kaj siaj fratinoj, li ricevas la mallongan sanigan forpermeson.

Dum la forpermeso, li denove deklaris al sia patrino, ke li deziras reveni el milito kun manoj puraj de sango-makuloj. „Mi pafos tiel, ke mi ne trafos al la celo. Fine, ĉiuj homoj deziras reveni sian hejmon, same kiel mi!”. Tiuj vortoj atestas, ke la okazintaĵoj en Jugoslavio ne rompis lian spiriton. Post la libertempo Otto ricevis ordonon vojaĝi al okupita Pollando, en ĉirkaŭaĵo de Tarnow kaj Jaslo, kie troviĝis nun lia divizio. Li havis tiam 19 jarojn. Otto tute ne ŝanĝis sian konduton. Li ofte helpis al polaj civiluloj kaj eĉ al tutaj familioj. Kiam germanaj aŭtoritatuloj eksciis pri lia sinteno, li estis arestita. La knabo komprenis sian situacion kaj en la momento de despero li decidis forkuri al Aŭstrujo. Sed vane! Li baldaŭ estis kaptita kaj enkarcerigita en Pilzno (Pollando) kiel dizertinto. Li ricevas ankoraŭ unu ŝancon de amnestio. Li savos sian vivon, se li partoprenos en la mortpafado de arestitaj polaj civiluloj. Otto rifuzas, kaj milita tribunalo kondamnas lin al mortpuno. Kiam junulo komprenis, ke li ne sukcesos savi sian vivon, tiam liaj konvinkoj kristaliĝis kaj liaj vortoj fariĝis decidaj kaj fortaj. Milita tribunalo akuzis lin pri malkuraĝo kaj dizerto. Antaŭ la tribunalo Otto argumentis jene: „Mi ne luktos kontraŭ tiel nomitaj malamikoj de Hitler, ĉar tiu-ĉi milito estis provokita de germanoj kaj ĝi ne estas kristana afero.” Otto estis kondamnita al morto. Li estis mortpafita 14-an de novembro 1944 je la 10.00 horo.

Jen estas la lastaj vortoj de Otto, skribitaj en adiaŭa letero al sia familio: „Ne ploru! Mi iras feliĉa al (ĉiela) patrujo…. Mi scias, ke en ĉiu kazo mi estas en la mano de Dio. Li aranĝos kaj finos la tutan aferon. Mia afero estos ankaŭ klarigita al homoj poste, povas esti: en pli bona vivo. Mi estas bone agordita. Kion ni havas por perdi? Nenion, krom nia mizera vivo. Ili ja ne povas mortigi nian animon. Kia espero! La divizia milit-pastro estis ĉe mi, li preĝis kun mi kaj akompanis min en mia lasta vojo.”

Otto Schimek estas unu el homoj, kiuj scipovis diri: „ne” kontraŭ perforto kaj kontraŭ malhomaj ordonoj. En diversaj lokoj ni ofte trovas monumentojn starigitajn por honorigi generalojn, admiralojn kaj militestrojn.Sed kiu starigos monumenton al iu nekonata junulo? Otto havas tamen pli solidan monumenton, ĉar ĝi estas monumento de homaj koroj. Kiam lia fratino, Elfrida, venis en 1970 jaro por transporti liajn polvojn al Aŭstrujo, la loĝantoj petis, ke ŝi ŝanĝu sian decidon. „Li mortis pro ni, do li restu kun ni”.Kaj Elfrida konsentis. Otto ripozas en pola tero, kaj la polaj arboj super lia tombo susuras la rakonton pri la juna knabo, knabo kiu ne deziris pafi…

En sia blogo http://Zamenhofagalerio.blogspot.com brazila esperantistino, Nubja, konsideras,

ĉu estas prava konstato, ke L.Zamenhof estis filo de pola tero. Tiu ĉi implikita afero estis multfoje diskutata, kaj mi ankaux deziras aldoni kelkajn rimarkojn ĉi-teme.

Laŭ la etnika kriterio Zamenhof apartenis al hebrea gento. Liaj prapatroj venis de Hispanio al Pollando, en la komenco de 16-a jarcento. Pollando, fama pro sia toleremo, estis tiutempe vera ŝirmejo por persekutitaj hebreoj. En Respubliko de Ambaŭ Nacioj (Pollando kaj Litovio) trovis sian novan patrujon ĉirkaŭ 50% da ĉiuj judoj, forpelitaj de aliaj landoj.

En la 1795 jaro Respubliko de Ambaŭ nacioj ĉesis ekzisti – la potencaj najbaroj :Rusa Germana kaj Austria Imperioj dispartigis kaj okupis la landon. Venis la tempo de pli ol 100-jara mallibero. Nun la situacio de judoj fariĝis malpli bona. La regantoj de Rusa Imperio translokigis la judan loĝantaron al la okcidenta parto de la Imperio, kie plejparte loĝis poloj. Cara administracio per sia politiko instigis malpacon inter ambaŭ etnoj, laŭ la antikva principo: divide et impera (dividu kaj regu). En la verko „Vivo de Zamenhof ” la aŭtoro, Edmond Privat, trafe priskribis la situacion. Tiutempe judoj vivantaj en Rusa Imperio havis diversajn ideojn pri sia plua sorto. Kelkaj apogis cionismon, kiu strebis al rekonstruo de sendependa ŝtato por hebreoj. Aliaj estis adeptoj de ideo pri asimilado ( kunfandiĝo ) de judoj kun la rusa nacio. Tian programon havis la movado Haskala. La patro de LudovikoZamenhof, Markus, estis ano de Haskala Li sentis sin rusa civitano, fidela civitano de Rusa Imperio. Tamen post 1905 kiam sekvis grandaj persekutoj de rusa ŝtata administracio kontraŭ hebreoj, adeptoj de asimilado komprenis, ke en Rusa Imperio ne estas loko por ilia koncepto.

Eksterlande Ludoviko Zamenhof prezentis sin kiel „ruslanda hebreo”-ĉar tiutempe la pola tero estis okupita de Rusa Imperio. Li ankaŭ diris pri siaj ligoj kun Litovio, ĉar- laŭ rusa administra divido -okupita Bjalistoka tero apartenis al litova gubernio (gubernio de Grodno). Sed en libera Respubliko de Ambaŭ Nacioj provinco Podlahio, kie kuŝis Bialistoko, apartenis al Pola Reĝolando.

Zamenhof ne ĝisvivis la re-akiron de sendependeco fare de Pollando en 1918 jaro. Se li vivus en renaskiĝinta Pollando , tiam li certe prezentus sin kiel „polo” „pola civitano” aŭ „pola judo”. Tio ŝajnas esti tute natura afero.

Tamen, duaflanke, ni povas diri pri poleco de Zamenhof nur laŭ la administra kaj geografia senco. Li naskiĝis, vivis kaj verkis en pola tero, kvankam laŭ elekto de sia koro li sentis sis homarano, ano de Homara familio.

Plimulto da polaj judoj konservis varmajn sentojn al sia adoptita patrujo. Lasttempe mi legis la rememorojn de Arthur Rubinstein, fama pianisto de juda deveno. La titolo estis „My Young Years” (Miaj junaj jaroj). Li tiom amoplene kaj nostalgie diras pri Pollando kaj pri sia naskiĝurbo Lodz, ke tio povas mirigi multajn homojn. En tiu kazo ni povas certe diri, ke Rubinstein estis filo de pola tero.

Gefiloj de Ludoviko Zamenhof havis laŭ mia opinio pli intiman senton al sia naskiĝlando. Ili loĝis jam en libera Pollando kaj ili estis polaj civitanoj. Ili restis en Pola tero, kvankam tiutempe komenciĝis migrado de judoj al Palestino. La plej juna filino de D-ro Zamenhof, Lidia, tradukis en Esperanton la plejn belajn pecojn de pola literaturo: i.a.verkojn de Sienkiewicz, Krasinski, Prus. Lidia en 1938 restadis en Usono, ŝi tamen revenis al Pollando. Post la invado de Hitleraj taĉmentoj al Pollando en 1939, la gefiloj de Zamenhof: Adam, Lidia kaj Sofia estis arestitaj. Germanoj lokigis ilin en koncentrejo Treblinka. Polaj amikoj kelkfoje oferis helpon al Lidja liberigi kaj kaŝi ŝin, sed ŝi ĉiufoje diris, ke ŝi deziras resti kun sia popolo. Ŝi estis mortigita en 1942 jaro.

Do, miaopinie la plej trafa epitafo sur la tomboŝtono de Nia Majstro estus la jena:

„Ludoviko Zamenhof- granda ido de hebrea gento, kiu naskiĝis kaj vivis en pola tero. Ĉi-tie li kreis sian genian verkon- internacian lingvon Esperanton. Homarano laŭ eklekto de sia koro”.

 Plimulto da homoj ŝatas rememori feliĉajn jarojn de infaneco. Infanaĝo estas tempo de senzorgeco.Ho, jes, infanoj ankaŭ travivas dramojn kaj tragediojn- sed kiom malmulte ili signifas kontraŭ la dilemoj de adolta vivo? Infanaĝo (ĝenerale) estas plenigita de amo kaj zorgo de niaj karuloj: patrino, patro, geavoj… Kaj tiu amo kaj zorgo vekas senton de sekureco, sendanĝereco. Ĉarmo de infaneco konsistas ankaŭ en tio, ke infano sentas cxion pli forte, pli intense.Ĉu vi memoras la fortan bonodoron de sun-varmigita arbaro, la odoron de freŝa aero post la somera tempesto?. Kiom fortaj ili restis en nia memoro! Ankaux la ĝojo estis pli ĝojplena kaj timo estis pli timiga.. Eble ni memoras nian infanan timon, kiam en malluma cxambro eliris Monstroj de Nokto, kaj ni timis malfermi okulojn de sub la lit-kovrilo…Cxiuj travivaĵoj de infaneco estis pli ekscitaj…ekscito pro atendo al naskiĝotaga donaco…, sento de ĝojego okze de fino de lerneja jaro…. Eĉ sensignifaj aferoj povas veki ĝojegon, eŭforion .Alloga por ni estas ankaux infana simpleco. Infanoj estas sinceraj en sia parolo kaj ago, kvankam tiu- ĉi  sincereco kelkfoje povas esti kruela por aliuloj. Ĉar jen estas la naturo de infano: infano diras  kio estas en ĝia kapo kaj en infana parolo mankas la falso kaj ŝajnigo.. Kiam homo fariĝas pli aĝa, tiam li (ŝi) nostalgie revenas la feliĉa lando de infaneco.. Tie, en iom malklaraj anguloj de nia memoro, ni re-trovas bildojn de niaj karuloj, kiuj ne plu estas inter ni…Tie ni povas amoplene alpremiĝi al la sino de nia patrino, kaj aŭskulti la gajan rakonton de nia amata avo. Tie ni povas karesi la felon de kato-amiko, aŭ renkontiĝi kaj ludi kun gekolegoj, inter laŭta krio kaj rido. Lando de infanco estas antikva greka Arkadio, lando de simpla kaj feliĉa vivo.. Ĝi estas sekura ŝirmejo kaj neniu sorto-bato kaj tempesto ne povas ĝin detrui. Inter nia hasta, ĉiutaga kurado ni trovu momenton por viziti ĝin de tempo al tempo, por iomete ripozi…

En Pollando ĉe la marbordo de Balta Maro vivas specifa popol-grupo de Kaŝuboj. Ili vivas en belega lando, plena de arbaroj kaj lagoj. Dum jarcentoj ili okupiĝis pri fiŝado kaj agrikulturo. Kaŝuboj ege amas sian landon, lingvon kaj kulturon. Kvankam kaŝuba lingvo estas esence formo de pola lingvo, ni povas diri pri specifa dialekto, tamen kaŝuboj forte substrekas ĝian unikecon . Dum jarcentoj ili devis multe batali por konservi sian apartecon. Plej malfacila tempo por kaŝuba lingvo estis en 19-a jarcento, kiam kaŝuba teritorio estis sub la administrado de germana imperio. Kanceliero Bismarck deziris kulture unuiĝi germanan imperion, tial en lia koncepto ne estis loko por lingvaj apertecoj. Kaŝuboj diversmaniere batalis por konservi sian identecon. Interesa formo de ĉi-tiu batalo estis la „kaŝuba aboco”. Kio ĝi estis? Do, ĝi estas simpla kanto, en kiu alterne ripetaĝas la kaŝubaj vortoj. La kanto celis instrui al lernantoj la nomojn de objektoj en kaŝuba lingvo. Instruisto kantis la kaŝubajn nomojn de divesaj objektoj kaj samtempe li montris per indikilo la aĵojn en la tabulo. Lernantoj ripetadis la nomojn de diversaj aĵoj kaj bestoj.

Kaŝuba aboco.

 Tio estas mallonga, tio estas longa

Jen estas kaŝuba ĉefurbo.

Tio estas basviolono, tio estas violono

Tio signifas kaŝubon…

Fluis la sonoj de kanto, kaj lernantoj facile kaptis la vortojn de sia gepatra lingvo.

Jen estas la jugo, jen estas la bovo

Jen estas la tuto kaj jen estas la duono...

Interesa estas la deveno de la kanto.Germanaj kaj nederlandaj almigrintoj kunportis kun si iun kanton. Ĝi estis gaja kaj ŝerca kanto, kiun gastoj kantis ĝin dum geedzaj festoj.
Kaŝuboj adaptis la kanton por instruado de kaŝuba lingvo.
Kaŝuboj sukcesis savi sian lingvon. La lingvo daŭre vivas. En kaŝeuaj urbetoj Kartuzy kaj Chojnice, estas muzeoj, kie turistoj povas admiri belegajn artaĵojn, kaj ankaŭ aŭskulti la kaŝuban aboco-n. Se iu deziras aŭskulti la „aboco-n” bonvolu serĉi ĝin en miaj muzikaĵoj:)

Grandaj potenc-landoj. Konstantaj anoj de Sekurec-Konsilantaro ĉe Unuiĝintaj Nacioj. Ekskluziva klubo de potenculoj…Laŭ la mandato de UNO ili devus agi favore al paco kaj sekureco en la mondo. La oficialaj dokumentoj estas plenaj de gravaj vortoj pri Paco kaj Demokratio, pri Homaj Rajtoj kaj Virina Emancipado. Gazetaraj kaj televidaj raportoj estas plenaj de fotoj, en kiuj noble-aspektantaj politikistoj kaj bonmanieraj diplomatoj renkontiĝas dum sennombraj konferencoj. Arto de diplomatio. Elegantaj uniformoj. Ridetoj kaj manpremoj. Luksaj apartamentoj, grandiozaj bankedoj.

Samtempe menciitaj landoj estas la plej grandaj produktantoj kaj vendistoj de armiloj.
Ekster la homa vido, en bone garditaj kabinetoj negociistoj disvolviĝas diskretajn interparolojn. Negocoj kaj marĉandoj  kiuj temas pri milionaj mon-sumoj. Kontraktoj kaj interkonsentoj pri la dato de armil-livero.

Simpla homo neniam rigardas ĉi-tiujn fi-negocojn. Simpla homo ĉiutage rigardas nur efikon de tiu de tiu armil-komercado: raportojn pri milito, bildojn pri hom-buĉado, perfortoj  kaj atencoj. Homo ĉiutage spektas fi-agojn, kiuj estas tute kontraŭaj al paco, demokratio kaj homaj rajtoj. Homo spektas perforton,  kiu grandparte trafas virinojn kaj infanojn. Nur malmultaj homoj demandas: „kial?” kaj ankoraŭ pli malmultaj kuraĝas respondi ĉi-tiun demandon.

Kiam mi spektas diskutojn en diversaj forumoj kaj babilejoj, tiam mi sin demadas: ĉu valoras diskuti? Ja, ĉiu homo havas determinitajn vidpunktojn pri diversaj temoj, determinitan koncepton pri politikaj kaj mondaj problemoj. Ĉiu havas sian propran politikan kredon kaj religiajn konvinkojn. Tiuj ĉi konvinkoj estas firmaj, stabilaj kaj plej ofte neŝanĝeblaj. Ja, ili estas rezulto de longjaraj pripensoj kaj longjaraj spertoj de  individuo. Ĉu diskutado en la babileloj kaj forumoj estas do senco-hava afero? Ja, plejofte la diskuto konsistas el prezento de sia vidpunkto kaj argumentado, ke ĝuste mia vidpunkto estas prava kaj vera. Diskutantoj unue provas montri sian vidpunkton al aliuloj. Kiam argumentoj ne trafas al diskutanto, tiam diskuto fariĝas disputo, eĉ kverelo. Ofte sekvas malagrablaj vortoj, insultoj kaj nervozaj konstatoj. Ĉu estas do saĝe kaj sencoplene komenci diskutadon pri kontraŭdiraj problemoj? Ĉu ne estus pli bone eviti diskuteblajn temojn kaj paroli nur pri neŭtralaj banalaĵoj? Mia opinio estas jena: malgraŭ ĉio jes!  Diskuto estas pozitiva afero.  Ja, eĉ se ni ne sukcesos konverti iun al nia vidpunkto, tamen ni ekkonos lian (ŝian) pens-manieron. Ni ekvidos alian skalon de valoroj, ni pli facile komprenos aliulon. Eĉ se diskuto estos nura prezentado de tute aliaj vidpuntoj, ni tamen atingos ion valoran. Eble ni en kelkaj punktoj mildigos nia akran kaj nepacigeblan opinion , eble ni fariĝos iom pli indulgemaj , komprenemaj, toleremaj. Eble ni lernos esti pli humilaj en la oceano da viv-konceptoj kaj diversaj kredoj. Povas esti, ke danke al diskuto ni sukcesos rigardi kelkajn aferojn de alia flanko, de alia vid-punkto.  Eble ni eksentos kun honto nian troan fanfaronadon kaj stultan rigidecon. Do, ni diskutu kaj disputu, ni interbatalu per vortoj. Ni ne hezitu argumenti por defendi nian vidpunton.Tamen samtempe ni tenu moderecon. Diskuto ne estu provo ridigi  aŭ ofendi nian diskutanton.
Kaj se la temperaturo de diskuto fariĝos tro alta…ni haltiĝu kaj ni iom meditu.
Ni provu supreniĝi en nia imago kaj rigardi sur la Terglobon de la de kosma perspektivo. Jen ni estas en mirinda kosmo-spaco, kaj jen ie sube estas nia blua planedo, kovrita per nuboj kaj nebulo… ĝi kirliĝas malrapide en absoluta silento. Majeste kaj belege. Kontinentoj kaj oceanoj estas apenaŭ videblaj. De tiu perspektivo ni tute ne scipovas ekvidi malgrandajn hometojn . Ni tute ne vidas ties ridindan vetkuron por atingi pli da povo, pli da signifo kaj  pli da mono. De tiu perspektivo ni pli bone vidas, kia estas la vera signifo de  la „sur-teraj” aferoj kaj kiom mallarĝa estas la skalo de niaj lokaj problemoj. Vere, tiu ĉi kosma perspektivo estas bona loko por fariĝi pli saĝa kaj pli humila.

Mi invitis al Ipernity junan esperantistinon el Francio. Se iu estus afabla bonvenigi kaj kuraĝigi ŝin, ŝia konto estas: Brigitte Monfort.

  Iam, antaŭ longaj, longaj jaroj, en la loko kie estas nun urbo Krakovo estis granda setlejo. La reganto de la setlejo estis princo Krak. La princo loĝis en la kastelo. La princa kastelo troviĝis en la roka monteto: Vavel. La monteto altiĝis super la setlejo, kaj estis bona defenda loko. Tamen ene de la monteto estis granda kaverno, kaj en la kaverno loĝis terura drako. La drako estis aĉa besto. Ĝi muĝis, kaj el ĝia buŝego eliĝis flamoj de fajro. La kutima manĝaĵo por la drako estis vivantaj homoj: junuloj kaj junulinoj. Oni puŝadis kompatindajn knabinojn en la drakan kavernon. Kiam la drako ne ricevis sian kutiman manĝaĵon, tiam ĝi tuj fariĝis furioza kaj ĝi mem kaptis homojn, ŝafojn kaj bovinojn. Finfine, loĝantoj diris: sufiĉe! Ni ne povas plu vivi tiamaniere! Kaj ili petis Krak, ke li liberigu ilin de malfeliĉo. La brava princo Krak decidis : mi venkos drakon! Li kuraĝe batalis kun sovaĝa besto kaj en laciga batalo li mortigis la drakon. Alia
 versio de la legendo diras, ke Krak venkis drakon danke al ruzaĵo. Estis la juna ŝuisto, kiu havis la jenan ideon:
  Li prenis la felon de ŝafo kaj plenigis ĝin per la gudro kaj sulfuro. Poste li kunkudris (kun-kudris) la felon kaj metis ĝin ĉe la enirejo al draka kaverno. Matene, la malsata drako eliris el sia kaverno. Drako englutis la felon kaj post kelka tempo la drako sentis ke en ĝia stomako brulas fajro. La drako iris al rivero (Vistula ) kaj komencis trinki senmezure akvon de la rivero. Ĝi trinkis, trinkis, trinkis ....kaj finfine ĝi dis-pec-iĝis je mil pecoj kun granda bruo. Kaj jen estis la fino de la terura drako.
  Krak vivis ankoraŭ multajn jarojn, kaj la setlejon oni komencis nomi: "Krakow" kio signifas: „la urbo de Krak” . La dankema popolo, post la morto de Krak per propraj manoj faris monteton (ŝutis  monteton), kiu estis monumento por la brava princo. Amaso da homoj portis grundon kaj ŝutis ĝin en unu loko. Tiamaniere formiĝis monteto 20 metrojn alta. La monteto konserviĝis ĝis la hodiaŭa tago. Same la draka kaverno restis ĝis hodiaŭ kaj ĝi estas alloga loko por eksterlandaj turistoj, kiuj vizitas la urbon Krakov.
  La jaroj pasis... hodiaŭ la drako ŝajnas esti tute simpatia besto, ĝi fariĝis memoraĵo kaj amuleto por turistoj, kaj krakov-anoj tre ŝatas ĝin!  Ĉe la piedo de monteto Vavel estas la monumento de la drako, kaj ĉiujare en la urbo estas „draka festo”. Kaj la princo Krak? Kron la monteto li eĉ ne havas sian monumenton!!

Multaj interesaj informoj pri urbo Krakov oni povas legi en la paĝo: www.magiczny.krakow.pl -bedaŭrinde, ne en Esperanto:(

Unue- mallonga klarigo:

Krakovo- estas malnova urbo sude de Pollando, iama cxefurbo de la lando.

klariono- estas speco de trumpeto, kiun oni uzas por ludi alarm-melodion, vok-signalon.

Antaŭ longaj jaroj, en 13-a jarcento,mongolaj taĉmentoj multfoje invadis la landojn de orienta Eŭropo. Mongoloj (tiutempe nomitaj: tataroj ) rajdis sur siaj rapidaj ĉevaloj kaj atakis plurajn urbojn de mez-epoka mondo. Ili lerte uzis paf-arkojn, kaj sabrojn, kaj ĉie vekis teruron kaj timon.
En 1240 jaro la tatara taĉmento kaŝe alproksimiĝis al muregoj de Krakovo. En matena nebulo tataroj estas preskaŭ nevideblaj. Tamen la urba gardisto (klarionisto) bone plenumis sian taskon. El la alta turo de Sankta Maria Preĝejo li rimarkis la danĝeron. Li komencis trumpeti la vok-signalon, kaj tiamaniere li alarmis la loĝantojn de la urbo. Urbanoj sukcesis rigli la urbajn pordegojn kaj organizi defendon. Tamen, kiam la gardisto (klarionisto) ludis la vok-melodion, la malamika sago trafis lian gorĝon. La brava klarionisto fariĝis heroo kaj por-eterne restis en memoro de krakov-anoj. Centoj da jaroj pasis, sed la famo pri la klarionisto daŭre vivas. Je la memoro de brava klarionisto ĉiu-hore aŭdiĝas la sono de trumpeto de la pinto de la Preĝejo. La melodio fluas en ĉiuj ĉielaj direktoj:norden, suden, orienten kaj okcidenten.Kaj... la melodio abrupte rompiĝas, ĝuste en la momento kiam la tatara sago mortigis la klarioniston.Hodiaŭ la melodio estas plenumata de la anoj de fajro-brigado.
En pola ŝtata radio (la unua programo de Pola Radio) ĉiu-tage je la horo 12.00 oni povas aŭdi la melodion de vok-signalo :). Ĝi estas kvazaŭ simbolo de daŭrado de pola tradicio kaj kulturo.

Legendo pri la princo Popjel, kiun musoj manĝis.
La legendo koncernas la malnovajn tempojn, ĉirkaŭ la 8-a jarcento. En la terenoj de hodiaŭa Pollando vivis diversaj gentoj, kaj ĉiu gento havis sian princon. En tiu tempo ankoraŭ ne estis unu ŝtato nek unu reganto. Tiutempe la pejzaĝo de la lando estis tute sovaĝa. Preskaŭ ĉie estis arbaregoj, kaj nur ĉe la riveroj kaj ĉe la lagoj estis malmultaj homaj setlejoj.
Ĉirkaŭ la lago Goplo loĝis gento de Polanoj. Sur la lago estis insulo, kie la maljuna princo Popjel konstruis sian kortegon. En la centro de la kortego altiĝis granda turo. Ĉirkaŭ la kortego  estis setlejo: Kruszwica (kruŝvica).
 La princo Popjel estis malbona princo, drinkulo kaj kanajlo. Li tute ne zorgis pri sia popolo.
Lia edzino Gerda, estis bela sed malbona.
Kiam ŝi naskis 2 filojn, princo Popiel estis tre fiera kaj feliĉa. Li entute perdis la kapon por sia edzino. Li aŭskultis nur konsilojn de Gerda! La onkloj de Popjel malamis Gerda-n, ĉar ili sciis, ke ŝi havas malbonan influon je la princo.
Onkloj de Popjel planis, ke iam, post la morto de Popiel ili elektos iun bonan kaj justan princon, kiu regos la landon.
Gerda malamis la onklojn kaj ŝi deziris mortigi ilin. Ŝi deziris, ke iam ŝiaj filoj regu la landon. Gerda estis ruza, kaj ŝi eltrovis la teruran planon.
Ŝi sciigis, ke Popjel morte malsanis. Ŝi ankaŭ diris, ke Popjel deziras lastfoje ekvidi ilin kaj adiaŭi. La onkloj aŭskultis ŝian peton kaj alvenis al kastelo. Ili eniris la ĉambregon. En la ĉambrego Popjel kuŝis sur la lito kvazaŭ mortanta. Li diris,  ke li deziras drinki miel-drinkaĵon je la honoro de liaj onkloj. Tamen en la drinkaĵo estis veneno.( Popjel kompreneble nur ŝajnigis drinkadon). Onkloj tute ne suspektis la ruzaĵon, kaj ili drinkis la miel-drinkaĵon. Post momento onkloj mortis en grandaj turmentoj. Popjel diris al popolo, ke onkloj deziris sen-tron-igi lin, kaj ili ricevis la justan punon. Li malpermesis enterigi la kadavrojn de la onkloj.Nun Gerda kaj Popjel triumfis. Popjel bankedis kaj festis sian sukceson. Dume, post kelkaj tagoj la svarmo da musoj eliĝis el la kadavroj. Ili invadis la princan kastelon. Terurita Popjel rifuĝis kaj sin enŝlosis en la turo. Sed vane!
Musoj eniris la turon, kaj manĝis Popiel-on kaj lian familion. Tiel diras la legendo. Estas malfacile imagi, ke musoj dis-ŝiras homon je la pecoj:). La legendo estas fabelo. Sed en ĉiu fabelo estas peco de la vero. Do, kelkaj historiistoj diras jene: popolo ribelis kontraŭ Popjel. Polanoj sieĝis la turon. Popjel havis multe da manĝo en la turo (multe da greno), do li sentis sin mem-fida kaj sekura. Sed kiam li malfermis la ejon kie estis la greno li ekvidis, ke musoj manĝis la tutan grenon. Li timis morti pro malsato kaj trinkis venenon. En la filmo pri Popjel reĝisoro ĝuste tiamaniere prezentis la situacion.
Kaj aliaj historiistoj diras jene: la legendo pri Popjel priparolas la periodon, kiam formiĝis la centra povo. Estis bataloj inter princoj, kiuj deziris akiri povon,regadon super la tuta lando. La gento (tribo) je la nomo "Musoj"  venkis Popjel-on. Kaj jen estas la ekspliko de la legendo. La Musa Turo ĉe la lago Goplo staras gis hodiaŭ kaj estas atestanto pri pra-malnova historio.

La pozicio de virino en antikva Egiptio estis tre alta. Tiu konstato povas vere miri hodiaŭan homon, sed ja tia estis realo. Dum la regado de Ptolomea dinastio (305 - 30 antaŭ Kristo) tiu ĉi pozicio estis eĉ grandega. Virino povis esti reganto, pastrino, krome: kiel dom-mastrino ŝi havis tre vastan liberecon, kaj ofte okazis ke ŝia edzo dependis de ŝi.Ĝenerale, en neniu el antikvaj ĉu nuntempaj nacioj virino havis tiel vastaj rajtoj kaj privilegioj kiel en Egiptujo.
Laŭ scienculo Max Muller la egipta virino estis forta, sendependa, simila al moderna virino, eĉ: “virino de estonteco”.
Laŭ la teksto de unu papiruso el Leiden iu egipta alt-rangulo sincere konfesas, ke li sin devigis(laŭ la volo de sia edzino) gast-akcepti nur tiujn homojn, kiujn ŝi elektos . Krome, li transdonos al ŝi ĉiujn donacojn, kiujn li ricevos.
A.Wiedemann distingas tri rangoj (gradoj) inter antikvaj egiptaj virinoj:
Fratino (sent), kiu laŭ la lokaj moroj rajtis edziniĝi al sia frato; edzino (hemt) kaj dom-mastrino (nebt pa). Al tiu ĉi lasta (dom-mastrino) Egiptano donis en administadon la tutan havaĵon.
H. Brugs kaj Revillout- esploristoj de antikva Egiptio okupiĝis pri la papirusoj, skribitaj en “demotika” lingvo (malnov-Egipta skrib-sistemo). Laŭ tiuj dokumentoj ni ricevas multajn informojn pri  rajtoj de egiptaj edzinoj. Edziĝaj kontraktoj konvinkas nin, ke laŭleĝaj rajtoj de Egiptanino etis tiel alta, kiel en neniu alia lando.
En antikva Egiptujo estis du specoj de edzeco. Viro rajtis edziĝi “prov-tempe” al elektita kunulino. Tiu-ĉi “prov-edziĝo” daŭris unu jaron. Post unu jaro la “geedzoj” dis-iĝis, se ili ne estis kontentaj pri si. La kontrakto fariĝis tiam mal-valida, kaj virino re-ricevis sian doton kaj edziĝajn donacojn. Tamen, se la provo bone rezultis, tiam virino rang-altiĝis al la rango de “dom-mastrino” kaj ŝi ricevis vastajn rajtojn.
Edzino en edziĝa kontrakto rezervis al si la rajton de divorco, kaj en la okazo de divorco ŝi ricevadis la grandan mon-sumon. Tiu ĉi mon-sumo estis garantita en la formo de hipoteko. Krome, la edzo en edziĝa kontrakto sin devigis trans-doni la tutan sian posedaĵon al la plej maljuna filo de tiu-ĉi geedzeco.Tiu ĉi filo nur post la morto de sia patro inter-dividis heredaĵon inter frataro.Krome, la edzo kontraktis al sia edzino en la formo de donaco, por ekskluziva uzo: monon,moveblan havaĵon kaj nemoveblan posedaĵon, lasante por si mem nur malgrandan monsumon por viv-teno, enbalzamigo kaj aĉeto de la tombo.
Edzino povis libere aĉeti, vendi, pruntepreni aĵojn, ĉar ŝi estis tute sendependa de sia edzo-laŭleĝe. Dum la regado de Ptolomeo la  III-a (246-221 antaŭ Kristo) edzinoj sin rezervis la rajton de divorco, kaj la edzo tute na havis rajton tuŝi ŝian propraĵon. Ŝi memstare administris sian propraĵon. Tamen dum la regado de Ptolomeo la IV-a  je la nomo: “Filopator” (221-204 antaŭ Kristo) la rajtoj de edzinoj estis iom limigitaj.Knabinoj edziniĝis en la aĝo de 12 jarojn , kaj  eĉ pli june. Junuloj edziĝis en la aĝo de 15 jarojn. Poligamio (multedzineco) estis permesita, sed nur reĝoj kaj riĉuloj praktikis ĝin.
Se temas pri moraleco de egiptaj virinoj- la opinioj estas dividitaj ĉi-teme. Kelkaj sciencistoj (egiptologoj) mencias la historion de biblia edzino de Potifaro (Putifar), kaj asertas, ke egiptaj virinoj estis voluptemaj kaj diboĉaj. Aliaj sciencistoj mildigas ĉi-tiun opinion.
La franca esploranto  G. Maspero skribas, ke la konduto de Egiptaninoj estis libera kaj senĝena. Ŝi vivis en la mondo, kie moroj kaj kutimoj estis favoraj al senĝena konduto. Kiel infano ŝi ludis nuda kun ŝiaj fratoj. Kiel edzino ŝi devis vidigi siajn nudajn mamojn (laŭ la tiama modo) kaj vesti sin en travideblaj vestojn.Do, dum la festenoj kaj amikaj renkontiĝoj ŝi prezentis sin preskaŭ nuda. Krome: en urboj dom-servistoj portis nur la bendon, volvitan ĉirkaŭ kokso, kaj kamparanoj en vilaĝoj kamp-laboris tute senvestitaj.
Ankaŭ dum la religiaj kaj ŝtataj ceremonioj la seksaj elementoj ludis gravan rolon. Tia atmosfero ne estis favora al geedza fideleco kaj ĉasteco.La verkisto Diodor asertas, ke kokro (adulto) estis severe punata. Li asertas, ke eĉ la provo de adulto estis punata per 1000 baston-batoj, kaj en unu egipta verko la kokrita edzo mortigis sian edzinon kaj ĵetis la kadavron al hundoj por manĝi.
Ŝajnas tamen, ka la ĉiutaga praktiko estis pli milda ol severaj leĝoj.
 
W. Max Muller “Die Liebespoesie der alten Aegypter” Lepzig,1899.
G. Maspero “Les contes populaires de l’Egypte ancienne traduitset commentes” Paris 1882
A. Wiedemann “Die Religion der alten Aegypter” Munster 1890

Krzysztof Arciszewski(1592-1656)

(La temo de la versaĵo estas elegiaj sentoj de la poeto, kiu devis fuĝi al transmara Brazilo. Versaĵo estis verkita dum la forlaso de patrolando)

 Valeta 
 
Ho, malĝojaj gepatroj! Tiel destinis Dio
Plor' kortuŝa, lamento - vin helpos nenio.
Mi ankaŭ ploris, sed en kor' espero venas
Kaj ĝi pro la subita ŝanĝo jam ne svenas.
Mi ne lasos triumfi al la sorto fia
Kun ĉiu hom' mi fidas je protekto Dia
Li estas mastr' de l'mondo kaj en sia domo
Li ne lasas ke manku bonhavo al homo.
Jen, Li donas loĝejon: Eŭrop' , Amerikon
Kaj al aliaj homoj: Azion, Afrikon.
Se Li deziras kontraŭ mi juĝ' fari
-nek vi nek mi povas tion kontraŭstari.
Nur obei verdikton...Kaj nur Dio konas
Trans kiu maro loĝi Li al ni  ordonas.
Mi vidas, ke ne trafis min perdo subita
Prefere mi opinias la ŝanĝon profita!
Se nur al krimoj niaj Dio indulgema
Estos kaj kontraŭ pekoj-pardonema,
Tiam en agoj niaj ni prosperos plue
Preĝu tion kun mi, Gepatroj,surgenue.
Ho,bona estas Dio, Dio kompatema
Li kutime pardonas al homo pentema
Se nur al pent' sincere homo penas veni.
- kion mi votis kaj promesis teni.
Do, mi iras aŭdace, gvidas min Di' kaj fortuno
Ne timante furiozon de Mars' kaj Neptuno.

(esperantigis:

 Jacek)

Czeslaw Milosz: " Vi, kiu faris maljustaĵ’ al homo".

Vi, kiu faris maljustaĵ' al homo/
simpla, aflikton lian ekridante/
Arlekenaron ĉirkaŭ vi havante/
Jen por konfuzi bonon kun malbono/

Eĉ se aliaj antaŭ vi kliniĝis/
Virton kaj saĝ' al vi atribuante/
Orajn medalojn je l' honor' forĝante/
-feliĉaj, ke ankoraŭ unu tag' postvivis/

Sekur’ ne estu! /
La poet' memoras/
Se vi lin murdos- naskiĝos alia/

Kaj ĉiu far', parolo, estos registrita.
Pli bona estus por vi maten' vintra/
Kaj ŝnur', kaj branĉo pro la ŝarĝ' kurbita./
 

Pola poeto 1911-2004, Nobelpremiito

(esperantigis: Jacek)
 

Kion fari hodiaŭ?
Kion fari por plibonigi la mondon?
Plej ofte homoj diras: “Ni devas sekvi la vojon de dia volo. Amu dion kaj amu homon kiel sin mem”. Aliaj diras: por sanĝi la mondon ni agu por la bono de malfortaj, malfeliĉaj, malgrandaj fratoj... Ni donu manĝon, hejmon, medicinan zorgon al malfortuloj. Ankoraŭ aliaj vokas: Ni protektu naturan medion : ni zorgu pri pura akvo, aero, protektu arbarojn. Multaj krias: ni kontraŭstaru militojn! Ja ni vivas kvazaŭ ĉe la eksplodonta vulkano. Ni konstruu pacan mondon, ni konstruu pontojn inter homoj, ni zorgu pri bonvolemo, komprenemo. Ni devas detrui armilojn, limigi armil-komercadon. Tiam estos sufiĉe da mon-rimedoj por manĝigi, loĝigi kaj vesti malriĉulojn de la mondo. Aliaj diras: ni bezonas pli justan ekonomian sistemon, ni devas pli juste dividi viv-rimedojn…Ni devas helpi al regionoj de malforta ekonomio- provizi akvon, nuligi ŝuldojn. Ankoraŭ aliaj asertas: ni unue detruu murojn de obskureco - tiam malaperos humiligo de popoloj, sklaveco, ekspluatado de infanoj kaj virinoj...
Kion do fari? Kio estas plej grava afero?
Ne estas ununura recepto- estas multaj vojoj kiuj kondukas al la celo...Ni devas agi laŭ nia eblo, laŭ nia povo. Ĉiu povas kaj devas iamaniere kontribui al plibonigo de la mondo…Ni devas agi je ĉiuj niveloj. Je la nivelo de nia homa, personeca evoluo- ni devas plibonigi nian konduton, riĉigi menson, ĉiutage perfektiĝi… Je la nivelo de familio ni devas eduki infanojn por bon-homeca konduto. Kaj laste: je la socia nivelo ni devas agi por bonstato de loka komunumo, regiono-ĝuste laŭ niaj kapableco. Se ni faras nenion aŭ preskaŭ nenion-tiam ni ŝuldas al ĉiu malbono kiu ekzistas en la mondo. Nia timemo, neniofarado, silenta akcepto, egoisma ekspluato de vivo – kaŭzas, ke en la mondo vekiĝas demonoj de malamo kaj fajro de militoj.
Kiam ni vidas homojn suferi, murdi aliulojn, morti de malsato vi ne rajtas silenti. Ho, ni ne diru:"ŝuldas politikistoj, potenculoj, riĉuloj de la mondo". Estas NI, kiuj ŝuldas,ĉar ni nenion faras...