Laszlo Istvan TOTH's blog/

Profesia planlingvo por Eŭropo

Eŭropo Unio bezonas komunan lingvon, sed tiu lingvo devas esti multflanke taŭga por la nunaj pretendoj de la membroŝtatoj.
Ekzistas tre multaj planlingvo-projektoj, iuj pli disvastiĝintaj, aliaj malpli. La grado de disvastiĝeco dependas ne nur de la kvalito de la koncerna planlingvo (facileco en prononco, en skribo, en ellerno, kaj kontentiga esprimkapablo), sed ankaŭ de ĝia apogiteco.

En la kazo ke EU decidos enkonduki por komuna uzo iun planlingvon (kiel iam Israelo la re-kompilitan hebrean lingvon), tiukaze EU aŭ elektos iun jam ekzistantan planlingvon (malpli verŝajne), aŭ komisios internacian grupon de fakuloj por kompili novan planlingvon (pli verŝajne).
La ĉefa kialo, pro kiu EU ne akceptos iun jam finkompilitan planlingvon estas tiu fakto, ke la ĝisnunajn planlingvojn (escepte tiun hebrean duon-planlingvon), kreis nur unu, aŭ tre malmultaj personoj, ofte amatora(j).

Gravan, kompleksan verkaĵon ne eblas profesie krei fare de nur unu, aŭ kelkaj personoj, des malpli, se tiuj verkaĵoj ne havis lektorojn. Profesia verkaĵo ja postulas ampleksan kunlaboron de multaj *fakuloj* kaj faklektoroj.

Esperantistoj vane sopiras/revas, ke EU eventuale povus akcepti Esperanton. Pluse al ĉio, Esperanto havas gravan malavantaĝon: ĝia gramatiko estas "enbetonita". Pro la testamento de Zamenhof, neniu rajtas tuŝi Fundamenton! Tio estas decida argumento kontraŭ ĝia akceptebleco: EU neniam akceptos planlingvon, kiu kreiĝis antaŭ 120 jaroj, dume ĝia gramatiko en la lastaj 120 jaroj ne rajtis ŝanĝiĝi, kaj kiun planlingvon oni eĉ estonte ne rajtas ŝanĝi. Tian planlingvon EU ne povos adapti al la nunaj pretendoj.
Esperanto povas servi maksimume kiel specimeno por eksperimentado, kiel fonto de spertoj por krei novan planlingvon.

Helpe de la nunaj multkapablaj komputiloj eblas sufiĉe rapide kunkolekti la necesan vortotrezoron, eĉ prilabori la unuopajn vortojn laŭ la plej oportuna prononco (ĉio dependas nur de kvalitaj komputil-programoj), nur gramatikon necesas kompili "permane". Ĉi-kaze neniu sopiros je persona gloro, do estiĝos vera, efika, fruktodona gruplaboro. Mankos nek armado de lektoroj, do eraroj aŭ stultaĵoj malverŝajne ornamos tiun planlingvon.

La sukceso de iu profesia, grupa kunlaboro helpata de komputiloj, estas milfoje pli granda, ol kaze de ajna amatora solulo sen lektoro(j).
Vere nur decido mankas, kaj la nova, furora planlingvo relative rapide realiĝos. Se tiun planlingvon ekuzos miloble pli multaj homoj, ol Esperanton, tiukaze ankaŭ ĝia literaturo riĉiĝos miloble pli rapide, ol tiu de Esperanto. Do ne necesos jardekoj, por aperi la sama sortimento de literaturaj verkaĵoj, kiel en Esperanto.

Por klarigi tion, necesas unue interkonsenti pri kion oni povas nomi "fonetika lingvo".
Fonetika lingvo estas tiu lingvo, en kiu oni *devas* prononci literojn tiel, kiel ili estas skribitaj.

Lingvoj en kiuj oni *devas* prononci literojn aŭ nur iujn literojn alie, ol kiel ili estas skribitaj, ne estas fonetikaj aŭ tute fonetikaj.
Certe vi rimarkis mian elstarigitan vorton "devas". Ne senkiale, ĉar ĉio dependas de *reguloj*.

Tiu fakto, ke ekz. iu germano ne povas prononci korekte la literon "r" evidente ne signifas tion, ke Esperanto ne_estas_fonetika lingvo.

Tiu fakto, ke iuj lingvouzantoj ne povas prononci korekte la vorojn "ekzameno" kaj "ekzisto" (ili prononcas: egzameno kaj egzisto) ne signifas tion, ke la lingvo Esperanto ne estas fonetika.

Tiu fakto, ke dum flua, rapida parolado iujn literojn oni "forglutas" aŭ ŝanĝas kiam prononcas sinsekve du vortojn (ĉar estas malfacile ilin prononci korekte tiom rapide) ne signifas tion, ke Esperanto ne estas fonetika lingvo. Aliaj lingvouzantoj penadas prononci la vortojn "scienco", "sciuro", ili do prononcas: "cienco" aŭ "sienco", "ciuro" aŭ "siuro".

Tiu fakto, ke iuj lingvouzantoj tute ne penadas prononci la diftongojn "aŭ", "eŭ" kaj "oŭ" prononcante simple "au", "eu", aŭ "ou" ne signifas tion, ke Esperanto ne enhavas tiujn diftongojn.

Esperanto tamen restas fonetika lingvo ĝis kiam oni enkondukos konkretajn *regulojn* por prononci iujn vortojn alie, ol kiel ili estas skribitaj.
Por mi ekzemple ĝi estas ankaŭ dumuze fonetika lingvo, ĉar mi ellernis prononci korekte la vortojn "ekzameno", "scienco", "okdek ok", "rariĝi", ktp.
Kontraste al tio, ekz. la hungara lingvo ne estas tute fonetika, ĉar ja ekzistas konkretaj reguloj, laŭ kiuj oni *devas* prononci alie iujn vortojn, ol kiel ili estas skribitaj, sed ne ĉiam pro tradicio, sed simple pro tio, ĉar estas malpli komforte prononci ilin laŭ iliaj skribitaj formoj.

Indas diferencigi nefonetikan lingvon, en kiu oni iujn literojn *devas* alie prononci, disde lingvo, en kiu nur *iuj lingvouzantoj* ne prononcas, aŭ ne povas prononci literojn fonetike, kvankam neniu regulo postulas aliigi prononcon.

Oni ĝenerale havas nur proksimuman konon pri kiel *estus* korekte prononci fonetike diversajn literojn. Estas necese instrui en lernejoj unue la Internacian Fonetikan Abocon [International Phonetic Alphabet], kaj poste komparigi je gelernantoj la prononcon de ĉiu litero de la patrinlingvo laŭ tiuj de Internacia Fonetika Aboco. Bedaŭrinde ofte nur tiuj gelernantoj konatiĝas kun tiu I.P.A., kiuj lernas la anglan.