Laszlo Istvan TOTH's blog/

Aperis mondvaste nova tendenco fare de posedantoj de gigantaj kapitaloj. Ĝis nun eblis gajni signifan profiton el fabrikado kaj vendado de industriaj varoj. Sed, post la aliĝo fare de Ĉinio, Barato al la monda ekonomio, la prezoj de industriaj varoj malkreskis, kaj dumpingo de varoj superŝutis nian mondon. La moderna teknologio permesas amase kaj rapide produkti la plej utilajn varojn. Konsumantoj plenŝtopiĝis per bezonataj kaj nebezonataj varoj, kaj emo aĉeti varojn ĉiam pli kaj pli malkreskas ankaŭ pro la limigita dimensio de loĝejoj. Parte funkcias ankaŭ la fenomeno de tro rapida ŝanĝo de varoj, sed ĝenerale fabrikoj produktas multe pli multajn varojn, ol kiom estas la reala bezono. Jam delonge okazas superproduktado, kaj profitoj malkreskas.

Niaj mondregantoj (la disponantoj pri gigantaj kapitaloj) ekhavis novan ideon kiel pliigi siajn profitojn.
Ili jam ne tiom multe interesiĝas pri la industria merkato, sed ili nun klopodas akapari de ŝtatoj la san-asekuran merkaton.

Konsumantoj se necese, ja povas rezigni aĉeti industriajn varojn, sed ne povas rezigni je resanigaj servoj. Tiu merkato laŭ privata sistemo  estas ege profitdona kaj longdaŭre stabila.

Akaparante la resanigajn servojn, niaj mondregantoj povos facile ĉantaĝi loĝantarojn. Antaŭpensante pri la efiko de tiu fenomeno, eblas konkludi, ke en la kazo, ke registaroj forvendos la tutajn naciajn san-asekurajn sistemojn, ties loĝantaroj devos pagi eĉ duonon el averaĝa salajro, nur por resanigaj servoj. Mortalitato kreskos.

Jen, kial necesas gardi la resanigajn servojn kiel naciajn havaĵojn.

Pro la mankhavo de Fundamento, nek gravuloj kiel Detlev Blanke, Spomenka Ŝtimec, Trevor Steele kaj aliaj eminentuloj sukcesis apliki konvenan solvon por marki rektan objekton ĉe propraj nomoj. Fine, ili rezignis je la Fundamenta akuzativo, kaj uzis la bone elprovitan, subkonscie funkciantan, sed ne-Fundamentan "rektobjekt-markilon", la vortordan metodon, kiu funkcias bonege en la angla lingvo.

Malsupre mi prezentas kelkajn specimenojn pri lingvaj malcertecoj ĉe eminentuloj. Kompreneble, mia konscienco devigis min, unue konvinkiĝi pri tio, ĉu temas aŭ ne temas pri simplaj tajp- aŭ preseraroj, ĉar mi ne emas fari rimarkojn pri neintencaĵoj. Analizante la koncernajn tekstojn mi konsciiĝis pri tio, ke tiaj strangaĵoj abundas *nur* ĉe propraj nomoj, do ne povas temi pri tajp- aŭ preseraroj.

"Socialismo kaj Esperanto" de Detlev Blanke:
"… kiuj personkulteme troglorigas Ivo Lapenna kaj ne vere servas …"  - p.54
"Eĉ se la komitatanoj volintus "faligi Lapenna", ili ne sukcesintus."  - p.55

"Hodler en Mostar" de Spomenka Ŝtimec:
"La paliĝinta tapiŝo travivis Jeanne kaj Mehon." p.95

"Jeanne vidis Hodler sur ponto." p.91  (strangaĵoj trovitaj fare de Eugeno de Zilah, kaj menciitaj en L.G.131 p.28)

"Sed nur fragmento" de Trevor Steele:
"Kiel li veku ĝustatempe Maklin kaj Knabon?" p.37  –  ĉi-loke mi trovis vere strangan frazon: "Maklin" estas propra nomo, kies lasta litero ne estas akuzativo, dume "Knabon" (skribite per majusklo, ĉar ĝi en teksto estas karesnomo) havas akuzativan finaĵon!!! – evidenta malkonsekvenco.
"Ĉu vespo pikegis Santamaria?" p.40 – feliĉe, ke temas pri vespo, ĉar Santamaria malverŝajne povus pikegi vespon (vortodro en Eo ja estas libera, ĉu ne?)

Sed en la angla lingvo la glata funkciado de tiu vortorda metodo marki rektan objekton havas kiel antaŭkondiĉon respekti striktan/fiksan vortordon.
En Esperanto tamen ne ekzistas tia fiksa vortordo (escepte ĉe kelkaj vortoj), kaj tial apliki ene de Eo la anglan metodon kunportas riskon damaĝi la klaran komprenon.

Jen dilemoj, kiujn tamen eblas efike forigi uzante pluan akuzativon krom tiu finaĵa, nome la prepozician akuzativon. Estas konate, ke laŭ Fundamento ĉiuj finiĝoj povas funkcii ankaŭ memstare, do ankaŭ la finiĝo de akuzativo kaj tiu de substantivo. Sekve, uzi la kreitan prepozician akuzativon "on" estas laŭFundamente. Ĝia uzo helpas konservi la originajn formojn de propraj nomoj, kaj simpligas marki rektan objekton kiam al ĝi apartenas pluraj adjektivoj:

1.)
"Petro vizitis on Kanton."  -  "Kanton" estas la kompleta propra nomo, ĝia lasta litero ne estas akuzativo!

Sed se oni aplikus en ĉi tiu frazo la metodon spertitan ĉe kelkaj eminentuloj, tiukaze ŝajnus, ke la propra nomo estas Kanto, kaj ĝia lasta litero estas akuzativa finaĵo.

"Petro priskribis on Rimini." 
En la sama frazo, en kiu la propra nomo havas finaĵan akzativon "-n" (Petro priskribis Riminin), oni jam ne plu estas certaj (post tiuj spertoj ĉe kelkaj eminentuloj), ĉu tiu propra nomo estas Riminin (same kiel la nomo Kalinin) skribite laŭ "angla akuzativo", aŭ estas Rimini kun akuzativa finaĵo. Oni ja ne pretendu de ĉiuj legantoj perfektajn konojn pri geografio kaj pri ĉiuj homaj nomoj! :-)

2.)
"Mi vidis on la fama, bela Mona Lisa."

Sed por ceteraj kazoj estas pli praktike uzi la finiĝan akuzativon.
Uzante laŭnecese, kaj prepozician, kaj finiĝan akuzativon, Eo iĝos multe pli fleksebla, facila por pli vasta uzantaro, kiu parolas diversajn lingvojn kun diversaj gramatikoj.

Malklaris por mi tiuj sintenoj, kiuj staras kontraŭ la sana, racia konsiderado/pritakso, kaj mi restis konsternite je tiaj ŝajnaj misfunkcioj de oniaj cerboj.
Mi ja scias tion, ke ne ekzistas kaŭzitaĵo sen kialo. Ĝuste tial mi iom esploris/analizis tiujn psikajn sintenojn ĉe pluraj miaj trompitaj konatoj. Cerbumante pri la malantaŭo de tiu fenomeno, mi alvenis al tiu konkludo, ke ĉi-kaze kulpas la tro forta deziro atingi tion, ke iu grava bezono/neceso realiĝu.

Imagu iun homon, kiu deziras resaniĝi (ja kiu ne volas tion?): se iu trompanto proponas/ofertas eblon plenumi tiun fortan deziron de iu neces-bezonulo, la viktimo akceptos ĝoje tiun promeson/oferton, kaj ŝli eĉ ne pridubos ĝin, ĉar oni instinkte ŝatas aŭdi ĝuste tion, kion forte deziras.

Nek la jam suferitaj trompiĝoj - eĉ se ili rezultigis ege malfavorajn konsekvencojn - povas diminui la subkonscian emon kredi je falsaj promesoj, kiuj celas plenumi tre fortajn dezirojn.

Jen, kiun psikan malfortan flankon de onia animo ekspluatas sukcese malhonestuloj!
Sur socia kampo ”malhonest-istoj” eĉ pli efike fruktigas tiun metodon helpe de amastrompiloj.

Kvankam principe Esperanto estas libervortorda lingvo, tamen, ĉe kelkaj vortoj necesas respekti fiksan vortordon, por ne aliigi la mesaĝon de la koncerna frazo.

”Dimanĉe ankaŭ Petro laboris.” – Ne nur aliaj laboris, sed ankaŭ Petro.
”Dimanĉe Petro ankaŭ laboris.” – Dimanĉe Petro ne nur ripozis, sed ankaŭ laboris.
”Ankaŭ dimanĉe Petro laboris.” – Petro laboris ne nur dum aliaj semajntagoj, sed ankaŭ dimanĉe.
.................
”Petro havas ankoraŭ du tiajn librojn.” – Petro havas pluse du tiajn librojn.
”Petro ankoraŭ havas du tiajn librojn.” – Petro ankoraŭ ne forvendis/fordonacis/perdis tiujn du librojn.
.................
”Eĉ Petro havas tiajn libroj.” – Mirinde, sed ankaŭ Petro havas tiajn librojn.
”Petro eĉ havas tiajn librojn.” – Mirinde, sed Petro ne nur ekz. konas tiujn librojn, sed ankaŭ posedas ilin.
”Petro havas eĉ tiajn librojn.” – Mirinde, sed Petro havas ne nur aliajn, sed ankaŭ tiajn librojn.
Kaze de negacio: 
"Eĉ Petro ne havas tiajn librojn."
"Petro eĉ ne havas tiajn librojn."
"Petro eĉ tiajn librojn ne havas."
................
”Petro ekvidis tiun ŝipon nur vespere.” – Petro ne ekvidis tiun ŝipon pli frue, ol vespere.
”Petro ekvidis nur tiun ŝipon vespere.” – Petro ekvidis vespere nenion alion, krom tiu ŝipo.
”Petro nur ekvidis tiun ŝipon vespere.” – Petro faris nenion alion krom tio, ke li ekvidis tiun ŝipon vespere.
...............
”Petro tre ŝatas rapide stiri aŭton.” – Petro ŝatas multe stiri aŭton kutime rapide.
”Petro ŝatas tre rapide stiri aŭton.” – Petro ŝatas stiri aŭton pli rapide, ol kutime.
..............
Bedaŭrinde Fundamento donas misajn modelfrazojn rilate al tiuj vortoj, kiuj postulas fiksan sinsekvon. En tiuj modelfrazoj, por esprimi emfazon, bedaŭrinde legeblas misa vortordo, anstataŭ uzi la prepozicion ”ja”. Tiu misa instruo fare de Fundamento generas sennombrajn malcertecojn ĉe lingvouzantoj. Eĉ eminentulo, kiel Detlev Blanke ellernis erare uzi tiujn vortojn.
Jen, nur kelkaj specimenoj el la libro ”Socialismo kaj Esperanto” de Detlev Blanke:

"… supozante ke tio ankaŭ validas por recenzantoj," – p.7
"… organizita movado nur eblis post 1989."  - p.31
"… ankaŭ necesas rigardi la kvanton de membroj …" – p.34
" Liaj libroj nur aperis en 1988."  - p.52
Korekte:
"… supozante ke tio validas ankaŭ por recenzantoj,"
"… organizita movado eblis nur post 1989."
"… necesas rigardi ankaŭ la kvanton de membroj …"
" Liaj libroj aperis nur en 1988."

laszlo i. toth

Mi ofte rimarkis eĉ ĉe eminentuloj pri la lingvo, ke uzas mise la rolvorteton "dum", ofte anstataŭ la rolvorteto ”dume”. Tio ne estas mirinde, ĉar pluraj literaturaj verkaĵoj, kaj ankaŭ multaj lernolibroj instruas mise ĝin.
En klara, pretendema lingvouzo ja necesas uzi ilin aparte, ĉiun rolvorteton kun sia aparta signifo.

Jen kelkaj modelfrazoj por kompreni la diferencon inter "dum" (angle: "during") kaj "dume" (angle: "meanwhile"):

Petro ekzercis Eon dum la kluba kunveno.
Petro ekzercis Eon, dume li ĉeestis en klubo.

Maria atendis en vendejo dum la pluvo.
Maria atendis en vendejo, dume pluvis.

Dum la veturado, Petro dormis.
Dume Petro veturis, li dormis.

Petro telefonis dum la matena paŭzo.
Petro telefonis dume estis paŭzo.

La veturado daŭris longe, kaj Maria legis dume.
La veturado daŭris longe, kaj Maria legis dum tio.

Petro veturis dum du tagoj.
Maria feriis dum Julio.

Alia ofta eraro, kiu same fontas el la mankhava regularo de Esperanto, estas la erara uzo de akuzativo ĉe substantivo post ”kiel”.
Jen modelfrazoj, kies komprenoj ŝanĝiĝas funkcie de la ĉeesto aŭ manko de rektobjekta finaĵo ĉe substantivo post ”kiel”:
 
"Petro frapis hundon, kiel malamiko." - li agis kiel iu malamiko al hundo.
"Petro frapis hundon, kiel malamikon." - li frapis hundon, kvazaŭ tiu hundo estus malamiko.
………

*** Lingvon ne eblas instrui/ilustri per longaj, komplikaj, torditaj frazoj! ***

La ĝusta vicordo en lingvoinstruado estas instrui unue strikte la korektan, seneraran lingvon, kaj nur ĉe fino konigi ankaŭ tiun slangan, "malordan" lingvaĵon al disĉiploj.

Jen kial, la plimulto el la modelfrazoj de Zamenhof ne taŭgas por instrui lingvolernantojn. Tio sperteblas nun eĉ ĉe eminentuloj. Por ne paroli pri ne-verkistoj…

En la kazo, ke temas pri kondiĉo/cirkonstanco:
     ”En la kazo (sed ne: ”okazo”!), ke tiu rompŝtelisto ne kaŝos sin, li estos arestata.”
     ”Tiukaze (sed ne: ”tiuokaze”!) la ŝtelisto estos kondamnata.”
     ”Neniukaze (sed ne: ”neniuokaze”!) oni lasu la loĝejon ŝlosmalfermite!”
     ”Ĉiukaze (sed ne: ”ĉiuokaze”!) estas prudente kontroli la enirpordon.”
     ”Ĉiukaze (sed ne: ”ĉiuokaze”!) Petro vizitas sian amikon.”

En la kazo, ke temas pri fojo/okazo
      ”Dum la sekva okazo (sed ne: ”kazo”!) tiu rompŝtelisto estos arestata.”
      ”Tiuokaze (sed ne: ”tiukaze”!)” la ŝtelisto ne povos eskapi.
      ”Neniuokaze (sed ne: ”neniukaze”!) oni lasu la loĝejon ŝlosmalfermite!”
      ”Ĉiuokaze (sed ne: ”ĉiukaze”!) oni ŝlosfermu la loĝejon!” 
      ”Ĉiuokaze (sed ne: ”ĉiukaze”!) Petro vizitas sian amikon.”

La supraj frazoj validas ankaŭ tiukaze, se uzatas on ”ĉia”; ”tia”; ”nenia”, ktp.

Krei lingvon estas malfacila tasko, despli, se iu entreprenas tion sole. Ne mirinde, ke Zamenhof sen kunlaborantoj ne sukcesis tute finverki Esperanton. Restis en Eo "blankaj makuloj", kaj ni heredis la taskon klarigi/finlabori ilin.

Sed oni povus demandi: kiel daurigi ies verkaĵon respektante ĝian gvidlinion?
La solvo kaze de Esperanto estas evidenta: sekvi la plej gravajn direktivojn por ĝi. Unu el ili estas la logika maniero kompili la lingvon.

Eble pro la influo de sia propra patrinlingvo Zamenhof ne sukcesis krei regulon pri la difina artikolo "la", kaj tial li donis nur ĝeneralan konsilon pri ĝia uzo:
"Uzu la artikolon [difinan] tiam, kiam vi scias certe, ke ĝia uzado estas necesa kaj postulata de la logiko, sed en ĉiuj dubaj okazoj tute ĝin ne uzu".

Sed kial spertuloj ne sukcesas difini unusencajn, logikajn regulojn pri ĝia uzo? - t.e. en direktodonaj verkaĵoj oni povas trovi nur aron da modelfrazoj pri variaj, ofte kontraŭdiraj proponoj pri ĝia uzo. Ili konformas al tiuj kapricaj uzoj de la difina artikolo "la" en Ekzercaro.
Sed mankas unusenca, logika difino. La kialo de tiu fiasko ŝajnas kuŝi en ĝenerala timo abstrakti disde la laŭvorta interpretado de Ezercaro, en timo formuli ion, kio pro sia logiko ne tute konformas al Fundamentaj modelfrazoj. Kvankam se oni sekvas logikon, certe ne kontraŭagos al Zamenhof.

Do, ni ja provu sekvi nian logikon!

Ankaŭ en la angla lingvo la uzo de la difina artikolo "the" estas sufiĉe klare priskribita, malgrau tio, ke ekzistas ankaŭ multaj deklaritaj esceptoj, kiel en ĉiuj etnaj lingvoj. Same, en la plimulto de etnaj lingvoj difinaj artikoloj servas precipe kiel "ornamaĵoj", plibonigiloj por sonado. Domaĝe, ĉar difina artikolo povas tre utili por pli klara vortumado.

"Difina artikolo" jam enhavas en sia nomo ĝian rolon: marki difinitaĵon. Ĝia manko en Eo markas ne-difinitaĵon (ĝeneralaĵon). Ĝuste tiu gramatika solvo, ke manko de difina artikolo esprimu nedifinitaĵon, estas la fonto de multaj duboj, kontraŭdiraj uzoj. Se Zamenhof enkondukintus ian nedifinan artikolon (ekz. on "una" au alian), tiukaze oni uzus signife pli memfide artikolojn. Same, multe helpus, se Zamenhof almenaŭ insistintus pri la uzo de (parte) anstataŭantoj de nedifina artikolo: "iu", "ia". 

En la kazo, ke oni jam ne intencas private "plibonigi" lingvouzon (eĉ sen tuŝi Fundamenton), por eviti ies akutajn alergiojn pri ajna ŝanĝo en lingvouzo, necesas formuli klarajn, logikajn regulojn por la uzo de la difina artikolo "la". Mi ofte miregas pri tio, ke oniajn orelojn, okulojn ne ĝenas tiu disa-misa uzo de nia lingvo fare de malcertaj Eo-uzantoj. Lingvo au parto el lingvo ne klare regulita ĉiam konfuzigas siajn uzantojn.

Jen, admono de Heinrich Seppik (1905-1990), autoro de "La tuta Esperanto":
www.luigigarlaschelli.it/Ape/seppik.pdf

"Antaŭparolo, - la fundamento devas resti severe netuŝebla eĉ kune kun siaj eraroj.
La netuŝebleco de la Fundamento signifas kompreneble tion, ke neniu rajtas en ĝi mem fari ian korekton au plibonigon, sed ĝi devas por ĉiam resti senŝanĝa kiel aŭtentika dokumento. Sed tiu netuŝebleco tute ne signifas, ke ĉiu esperantisto devas laŭlitere imiti eĉ la erarojn de la Fundamento kaj ke oni ne rajtas uzi vorton au formon, kiu ne troviĝas en ĝi. Bedaurinde ekzistas personoj, kiuj miskomprenas tion, kaj estante *pli papaj ol la papo mem*, evitas kaj malpermesas la uzadon de ĉiu vorto kaj formo, kiu ne troviĝas en la Fundamento. La obeo de tiu postulo signifus, ke ĉia evoluo de la lingvo ĉesus, kaj ĝi ŝtoniĝus simile al la mortinta latina lingvo."

Tiu supra admono estas obeinda. Ĝi estas ankaŭ amuzeta, se konsideri la suban instruon de Seppik:
"La [difina] artikolo *ne* estas uzata:
Antaŭ propraj nomoj. Sekve neniam *la Kopenhago*, *la Europo*, *la Petro*, *la Esperanto*, sed simple: Kopenhago, Europo, Petro, Esperanto."

La kialo por amuzetiĝi estas tiu kontraŭdiro kiu sperteblas dum analizi lian pli supran admonon pri neuzo de la difina artikolo antaŭ propraj nomoj, dume li metis difinan artikolon antaŭ al la propra nomo "Fundamento" (per majusklo!).

Aliflanke, Seppik (ne nur li, sed preskau ĉiu ĝisnuna aŭtoro de lernolibro) kontraŭdiras ankaŭ sian klarigon, sed tio estas influo de certaj kapricaj modelfrazoj el Ekzercaro, kaj same ankaŭ influo de sia propra patrinlingvo:

"La difina artikolo [la] estas uzata:
- Kiam temas pri io konata, difinita, por diferencigi ĝin de ĉiuj aliaj el la sama speco: Mi legas libron; la libro (= tiu libro, kiun mi legas) estas interesa. En la ĝardeno (= konata, certa ĝardeno) sub mia fenestro kreskas multaj floroj; la floroj (= tiuj floroj, kiuj kreskas
sub mia fenestro) estas tre belaj. Mi sidas ĉe la tablo (= certa, difinita tablo, mia tablo) kaj skribas. Li metis la manon (= sian manon) en la poŝon (= sian poŝon). La itala lingvo (= tiu lingvo, kiu estas ĝenerale konata sub la nomo *itala*) estas bela."

Kaj nun, bv. rimarki kontraŭdiron pro la sekva instruo (temas daŭre pri la uzo de la difina artikolo "la"):

"- Kiam parolante pri io au iu oni ĝeneraligas, t.e. pensas pri ĉiuj el la sama speco: La homo (= ĉiu homo) havas du piedojn. La ŝuisto (= ĉiu ŝuisto) riparas ŝuojn kaj botojn. Oni diras, ke la vero (= ĉiu vero) ĉiam venkas. - Same en multnombro: La svedoj (= ĉiuj svedoj) vivas en Svedlando. La birdoj (= ĉiuj birdoj) havas du flugilojn."

Evidente, ĝeneralaĵo ne estas difinitaĵo. Tia uzo de difina artikolo estas neregula propraĵo de multaj etnaj lingvoj.

Por esprimi korekte ĝeneralaĵon sufiĉas forlasi la difinan artikolon "la", eventuale antaŭmeti on "ĉiu(j)", au uzi on "tuto":
"Homo klopodas esti feliĉa." - ĝenerale, kutime, homo klopodas esti feliĉa.
"Ĉiu homo deziras esti feliĉa."
"Ĉiuj homoj deziras esti feliĉaj."
"La tuto de homoj deziras esti feliĉa."

Sed "la homoj" sugestas certan aron de homoj:
"En parko estas homoj kaj hundoj. La homoj sidas sur benkoj." - (tiuj homoj en parko sidas sur benkoj)
dume:
"Homoj emas verki." - do, ĝenerale homoj emas krei, verki.

Sed la frazo "La homaro emas verki" jam malĝustas, ĉar ne ekzistas pluraj homaroj el inter kiuj oni riferu al iu certa, difinita homaro. Ekzistas nur unu homaro (kontraste al arbaroj, hararoj, ktp.) do sufiĉas: "Homaro emas verki."

Imagu bv. la sekvajn situaciojn:
a.)
- "Sur iu insulo vivas iu homo kaj iu hundo. La homo deziras esti feliĉa." - helpe de tiu difina artikolo en la dua frazo estas tute klare, ke temas pri tiu estaĵo homo, kiu kune kun iu hundo vivas sur iu insulo.

b.)
- "Sur iu insulo vivas iu homo kaj iu hundo. Homo deziras esti feliĉa. Tial tiu/la homo prizorgas tiun/la hundon. - sen difina artikolo en la dua frazo estas evidente, ke temas pri ĝenerala deziro de ajna homo esti feliĉa.
Oni povus ankaŭ jene vortumi:
"Homo ĝenerale/kutime deziras esti feliĉa."

Alia solvo estas uzi la difinan artikolon kun adjektivo:
"La tuta homaro deziras esti feliĉa." - t.e., dume ne ekzistas pluraj homaroj, tamen ekzistas pluraj partoj el homaro.

Mi jam tute ne miras pri tio, ke tiuj povraj lingvouzantoj, kiuj sekvas laŭvorte, senpripense kaj blinde Fundamenton kaj tiujn lernolibrojn, kies verkistoj transprenis ĉiujn kapricojn, erarojn el Ekzercaro, fine tute konfuzifĝas pri la uzo de la difina artikolo "la".

Sed kial oni ne metu difinan artikolon antaŭ al propraj nomoj? - ĉar propra nomo (ne *la* propra nomo, ĉar ne temas pri certa, difinita propra nomo) signifas unikaĵon, difinitaĵon.
Se oni metus antaŭ al propra nomo difinan artikolon, tiukaze ŝajnus, ke tiu propra nomo ne plu estas unika, kaj en tiu frazo oni intencas distingi tiun apartan propran nomon disde ceteraj.

Se apud propra nomo staras adjektivo, tiukaze ofte necesas uzi difinan artikolon, ĉar adjektivo povas ŝajnigi ekziston de pluraj tiaj propraj nomoj, kies sencojn modifas la koncernaj adjektivoj:
"La juna Buŝ"
"La maljuna Buŝ"
"La nuna Parizo"
"La malnova Parizo"

Alifoje eĉ kun adjektivo ne bezonatas difina artikolo, ĉar la koncerna substantivo ne estas konkretigita:
"Antaŭ domo staras (iu) granda arbo. Tiu/la granda arbo ombras nian fenestron" - en la unua frazo temas pri iu ankorau ne siufiĉe difinita granda arbo. En la dua frazo jam temas pri tiu certa, jam konata arbo el la unua frazo.

Se post la superlativo "plej", staras adjektivo, ĝi bezonas difinan artikolon:
"La plej alta monto situas en Nepalo" 

T.e. ĉar "plej" kune kun adjektivo markas unikaĵon, kaj sen difina artikolo ŝajnus, ke ekzistas pluraj plej altaj montoj (sensencaĵo), kaj tiu menciita monto estas nur unu el inter aliaj "plej altaj".

Aparte eblas mencii plurajn plejojn: “Tiu sportisto estis inter la unuaj tri plej rapidaj kurantoj.” – Ĉi-kaze ne temas pri la plej rapida sportisto, sed pri aparteno al la plej rapida grupo de kurantoj.

Ankaŭ identiga priskribo bezonas difinan artikolo, ĉar identigas certan aferon:
“Se post la superlativo “plej” staras adjektivo…”
Same ne uzu: "Ĉe tria haltejo ni devos descendi el tramo."

sed "Ĉe la tria haltejo ni devos descendi el tramo." - ĉar forlaso de la difina artikolo sugestas ekziston de pluraj "triaj" haltejoj sur la sama itinero.
Same, uzatas: "La lasta", sed ne "Lasta", pro la sama logiko.

Bv. fari distingon inter "la plej facila" kaj "plej facile" - ("plej facile" rilatas al ago.)
Malgrau la ĝenerala opinio, kompili regulojn surbaze de logiko por la difina artikolo ne estas tiom malfacila tasko, kiel tio ŝajnas je la unua vido. Gravas, ke oni obeu al logiko, kaj ne kreu esceptojn, kontraŭdirojn.

"Urbo estas loĝatejo" -- urbo (ĝenerale) estas konsiderata kiel loĝatejo.
"Mi loĝas en loĝatejo. Tiu/la loĝatejo estas urbo." -- do, en la dua frazo temas pri tiu loĝatejo en kiu mi loĝas.

"En urbo troviĝas parko." -- en [ajna] urbo (ĝenerale/kutime) ekzistas parko.

"En parko promenas homoj kun hundoj." -- en [ajna] parko [kutime] promenas homoj, hundoj.
"Homoj plezure aŭskultas pepadon de birdetoj." -- homoj [kutime] plezure aŭskultas pepadon de [ajnaj] birdetoj.

"Mi loĝas en Pécs. En tiu/la urbo troviĝas iu parko. En tiu/la parko promenas homoj kun hundoj. Tiuj/la homoj plezure aŭskultas la pepadon de la birdetoj." -- temas pri la urbo Pécs, kie troviĝas iu parko, kaj en tiu certa parko promenas homoj kun hundoj. Tiuj homoj en tiu parko plezure aŭskultas tiun pepadon de la tieaj parkaj birdetoj.

Bv. rimarki en la subaj ekzemploj tion, ke ekzistas diferenco inter:
"En la urbo Pécs troviĝas parko."
kaj:
"En la urbo Pécs troviĝas iu parko kie promenigo de hundoj estas malpermesata."

Tiu unua frazo esprimas ĝeneralan (kutiman) proprecon de tiu urbo (nome, ke ĝi havas parkon), dume tiu lasta jam aludas al iu certa, tamen ankorau ne sufiĉe difinita parko, pri kiu oni ne scias konkrete kie ekzakte ĝi troviĝas, kiel ĝi nomiĝas, sed nur tion, ke en ĝi hundoj estas malpermesataj. Ĝuste tial, la nedifina pronomo *iu* ne ĉiam anstatauas sukcese iun bezonatan nedifinan artikolon. Do, forlaso de difina artikolo por esprimi ĝeneralaĵon, kaj uzo de la pronomo "iu" por esprimi nedifinitaĵon ne estas ĉiam egaluzeblaj. Jen plua argumento pri la neceso enkonduki ian nedifinan artikolon, por plifaciligi la memfidan lingvouzon.

Reliefiĝas tio, ke difina artikolo devas havi rolon marki, diferenciigi certaĵon, difinitaĵon, unikaĵon disde ĉiuj aliaj el la sama speco.

Nu, bone, sed kiel trejni, finekzerci la ĝustan (logikan) uzon de la difina artikolo "la"?
El la supraj modelfrazoj konkludeblas, ke tiukoncerne ekzistas tri ĉefaj situacioj:

1.) Kiam oni deziras aludi al absoluta ĝeneralaĵo:
"Petro vidis akvofalon." - do, Petro jam vidis, jam havas imagon pri kio estas, kiel aspektas akvofalo.

2.) Kiam oni deziras aludi al iu, tamen ne sufiĉe difinita afero:
"Petro vidis iun akvofalon." - do, Petro vidis iun akvofalon, ne scii ĝuste kiun, sed unu el pluraj ekzistantaj akvofaloj.

3.) Kiam oni deziras aludi al certa difinitaĵo:
"Petro vidis la akvofalon." - do Petro vidis tiun akvofalon, pri kiu oni jam *devas* scii. - en kontraŭa kazo la frazo estas erara, ĉar mencias difinitaĵon, pri kiu la leganto ankoraŭ  nenion scias.

Jen metodo por pli facile trovi la ĝustan uzon de la difina artikolo "la":

"Maria pripensas planon." - ĉu la mesaĝo de ĉi tiu frazo konvenas en tiu senco, ke temas pri ĝenerala, kutima agado de Maria? Au eble temas pri iu konkreta plano, sed kiun oni ankoraŭ ne sufiĉe konas, au eble temas pri iu plano, kiu jam estas konata, difinita?
Por testi la konvenan formon, oni provu anstataui la mankon de nedifina artikolo per la pronomo "iu": "Maria pripensas iun planon", kaj analizu denove la mesaĝon de tiu frazo:

- se temas pri kutima, ĝenerala agado de Maria, tiukaze  necesas nek pronomo, nek la difina artikolo: "Maria pripensas planon."

- se tiu plano ne estas sufiĉe konata, sed tamen ne temas pri ĝenerala, kutima agado de Maria, tiukaze povas resti la pronomo "iu":
"Maria pripensas iun planon."

- se la plano jam estas konata, difinita, tiukaze oni uzu la difinan artikolon "la":
"Maria pripensas la planon." - sed atentu, ĉar la legantoj de tiu mesaĝo jam vere devas scii pri kiu plano temas!

Indas mencii tion, ke difinan artikolon tre ofte eblas anstataŭi per la montra pronomo "tiu":
"Tiu/la alta arbo ombras nian fenestron."

Estas konate, ke beboj en plimulto ellernas la unuan lingvon de siaj patrinoj. Nu, tiu unua lingvo estas la patrinlingvo de bebo! Nur en ege raraj kazoj okazas tio, ke beboj ellernas la unuan lingvon disde  vartistinoj, patroj, diversaj parencoj, ktp.

En la plimulto de kazoj, patroj okupiĝas pri beboj nur post la unuaj jaroj. Sed post la ellerno de la patrina lingvo, infanoj havas eblon ellerni akaŭ aliajn lingvojn, ne nur tiun de patro.

Ni imagu familion de enmigrintoj, kiuj parolas dulingve: la patrino parolas ekz. turke, dume la patro parolas ekz. greke. Tiu familio nun loĝas en Germanio, kaj la bebo estas vartata en infanvartejo.Tie la vartistinoj parolas germane. Post la periodo de infanvarteco ankaŭ la patro komencas okupiĝi pri sia bebo. Kiam tiu bebo atingos sian sesan jaron, ŝli parolos turke, germane kaj greke (en ĉi-tiu vicordo!). Nu, kiu estas la gepatra lingvo de tiu infano?

Jen kial, la plej certa difino por "gepatra lingvo" estas: patrinlingvo. Tio ne etas hazardo, ke en la plimulto de etnaj lingvoj, oni uzas la formon "patrinlingvo". Zamenhof estis influata fare de la tiama fama rusa virŝovinismo, kaj tio senteblas en lia tuta verkaĵo.

Analizante la esprimklarecon ĉe lingvouzantoj, mi konstatis tion, ke ĉefe tiuj uzas nebule (fakte nekorekte) la lingvon Eo, kiuj praktikis ĝin intense kun sam-patrinlingvanoj, au kun parolantoj, kiuj ne regas ceterajn fremdajn lingvojn, krom Eo.

Mia analizo traktas hugarlingvanojn, sed verŝajne tiu fenomeno sperteblas ankaŭ ĉe aliaj etnolingvanoj, kiuj praktikas iun fremdan lingvon ene de sam-patrinlingva medio.

Sekve, mia analizo celas tiujn hungarojn, kiuj ofte ne regas ceterajn fremdajn lingvojn krom Eo, kaj tial ili ne havas referencon pri alispecaj lingvouzoj. Kiel konsekvenco, ili subkonscie pensas tiel, kvazau ĉiuj lingvoj funkcius same kiel la propra patrinlingvo (au, kiel iu momente plej bone regata lingvo).

Plej ofte ili forlasas subjekton (kutime pronomon), objekton, kaj ne malofte eĉ verbon! Hungaroj kutimas forlasi ankaŭ aliajn gravajn vortojn, sed ĉefe la forlaso de subjekto kaj objekto estas la plej karakterizaj. Kompreneble, mi ne aludas al la dialoga stilo, sed al mesaĝa, letera kaj prelega. Tia erara lingvouzo fontas el uzo de Esperantaj verboj same kiel oni uzas tiujn hungarajn.

Sed, dume la hungaraj verboj kunportas ĉe fino ankaŭ informon pri pronomo (do, forlasante pronomon, hungara frazo ne nepre iĝos malklara), la Eaj verboj, same kiel tiuj anglaj, donas neniun pluan informon krom ago/stato kaj verbotempo.

Por helpi tiujn, kiuj ne povas abstrakti disde la propra patrinlingvo (au disde la plej bone regata lingvo), mi proponas por ili alkutimiĝi meti pronomon alpost verbo, ĉar tiel ili kompilos frazojn iom simile al la propra patrinlingvo (niakaze: al la hungara):
Jen la proponata modelo:

hungare           Esperante
…………………………………….
mentem          mi  iris   => iris  mi
mentél             vi  iris   => iris  vi
ment               ŝli  iris   => iris  ŝli

Tiel la lingvaĵo iĝos iom strangeta (nuance iomete alia) sed tamen gramatike ne erara, ĉar principe la vortordo estas libera, escepte ĉe kelkaj vortoj.
Iom alispeca eraro estas la tro ofta uzo de "tio" kaj "tiu", pro kiu uzmaniero ŝuldas eble la ne sufiĉe detale regulita gramatiko de Eo. La tro abunda uzo de montra pronomo (sen esti sekvata de montrata vorto kaze de "tiu") ofte igas frazojn esti nebulaj, lacigaj por legantoj.

Eble same, pro la ne sufiĉe regulita gramatiko iuj uzas la prepozicion "de" tro universale, eĉ tiam, kiam necesus uzi ekz.: "fare de" au "pri":
"Dum la Stalina despotismo okazis persekutoj de Esperantistoj." – bv. diveni, kiun prepozicion estas plej saĝe uzi anstataŭ "de" (au kiel necesas kompleti la frazon por, ke ĝi iĝu klara, unusenca, por forigi la ŝajnon, ke eventuale Esperantistoj persekutis iun ajn.)

Alia eraro fontas same el patringvaj influoj. Tiatipa eraro, pri kiu mi pli malsupre skribos, bedaurinde sperteblas tre abunde ankaŭ ĉe gravuloj, kiel ekz. Detlev Blanke, kaj foje ankaŭ ĉe aliaj gespertuloj. Temas pri prepozicioj, kiuj ĉiam devas stari antau la koncerna vorto ("ankaŭ", "nur", "eĉ"), ĉar nerespekto de tia postulata vortordo donas alian mesaĝon por frazo:

"Semajnfine li ankaŭ laboris." (li ne nur ripozis, sed ankaŭ laboris)
"Semajnfine ankaŭ li laboris." (ne nur aliaj laboris, sed ankaŭ li)
"Ŝi nur vokis lin." (ŝi ne faris alion)
"Ŝi vokis nur lin." (ŝi ne vokis aliulon, sed nur lin)
"Eĉ li ne laboris." (nekutime, sed ankaŭ li ne laboris)
"Li eĉ ne laboris." (nekutime, sed li eĉ tion ne faris)

Do, neniu asertu plu tion, ke ĉe tiaj prepozicioj ŝanĝi vortordon estas simpla temo pri stilo, au servas emfazigon!
Tiaj fenomenoj okazas pro la patrinlingva pensado dum kompili fremdlingvajn frazojn (ekz. en la hungara lingvo la koresponda vorto por "ankaŭ", ĉiam staras post la koncerna vorto!)

Manko de necesaj reguloj nur ŝajnigas tion, ke iu lingvo estas simpla, facila, sed en realo tiu manko fakte malfaciligas la korektan lingvouzon. Tio validas despli, se anstataŭ klaraj reguloj, la lingvokreinto donis modelfrazojn, tradukojn, kiuj enhavas ankaŭ idiomaĵojn, erarojn kaj kontraŭdirojn.

Helpe de iom pli da konkretaj reguloj (sed ne de tiaj, kiajn posteuloj kreis transforminte la erarojn de Zamenhof al reguloj!), Eo povus esti multe pli facile alproprigebla kaj uzebla planlingvo.
Neniu rajtas ŝanĝi Fundamenton, sed ĉiuj rajtas "ne uzi" la erarojn el Fundamento.

Laszlo I. TOTH