Esperanto kaj ni

VI

Multaj jaroj antaŭe

"E. Moŝto, vi ja scias, ke pere de tiu ago vi riskas multe!", diris preskaŭ flustre eta monaĥo, vestita per simpla ruĝkolora teksaĵo, volvita ĉirkaŭ la korpo. La homo, al kiu sin adresis la monaĥo, kapskuis, kiel kutimas fari la altrangaj regantoj de Tidel kiam ili silentigas iun. Post ioma pripensado, lia Moŝto Pokul flustris ree al la monaĥo: "Iam oni bezonos denove tiun materialon. Ni ne scias, ĉu ni venkos la Filon. Tion nur la saĝeco de la Granda Mistero povas antaŭscii. Mi, kiu alte respektas la veron, same respektas la rajtojn de nia gento - de tiuj homoj, kiujn ni sendis al tiu eta, fora planedo, Dom, la tria ekde la stelo E2346, ĉe la randoj de la Galaksio. Se la Filo venkos nin, almenaŭ ili havos, post centmiloj da jaroj, la eblecon rekonstrui novan mondon, tute similan al tiu, en kiu ni vivas hodiaŭ".

Pokul sidis sur benketo kaj, ĝentile premante la manon de la monaĥo, adiaŭis lin. La monaĥo kapklinis respektoplene kaj lasis la eminentulon sola, en la duonlumo de tiu granda groto. Per portebla gravurilo Pokul gravuris skribtabuleton pri la enhavo de la materialo kaŝita en la profunda malheleco de tiu loko. Li pensis pri la estonteco, kaj pri la danĝero, kiun lia tuta raso devas alfronti. "Nu - diris li parolante al si mem - se ni ĉiuj pereos, restos atestilo pri nia pasinta grandeco. Kaj tion retrovos la posteuloj de nia eta ekspedicio, de tiuj, kiuj nun vivas en sovaĝa mondo, fore de ĉi tie; eta grupo de inteligentaj homoj, respektitaj kiel diaĵoj fare de sovaĝaj duonhomecaj estaĵoj".

La listo estis longa: komputiloj, gravuriloj, avanaj maŝinoj, unupersonaj aviadiletoj, du grandaj kosmoŝipoj, multaj sciencaj diverspecaj iloj, gravuritaj skribtabuletoj pri ĉio ajn...escepte de la raportoj pri la Granda Genetika Manipulado - la abomenaĵo, kiu kreis la Filon.

Verdire, li iel hontis pro la maniero, per kiu, kaŝe, li estis kolektinta tiujn aĵojn sed li pli forte sentis la devon protekti sian mondon. "Ni tre verŝajne pereos - ĉiuj, senescepte. Sed nia civilizo ne devas perei kune kun ni!". En tiu momento li levis la brakojn alsupren, kaj laŭte diris: "Mi pardopetas, ho Granda Mistero de la Galaksio, pro ĉi tiu peko kontraŭ la vero. Bonvolu, mi petas, legi en mia koro la kialojn de ĉi misfaro!".

Poste li metis la skribtabuleton en ĝian ujon, kaj ĉi tiu mem moviĝis kaj alkroĉiĝis al la muro antaŭ la ŝtala pordego. Fine li surmetis sian belan, ruĝan fosforeskan surtuton, eliris tra la pordego, fermis ĝin kaj laŭte diris: "Fermita porĉiame!". En tiu momento centmiloj da etaj araneaspektaj robotaj estaĵoj materiiĝis el la pulvoro, kiu kuŝis surplanke, kuretis ĝis la pordego, kaj kovris ĝin tute. En la daŭro de kelkaj sekundoj ili fariĝis kiel grandega tuko, kiu etendiĝas sur la pordo kaj la tuta muro. Intensa lumo plenigis la koridoron, dum la robotaj estaĵoj mirakle miksiĝis kun la materio de la pordo kaj de la muro, kaj rapide ŝtoniĝis. Nun estis nek muro, nek pordo: nur ununura ŝtalroka surfaco, netrairebla, nedetruebla. Lia E. Moŝto Pokul iradis en la koridoro, ĝis eta pordo, kiuj malfermiĝis kaj, post lia eliro, fermiĝis.

Tiu pordo restis fermita ĝis la fino de la civilizo de Tidel, kiu okazis nur post kelkaj monatoj. Flamoj atingis ĝin dum la lasta granda batalo, flamoj trairis la koridoron, flamoj detruis ĉion interne. Sed ili ne povis bruligi la ŝtalrokan muregon. La flamoj, fine, estingiĝis, kaj kune kun forbrulitaj varoj, forviŝiĝis ĉiuj memoraĵoj pri la ekzistado de tiu loko. Ne, tio ne veras - ĉar unu, ankoraŭ, plu ekzistis.

Jen la unuaj ses ĉapitroj de la dua novelo pri Badik kaj ĝia historio...por bone kompreni ĝin, estas oportune unue legi la novelon: "La prifosoj de Badik".

Oni legas ofte en TTT-paĝaroj komentojn - ĉefe prilingvajn - rilate la plej bonan internacian helplingvon...ankaŭ mi kelkfoje partoprenis en ili. Sendube ĉiu homo havas apartan opinion pri la temo - tial mi skribas ĉi tie kial, por mi, Esperanto ludis (kaj ludas) gravan rolon...

Mi prezentis ĉi tie etan peton, rilate la eblecon ricevi sonbendojn kun la poeziaĵoj de J. Saramago. Mi aldonas nun etan meditadon pri la portugala lingvo: ju pli mi lernas ĝin, des pli mi malkovras ĝian grandan intereson kaj valoron. Nu, mi estas nur komencanto, kaj mi nur ete konas la lingvon, sed spite al tio, ĉifoje mi klopodas esprimi mian opinion rekte en la portugala, ankaŭ por subteni la tezon, ke por la posteuloj de la romia lingvo-komunumo, ne estas bezonata longega lernado por praktike utiligi aliajn romanidajn lingvojn...

1. Okazas ofte ke du lingvoj, ial, havas kelkajn apartaĵojn, kiuj pensigas pri ilia eventuala parenceco (aŭ hazarda simileco). Mi memoras ke, antaŭ multaj jaroj (mi estis knabeto), legante ion pri la hungara lingvo, mi estis frapita de iu nomo, "apa" (patro), kiun mi estis ĵus trovinta ankau en la etruska vortoprovizo ("apa", patro). Ĉu du lingvoj tiel foraj laŭ distanco kaj tempo povus havi interrilaton? Kiel vi scias, la fantaziumado de scivolema infano kelkfoje atingas nekredeblajn pintojn, kaj mi konvinkiĝis, post ioma komparado, ke eble jes, tiuj du (por mi) misteraj lingvoj povus havi interrilaton. Post kelkaj monatoj oni invitis min al loka junulara arkeologia grupo por prelegi ĝuste pri la etruskoj kaj mi proponis mian tezeton pri iama interrilato inter etruskoj kaj hungaroj. Nu, vi povas imagi la reagon: oni ne plu invitis min, kaj oni konsideris min tute ne serioza homo. Mi ankoraŭ memoras pri mia tiama reago: mi ruĝiĝis pro honto, kaj tute rezignis pri tiel fantazia tezo.

Pasis 30 jaroj kaj, tute hazarde, en granda milana librovendejo, kaptis mian atenton la titolo de pezeta volumo kaŝita en angulo: " Etrusco: una forma arcaica di ungherese? (La etruska lingvo: ĉu praformo de la hungara lingvo?". Mia koro preskaŭ haltis je tia titolo: "Ĉu vere? Ĉu estas homoj, kiuj subtenas tian tezon? Sed kiu povas estis tiel freneza por proponi tion? Oni sendube akre atakos lin / aŭ ŝin!". Emociplena mi enmanigis al mi la libron, kaj ektrafoliumis ĝin. Unue, la nomo de la aŭtoro: Mario Alinei... "Diable - mi preskaŭ laute kriis - temas pri serioza lingvisto! La verkisto de la famkonata 'Origino de la eŭropaj lingvoj'!". Mia scivolemo kreskadis - kompreneble mi aĉetis la libron, legis ĝin kun intereso, kaj konvinkiĝis, ke ne nur la hipotezo de tiu tiam ruĝiĝanta knabeto estas prava, sed ke ĝi valoras seriozan pristudadon...Nu, tiun pristudadon mi lasos al aliaj, pli kompetentaj ol mi - sed danke al tiu malkovreto, mi finfine ĉesis suferi pro tiu hontinda malsukceso de antaŭ multaj jaroj.

2. Mi promenadis ĉe bela strateto proksime de la marbordo: la printempa suno estis varmeta kaj la bruo de la ondoj luladis mian malrapidan paŝadon kaj silentan pensadon...Jen du fiŝkaptistoj, kiuj interparolas pri la nokta fiŝkaptado...Ha, la bela kaj karakteriza liguria dialekto, tiel sonoriĉa kaj melodia...nu, prave ĝi similas al la portugala lingvo. Kaj fulmotondre frapis min demando: "Jes, tio veras: tiuj du lingvoj (ĉefe sone) estas similaj laŭ pluraj vidpunktoj sed - kial? Ĉu estas nur hazardo? Eble jes sed - eble ne!". Kaj mi komencis pripensadon pri eblaj kontaktoj dum la jarcentoj... Nu, oni ja scias, ke Ĝenovo estis grava kaj riĉa mara respubliko, kiu komercis kaj fondis deponejojn kaj kolonietojn ĉie ajn - sed ĉu tio sufiĉas? Ne, verŝajne ne...Ĝenovo ne estis Venecio, kiu fondis veran ŝtaton, kun granda teritorio ankaŭ aliloke...

Mi daŭre havis la impreson, ke mi forgesas ion. Prave! Jen tio, kion mi estis dummomente forgesanta: Ĝenovo kaj Ligurio estas lokoj, kie antaŭ miljaroj vivis la Ligura popolo, kiu, antaŭ multaj jarcentoj, troviĝis en pluraj partoj de prahistoria Eŭropo...Kaj aldone, tiu popolo ricevis pliposte fortegan influon (lingvan, kulturan ktp) fare de la Keltoj...Siaflanke Portugalio, antaŭ la alveno de la Romianoj, estis okupita de pluraj popoloj - ĉefe el keltaj originoj! La Romianoj konsideris la loĝantojn de la centra parto de Portugalujo (la Luzitanojn) iasence "Keltiberoj". Nu, jen trafa kunligilo: la fonetikaj apartaĵoj de la dialektoj de Ligurio, kiuj troviĝas ankaŭ en la portugala lingvo (kaj parte ankaŭ en la franca lingvo), kiel, ekzemple, la forta influo de nazalaj konsonantoj sur la antaŭaj vokaloj ktp, dependas de la influo sur plipostaj lingvoj de la kelta subtavolo... "Nu, bone!" - mi diris parolante al mi mem. Eble tio estis simpligo, sed la konvinko, ke mi solvis lingvistikan problemeton (almenaŭ por mi!) estis sufiĉa instigo por doni aldonan ĝuon al la ĉemara promenado.

3. Kiel interese okupiĝi pri la prahistorio de la homaro! Oni povas viziti interesajn prifosaĵojn kaj pentritajn grotojn, sekvi la disvolviĝon de la homaro en la muzeoj de la tuta mondo, amuziĝi legante la nekredeblajn tezojn kaj kontraŭtezojn de scienculoj aŭ babilemuloj (kiel mi, ĉu ne?), longe pripensi, kio fakte okazis al la neandertala homo, eble rigardante la perkomputilan rekonstruon de malgaja vizaĝo de eta neandertala infano...Kaj oni povas vojaĝi al eĉ pli proksima periodo, ĝis la pordoj de historio, kaj vidi belegajn kaj imponajn konstruaĵojn kaj restaĵojn.

Sed ankaŭ en ĉi lasta kazo, restas problemo por solvi: oni fakte ne scias, kion oni parolis en Eŭropo en la periodo, antaŭ la alveno de hindeŭropanoj. Verdire, kun kelkaj esceptoj...ekzemple, en la ligura lingvo (spite al ĝia forta keltiĝo), ekzistis kelkaj vortoj, kiuj verŝajne apartenis al prehindeŭropaj lingvoj, kaj kiuj estas produktivaj ankoraŭ hodiaŭ (sufikso -aska, por indiki lokon aŭ loĝanton en iu loko), kiu nekredeble konserviĝis en pluraj italaj dialektoj kaj eĉ en la itala (en la latina, la loĝantoj de Como estis "comacini", hodiaŭ ili estas "com-aschi" ktp.).

Sed du lingvoj, verŝajne, ankoraŭ nuntempe atestas pri alispeca lingva panoramo de antaŭhindeŭropa Eŭropo. Un el ĉi tiuj lingvoj estas la mortinta etruska lingvo, pri kiu oni scias sufiĉe multe, por diveni la ĝeneralan sencon de pluraj enskribaĵoj, sed pri kies efektiva origino kaj strukturo oni scias ankoraŭ malmulton (kelkaj skribis, ke ĝi estas praa hungara lingvo, aliaj ke ĝi venas el la sanskrita - do ĝi estus hindeŭropa - aliaj, ke ĝi formiĝis surloke ktp.) ; la alia - kaj jen la surprizo - estas parolata ankoraŭ hodiaŭ: temas pri la eŭska. Vere, se oni nur tralegas gramatikon de ĉi tiu lingvo, oni miras pri la grandaj diferencoj inter ĝi kaj la hindeŭropaj lingvoj; kaj kio surprizigas estas la fakto, ke, spite al ĝia enorma lingvistika intereso, nur relative malmultaj homoj konsideras interese lerni ĝin (aŭ almenaŭ konatiĝi iomete kun ĝi). Temas, fakte, pri la sola vivanta atestilo de praa lingvo, iam parolata en ege pligranda regiono...atestilo pri mondo tute alia ol tiu de la hindeŭropanoj! Certe, en la daŭro de la tempo la lingvo ŝanĝiĝis kaj pliriĉiĝis, sed la baza strukturo kaj radikaro estas tre verŝajne la sama kiel antaŭ multaj jarcentoj. Do, bonvolu, karaj ŝatantoj de la lingvoj kaj de la kulturo, interesiĝi iomete pri ĉi tiu mirinda lingvo, kiu malfermas interesegan fenestron sur tute alispeca lingva sistemo!

La trian de junio 1989 Ĉina Popola Respubliko blokis la demokratan proteston de junaj studentoj kaj laboristoj pere de armiloj. Miloj da homoj (senarmilaj) estis mortigitaj ĉu en la famkonata placo, ĉu aliloke en Ĉinio (tiam Ruĝa Kruco parolis pri 3000 mortintoj, dum ĈPR parolis pri 200 mortintoj - kio jam estus teruraĵo). Do, oni povis tiam vidi la Popolan Liberigan Armeon marŝi kontraŭ simplaj studentoj kaj laboristoj (sed ĉu ne temis pri Popola Liberiga Armeo? Ĉu ĝi ne devus defendi laboristojn kaj studentojn?) kaj masakri homojn, kiuj simple pace protestis favore al iom pli da demokratio.

Nu, oni povus aserti ke tiu periodo forpasis, kaj ke, hodiaŭ, ne plu estas same. Sed ĉu vere? Kial do oni ne rajtas paroli pri tio en ĉinaj amaskomunikiloj? Kial oni ne intervjuas tiamajn studentojn kaj laboristojn, por ekscii de ili, por kio ili vere marŝadis kaj protestis? Kial TTT-paĝoj kaj servoj, kiuj alfrontas tiajn temojn, ne plu estas alireblaj en ĉi tiuj tagoj en Ĉinio? Kial oni ne montras la terurajn bildojn pri tiamaj batadoj, masakroj kaj amasenkarcerigoj, kiujn ni povis vidi en Okcidento, kiam ankoraŭ eblis ricevi liberajn informojn pri tio el Ĉinio? Oni ne povos paroli pri vere demokrata Ĉinio ĝis kiam tiu lando ne kapablos solvi siajn historiajn problemojn, rekonante siajn pasintajn erarojn - tiel same kiel faris Germanio kaj Italio post la Dua Mondmilito.

Saluton, karaj samideanoj. Mi volas lasi nur mallongan mesaĝon pri nuntempa Italio. En ĉi tiuj tagoj oni varbas por la novaj eŭropaj voĉdonadoj, kaj samtempe por nova admistra loka administrantaro. Sendube nia situacio tre strangas, ĉar fakte aliro al libera informado malfacilas (la plejparto de amaskomunikiloj estas kontrolata de nuntempa estro de nia ŝtato, aŭ de liaj subtenantoj)...Kion mi diru? Nu, sendube tiu homo kapabllsi sorĉi niajn civitanojn (tute same kiel Hitler kaj Mussolini). Ne kredu je liaj stultaĵoj: Italio estas fariĝanta aŭtokratisma lando - eble ne faŝisma- sed sendube aŭtokratisma...Ke Eŭropo helpu nin!

Multaj homoj opinias, ke Milano estas esence industria kaj komerca urbo, famkonata pro modo kaj financaj entreprenoj. Sed Milano, kiu estis tre antikva gaŭla urbo, ĉefurbo de la Okcidenta Romia Imperio, kuraĝa mezepoka komunumo kaj sidejo de riĉa kaj kulturita senjoreco, estas tre riĉa je artaĵoj, unikaj historiaj konstruaĵoj, grandiozaj artgalerioj kaj famkonataj preĝejoj. Mi invitas vin al eta vojaĝo tra ĝiaj mirindaĵoj.

En la lastaj tagoj estis fondita nova partio en Italio, kies nomo estas "Popolo de la Libereco" (PDL). Ĝi fakte estis formita el due malsamaj partioj (kaj aldonaj partietoj), "Ek Italio!" (la partio de Silvio Berlusconi) kaj "Nacia Alianco" (la partio de Gianfranco Fini). Sendube temas pri novaĵo en la politika historio de nuntempa Italio: unuafoje ekde la periodo de "Kristana Demokratio" (partio centrisma sub forta influo de katolika pensmaniero) oni havas partion kiu, almenaŭ surpapere, arigas preskaŭ 44% el la tuta voĉdonantaro de nia lando, kaj celas al 51% el ĉiuj voĉdonantoj...

Sendube Silvio Berlusconi tre kapable starigis sian povon en nia lando, pere de pluraj metodoj. Ekzemple, la novaĵo de ties kandidatiĝo: kiam li eniris la politikan arenon en 1993 li ne estis, fakte, profesia politikisto, sed sukcesa entreprenisto, kiu jam fariĝis famkonata pro sia granda povo en televidelsendado. Lia kariero verdire, estis komenciĝinta tre modeste, kiel simpla laboristo, poste kiel pianisto sur ŝipoj. En la periodo de Craxi (socialisto kun kiu li havis tre bonajn rilatojn) li, kiu estis atinginta sukceson en konstrua industrio, kreis grandan ekonomian imperion. Kiam li unue aperis sur la politika scenejo, preskaŭ ĉiuj opiniis, ke temas pri profitemulo, kiu baldaŭ malaperos entute...sed ne estis tiel. Nur malmultaj homoj komprenis, ke eble temas pri tute alia afero: el inter tiuj Massimo D'Alema (nuntempe membro de Demokrata Partio, antaŭe Itala Komunista Partio), kaj Bossi, estro de 'Norda Ligo'.

Se oni konsideras la atingaĵojn de Berlusconi en ĉi tiuj jaroj, oni estas vere surprizitaj: li sukcesis dividi la partiojn de maldekstro, li sukcesis dividi la sindikatojn, li kapablis enirigi la partion de Fini, Nacian Aliancon (antaŭe Itala Socia Movado, postmilita posteulo de Faŝista Nacia Partio de Mussolini, malpermesita tuj post la milito) en la registaran koalicion, li kapablis malaltigi la voĉdonantaron de la maldekstraj partioj signife.... Do, ĉu savanto de la patrujo?

Eble ne.

En ĉi tiuj jaroj, la kultura nivelo de Italio malaltiĝis: surfaca aspekto de aferoj pli valoris ol interna evoluo de la individuoj; kritikeblecoj fariĝis ege malpli oftaj; ekde lia reveno al la povo, la du unuaj kanaloj de itala nacia televido unuformiĝis al la oficiala sinteno de la registaro (nur la tria kanalo ankoraŭ rezistas, sed mi ne scias ĝis kiam...); lerneja sistemo kaj instruado fariĝis ege malpli kritikorientitaj: teknikaĵoj pli valoras ol humanisma lernado (kaj en nia lando tio signifas mortigo de kritikpovo kaj malaltigo de la konscio pri kulturaj havaĵoj: oni ne forgesu, ke 50% el ĉiuj artaĵoj de la mondo troviĝas ĉi tie...); oni donis unuan rangon al la lernado de la angla lingvo, malaperigante la instruadon de aliaj lingvoj (ni ankoraŭ estis unu el la malmultaj landoj, kie eblis elekti en la lernejoj francan, hispanan, germanan, anglan kaj minoritatajn lingvojn).

En ĉi tiuj tagoj finiĝis la kongreso de la nova partio: mi klopodis sekvi la paroladojn kaj la diskutadojn...nu, vere, temis pri monumento al retoriko kaj aŭtoritateco. Kaj spite al tio, la estro de la registaro kapablas laŭte plendi pri sia rolo, dirante ke li tute ne havas povon, kaj bezonas pli da povo...ĉu vere? La plej riĉa italo, kiu kontrolas la plejparton de informado en Italio, kaj kiu estras registaron, kiu havas absolutan plejmulton de parlamentaj voĉoj, estas homo, kiu havas nenian povon? Tio vere timigas min, plimulte ol novaj administraj kaj ekonomiaj leĝoj, kelkajn el kiuj oni povas ankaŭ favori kaj aprobi. Ekzemplo pri tiu tendenco: oni klopodos aprobigi parlamentajn regularojn, laŭ kiuj nur la reprezentantoj de la politikaj grupoj povos voĉdoni leĝojn: do, 1000 deputitoj ne plu voĉdonos (fakte ili povos tion fari, nur se ili kontraŭos la proponotajn leĝojn), kaj ilin anstataŭigos 5-6 partiaj reprezentantoj.

Rilate ekonomion, vere frapas la klopodo de ĉi tiu estraro banaligi la nuntempan krizon.

Ĉu vere en Italio la krizo (ĉu merkata, ĉu morala) estas malpli grava ol aliloke? Sed se estas tiel, kial ĉiuj aliaj internaciaj organizaĵoj diras la malon? Kial estas ĉi tie homoj, kiuj bruligas aŭ pendumas sin mem, tial, ke ili perdis laboron? Kial krimoj kaj perfortoj fariĝas ege pli videblaj ol antaŭe, spite al la statistikoj, kiuj indikas "ilian daŭran malaltiĝon"? Kial la policistaj organizoj protestas, dirante, ke polico ne plu havas monon por funkciigi aŭtomobilojn kaj por defendi la civitanojn? Kial korupto estas tiel monstre disvastigata je ĉiuj niveloj? Dum ĉi tiu registaro diras, ke mafio estas malamiko, kontraŭ kiu oni devas batali, kial ĝi estas tiel forta kaj daŭre pova? Kaj aldone, rilate la kapablojn de ĉi tiu registaro alfronti la gravajn energiajn problemojn: kial oni intencas konstrui atomcentralojn, kiam ĉiuj aliaj landoj klopodas aliri aliajn vojon, ankaŭ tial, ke inter 2015 kaj 2025 uranio estos grandparte elĉerpita (do, precize kiam ĉi tiuj novaj atomcentraloj ekfuncios...).

Oni ne akuzu min je alarmemo, karaj geamikoj, sed mi vidas tutan mondon malaperi, kaj kio klopodas anstataŭi ĝin, ne estas tiel bela pentraĵo... Certe, nia lando daŭre estas demokrata lando, kiu havas sufiĉe da kontrolsistemoj por bloki aŭtoritatecon, sed ju pli la tempo pasas, des pli tiuj kontrolpovoj fariĝas malfortaj.

Nu, eble estas tempo pretigi siajn pakaĵojn kaj ekvojaĝi aliloken...

Ĉisube oni povas legi etan kontribuaĵon pri la nuntempa stato de la latinidaj lingvoj en la mondo...

Jen sciencfikcia novelo pri Badik: tiu ĉi nomo venas rekte el Volapuko, kaj ĝia signifo estas: "Malbona".

Pri Esperanto kaj IDO

Mi rimarkis, ke lastatempe aperis en Ipernity la paĝoj de Jose el Meksikio, riĉa je podkastoj, artikoloj, imagoj, bildoj kaj intervenoj en kaj pri Ido. Eble malmultaj homoj el inter la plej junaj havas informojn pri ĉi tiu lingvo, kies nomo signifas "ido de Esperanto", kaj eble malmultaj konas la historion pri la akra disiĝo inter esperantistoj favoraj al Esperanto simpligita (ES), kiel la reformemuloj nomis tiam Idon, kaj tiuj favoraj al Esperanto primitiva (EP) (la cetera esperantistaro), kiu forte skuis la esperantistan movadon en 1907/1908 kaj en la sekvontaj jaroj.

Kutime, se oni legas la dokumentojn de ambaŭ frontoj, oni tuj restas tre perpleksaj, tial ke ili prezentas la faktojn en du tute malsamaj manieroj: la unua grupo (la idista), parolas fakte pri la perfido de la esperantistaj autoritatoj (nome Zamenhof kaj la Lingva Komitato); la dua (la esperantista), pri la perfido de kelkaj esperantistoj, kiuj altrudis ruze kaj friponece reformojn ne deziritajn kaj ne aprobitajn far de la cetera esperantistaro. La psikologia milito kiu eksplodis tiam ankoraŭ ne ĉesis, kaj Idistoj hodiau ofte atakas akre la Esperantistojn, kaj ĉi lastaj daŭre pentras la "malamikon" kiel la diablon.

Nu, eble estas tempo analizi denove kaj restudi la okazintaĵojn, kaj klopodi prilumi surbaze de historia analizo tion, kio fakte okazis en tiuj monatoj de 1907-1908 kiuj disigis milojn da homoj kaj venenigis la etoson de la batalantoj por la IL.

Tial mi intencas eksplori tiaman dokumentaron (ĉu en Esperanto, ĉu en Ido), por rekonstrui, se eble, la historian veron pri tiuj okazintaĵoj. Tiucele mi havas etan peton por fari al ĉiuj samideanoj (e ad omna samideani) kiuj spertas pri ĉi temo: se vi havas bibliografiajn informojn, materialon utilan por ĉi tiu eksplorado, sugestojn, bonvolu komuniki tion al mi. Mi dankas vin ĉiujn pro via helpo!

Rilate la paĝaron de Jose, mi konfesas, ke mi rimarkis kun pozitiva surprizo, ke praktike neniu esperantisto en Ipernity havis negativan reagon rilate la aferon: ĉu finfine la facile koleriĝantaj samideanoj fariĝis iom malpli koleremaj? Mi varme esperas (kvankam mi certas ke iam kelkaj fanatikuloj montros sian nazopinton).

Persone mi vizitis la paĝaron de Jose, kaj mi trovis ĝin interesa, tute same kiel mi trovis vere kuraĝoplena kaj pozitiva la agon de ununura homo, kiu prezentas sin amikece al ĉiuj aliaj, prezentante Idon kaj esperante altiri ankaŭ aliajn idistojn al Ipernity. Kiel mi skribis ankaŭ al li, estas malfacile por Esperantisto subteni ĉu Esperanton, ĉu Idon (ili fakte estas konkurantoj), sed oni povas amikece interŝanĝi informojn, komuniki ktp.

Kiom da estas la Idistoj hodiaŭ? Malfacile por diri: eble kelkmilo. Pere de enreta enketo pri la elektita IL, al kiu respondis ĉirkau 9500 personoj, oni povas scii, ke ĉirkau 850 homoj skribis, ke ili utiligas Idon (ĉirkaŭ 9% el la tuta partoprenantaro), dum 17% Interlingua. Respondis favore al Esperanto (tio estas tiuj, kiuj utiligas ĝin kiel internacian lingvon) 70% el la tuta partoprenantaro.

Nu, bonvenon Jose.

Mi opinias, ke planlingvo devas doni al la parolanto la eblecon klare kaj precize paroli pri ĉiu temo; tio des pli gravas en sciencaj fakoj. Fakaj terminaroj fariĝas tiucele tre utilaj, kaj oni povus eĉ diri ke neniu planlingvo povus sin proponi nuntempe sen taŭga scienca vorto-provizo.

Tial mi legis kun granda plezuro la tre interesan artikolon verkitan de Carlo Minnaja kaj Laura Gilda Paccagnella (Dep.to pri Pura kaj Aplikata Matematiko, Universitato de Padovo - Italio), kiun mi prezentas al vi en ĉi tiu paĝaro. Carlo Minnaja estas famkonata itala matematikisto kaj esperantisto, kiu verkis, interalie, gravan vortaron (Vocabolario Italiano-Esperanto). Titolo de la artikolo estas: "DE ZAMENHOF AL WORDNET: 120 JAROJ DA MATEMATIKA TERMINOLOGIO EN ESPERANTO KAJ ALIAJ PLANLINGVOJ".

La nova eldono de "Enciklopedio de Esoterismo" estas nun disponebla; temas pri ampleksa enciklopedieto pri chi tiu interesa kulturhistoria temo, kiun mi unue verkis en 2002; ghi reaperas hodiau kiel bele bindita, luksa 300 pagha eldonajho, en la itala, franca kaj hispana lingvoj (Roberto Tresoldi, Enciclopedia dell'esoterismo, De Vecchi, Milano 2008; sama eldonjaro ankau por la aliaj eldonoj).

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Lastminuta informo: la libro "L'italiano nel cassetto" estas nun achetebla che italaj librovendejoj (kaj mendebla ankau eleksterlande). Jen la necesaj informoj: "Roberto Tresoldi, L'italiano nel cassetto, De Vecchi, Milano 2008, ISBN 978 88 412 3509 6".

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Aldone: libro pri historio de kulturo eldonita ankaŭ en la hispana lingvo. Oni sendis al mi kelkajn ekzemplerojn de la hispana traduko de mia verko pri historio de kabalo (La Qabbalah, originale verkita en la itala lingvo kaj eldonita en Milano antaŭ kvar jaroj). Se estas parolantoj de la hispana lingvo, kiuj interesiĝas pri la temo, jen la bibliografiaj indikoj: Roberto Tresoldi, La Cabala. Lectura, interpretacion, historia, tematica, personajes, Editorial De Vecchi, Barcelona 2007. ISBN: 978-84-315-3791-3. Facile akirebla ĉu en Hispanujo, ĉu en Sudameriko.

Oni konfirmis al mi, ke la libro "La itala lingvo en la tirkesto" estos distribuata ekde la deka de novembro. En ĝi mi ne havis la okazon paroli pri Esperanto, sed, aparte de la prezentado de normiga gramatiko de la itala lingvo, mi ofte pritraktis la problemojn de la lingvaj minoritatoj en mia lando. Mi baldau aldonos informojn kaj ISBN-numeron de tiu libro.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Elkoran saluton al ĉiuj geamikoj! Mi pardonpetas pro mia longa malĉeesto, sed mia verkista laboro en la lastaj monatoj estis praktike senĉesa (bonŝance!).

Nova libro "Bioenergeutica": ĵus aperis mia nova libro pri naturmedicino; ĝia titolo estas "Bioenergeutica" (malbonŝance ĝi estas nur en la itala lingvo). Temas pri analizo de tiel dirita alternativa medicino (aparte pri energiaj terapioj), surbaze de okcidenta kaj orienta vidpunktoj. Enestas priskriboj pri ĥemiaj, biologiaj kaj fizikaj eksperimentoj pri biologia energio, intervjuoj al fizikistoj, kuracistoj, psikologoj, biologoj, kaj pluraj kontribuaĵoj de sciencistoj. Eble unu el la malmultaj verkoj en kiuj oni klopodas klarigi serioze kaj sciencnivele kiel Ĉina Tradicia Medicino kaj energiaj terapioj (ĉefe manterapio) funkcias...

Baldaŭa apero de "La itala lingvo en la tirkesto".

Verŝajne jam fine de oktobro estos disponebla mia plej lasta verko, la itala gramatiko "La itala lingvo en la tirkesto" (itallingve). La kvincentpaĝa libro ne nur priskribas la gramatikon de la itala lingvo, kun amaso da utilaj ekzemploj kaj tekstoj, sed ankaŭ donas praktikajn konsilojn pri la utiligado de mia gepatra lingvo (la itala) en dubaj kazoj. La forta premo sub kiu troviĝas nia nacia lingvo, kaŭze de la daŭra forto de la lokaj dialektoj kaj de la lokaj lingvoj, unuflanke, kaj de la abunda invado de fremdlingvaj vortoj, aliflanke, kreis konfuzon en multaj utiligantoj de la normigita oficiala lingvo, kiu, spite al ĉirkau 80 milionoj da parolantoj en la mondo, riskas perdi sian identecon.

Ĉu influo de Volapuko sur Esperanto?

Ni revenu al tio, kion mi diris antaŭe, parolante pri la historiaj okazintaĵoj de la vivo de nia Majstro. La verko de Schleyer aperis en 1879; ĝis 1881-2, pra-esperanto ne havas, laŭŝajne rimarkeblan influon de Volapuk. Ĉu tio signifas, ke ĝis tiu jaro, Zamenhof aŭ ne estis konatiĝinta kun Volapuko, aŭ eble ne en tia grado, ke ĝi povu signife influi pra-esperanton? Kia estis la gramatiko de pra-esperanto 1881-2?

Helpas nin denove unu el niaj plej ŝatataj eseistoj, Gaston Waringhien. Mi citos nur kelkajn vortojn rilate la verbajn formojn. Li tiel resumas la karakterizajn trajtojn de pra-esperanto 1881 rilate la verbojn: 

“Verbo: prezenco montrata per - é, imperfekto per - á, preterito per -u, futuro per uj, kondicionalo per -as, imperativo per - ó , infinitivo per -i. Participo: aktiva prezenca -enta; preterita: -aga; pasiva prezenca: -ita; preterita: -assa”. (G.Waringhien, citita verko).

Ni vidu kiaj estas kelkaj el la samvaloraj formoj en Volapuko: prezenco montratas per vokalo -a (kutime ĝi falas); imperfekto per - ae, preterito per - e, pasinta preterito per - i; futuro per -o, preterita futuro per - u ktp. Nu, oni rimarkas, ke almenaŭ kelkaj tempoindikaj vokaloj de Volapuko (prezenco en –a, unu el la preteritoj en -i, la futuro en o) ne  retroviĝas en pra-Esperanto 1881-1882, sed retroviĝas en Esperanto 1887 (imperfekta formo en -e – proksima al la litero -ae de la sama tempoindiko en Volapuko - eble ekzistis en kelkaj fazoj de E-o, sed estis tiam malaperinta, anstataŭigita per afikso -ad-).

Oni ne povas scii, ĉu la volapuka tempoindika vokalsistemo vere influis la elekton de tiuj samvaloraj vokaloj ankaŭ en Esperanto 1887: fakte oni povus atingi la samon surbaze de logika utiligo de la sinsekvo de la kvin vokaloj a, e, i, o, u (prezenco, imperfekto, preterito, futuro, imperativo), sed tio ne klarigas la kombinadon de precize tiuj vokaloj kun precize tia temposinsekvo (kial ne preterito, imperfekto, prezenco, imperativo, futuro, aŭ la malo?); oni povas ankaŭ imagi, ke vokalsinsekvoj de aliaj lingvosistemoj estus povintaj influi tiun elekton.

Persone, mi opinias, ke la solvo bazita sur la imitado de Volapuko estus pli simpla – kompreneble, ĝis kiam alia materialo (verŝajne ne plu alirebla) pri pra-Esperanto 1881-1886 ne aperos... Tre grava informo de Zamenhof mem helpus ankaŭ iel tempe situigi tiun eventualan pligravan influon de Volapuko sur Esperanto. Jen tio, kion li skribas:

” Kiam la plej granda parto de mia laboro estis jam finita, tiam sur la scenon venis Volapuk(...)” (artikolo en La Esperantisto, 1889). Se oni konsideras, ke pra-esperanto 1881 ne povas esti konsiderata ankoraŭ “plej granda parto de la laboro” (sekompare kun Esperanto 1887), oni devus verŝajne hipotezi, ke tia apero de Volapuko, pri kiu parolas Zamenhof, situas iom pliposte, eble ĝuste en 1884, okaze de la dua volapukista kongreso: tiam E-o verŝajne estis jam ege evoluiĝinta en la direkto de esperanto 1887; tio signifas, do, ke pliprofundaj kontaktoj kun Volapuko eble okazis tuj post 1884, eble je la komenco de 1885, kiam la juna studento (aŭ jam kuracisto) troviĝis en Pollando. Kaj tiu hipotezo koincidus kun la informoj de la volapukistoj, kiuj skribis, ke Volapuko atingis la nordajn landojn (inkluzive de Rusujo) “en 1885-1886”.

Tre verŝajne Esperanto estis tute preta jam en 1885: oni do komprenas, kial la volapuka influo - se ekzistanta - povus esti nur limigita, supraĵa...tial ke "la plej granda parto de la laboro estis jam finita...".

Tamen, ĉi tiuj rimarkoj ne kongruas kun la opinio de Waringhien rilate la influon de Volapuko sur Esperanto. Jen tio, kion li skribas en Lingvo kaj Vivo (p. 47):

“Nian detalan analizon (de pra-esperanto 1881) ni povas konkludi per du konstatoj: la unua estas, ke en tiu dialekto de 1881 la juna Zamenhof profunde ricevis la influon de la en 1879 aperinta Volapuk, kies ĉefa trajto estas ĝuste la sistema unusilabigo de la nacilingvaj radikoj. Sed li sciis tamen eviti la ekstremajn deformojn, kiuj ridindigis la lingvon de Schleyer: nim por L animal, plim por F compliment, nol por A knowledge, au eĉ sül por la F ciel; kaj precipe li rezervis tiun pritraktadon al la komunuzaj vortoj, sed lasis senŝanĝe la vere internaciajn”.

Estas evidente, ke Zamenhof, kiel li mem klarigis en unu el la leteroj (Leteroj de Zamenhof, I pĝ. 353-354), utiligis en tiu dialekto la principon de oportuneco, tio estas, la elekto por ĉiutagaj vortoj de formoj, kiuj malproksimiĝas de la nacilingva aspekto, kaj kiuj aspektas, male, preskaŭ tute arbitraj:

"Kvankam la vortoj eble ŝajnos al la leganto tute elpensitaj, ili tamen ne estis tiaj, sed ili estas vortoj naturaj, kiuj estas nur alkonformigitaj al mia tiama principo, ke en la vortoj fundamentaj la oportuneco estas pli grava ol internacieco". Tio kondukis Zamenhof, kiel skribas Waringhien, "al vera kripligo de la radikoj" - fenomeno, kiu troviĝas ankaŭ en Volapuko. Do, jen la dilemo: ĉu Volapuko tiam influis tiun dialekton de Esperanto, kaj ne la plipostan evoluon de la lingvo? Aŭ eble okazis la malo: tio estas, tiu simileco de vortokripligo estas tute hazarda, kaj nur pliposte Volapuko influis la verbovokalojn de Esperanto?  

Kiel ripetadis la Romianoj, "in medio stat virtus": oni ne povas nei la eblecon de tiu unua influo, sed ankaŭ oni ne povas nei la eblecon de la dua influo; eble Zamenhof jam en 1881 aŭ plifrue eksciis pri Volapuko, kaj tio iasence influis kelkajn bazajn trajtojn de lia labormetodo, tamen sen direkta influo sur la plej gravaj elementoj de la lingvo mem; sed pliposte li eble havis la eblecon pliprofunde analizi Volapukon (eble en la periodo pri kiu ni skribis plisupre) kaj prunteprenis kelkajn pligravajn elementojn, kiuj postrestis en nia lingvo.

Vere, ni havas gravan indicon pri tio: kiam oni parolas pri la famkonata frazo de Zamenhof, rilate la fakton, ke Volapuko aperis, kiam la plej granda parto de la laboro estas jam farita, eble oni ne devas pensi pri tiuj pli postaj jaroj, sed pri pli fruaj...kaj pri aliaj niveloj de pra-Esperanto!

Jen tio, kion skribis Zamenhof en la famkonata letero al Borovko:

“En la jaro 1878 la lingvo estis jam pli-malpli preta, kvankam inter la tiama "lingwe uniwersala" kaj la nuna Esperanto estis ankoraŭ granda diferenco. Mi komunikis pri ĝi al miaj kolegoj (mi estis tiam en 8-a klaso de la gimnazio)...”.

Tiu ĉi informo tute kongruas, kun la fakto, ke “kiam la plej granda parto de mia laboro estis jam finita, tiam sur la scenon venis Volapuk” (en la jaro 1879). Je la alveno de Volapuk, Zamenhof interrompis dummomente sian laboron, tre verŝajne por ekzameni Volapukon, kaj, trovinte ĝin netaŭga, decidis remeti sin al la laboro.

Surbaze de ĉi lasta informo, oni povas do imagi, ke influo de Volapuko estis ege pli longdaŭra, ol oni antaŭe supozis.

(1) G. Waringhien, Lingvo kaj vivo, Stafeto, La Laguna 1959, paĝoj 19-48.  (2) Marjorie Boulton, Zamenhof, Stafeto, La Laguna de Tenerife, 1962.     

Jen la teksto (en du partoj) de mia prelego okaze de la seminario: "Esperanto kaj la aliaj lingvoj", organizita fare de Itala Esperanto Federacio kaj Bresha Esperanto Grupo (Brescia, Italujo, 10-11/05/2008).

Kelkaj homoj skribis al mi kun la peto, ke mi donu sugestojn pri verkoj en Esperanto kiuj estas legindaj...Malfacile por diri, ĉar malsamaj estas la interesoj kaj kiom da homoj, tiom da gustoj! Mi sugestas al vi ĉisube kelkajn - laŭ mi - legindajn verkojn pri nia lingvo kaj literaturo. Pri historio estas alia rubriko en ĉi tiu blogo.

Karaj geamikoj, elkoran saluton!

Ekde hodiaŭ mi malfermas liberan diskutrondon pri interlingvistiko, esence pri la monda lingva problemo kaj pri la rimedoj, kiujn oni eltrovis por solvi ĝin. Celo de ĉi diskutrondo estas la interŝanĝo de informoj kaj opinioj pri ĉi tiu temo. Fakte, ne ĉiuj konsentas pri la utiligo de iu arta lingvo (kelkaj daŭre subtenas iun specifan nacian lingvon, aŭ plurajn naciajn lingvojn samtempe). En la daŭro de la jaroj ankaŭ aliaj planlingvoj estis proponitaj, kiel, ekzemple, Volapuko, Ido ktp. Kvankam mi subtenas la rolon de Esperanto kiel neŭtrala internacia lingvo, estus utile legi opiniojn ankaŭ de homoj kiuj, male, subtenas aliajn lingvoproponojn, kaj la kialojn pro kiuj ili decidis elekti tiun solvon, anstataŭ elekti Esperanton.

Tial mi ĝoje legus opiniojn ankaŭ de idistoj, eventualaj volapukistoj, interlingvanoj ktp. Mi nur petas de ĉiu partoprenanto, ke oni respektu ĉies opiniojn, ke oni ne ataku vorte iun, aŭ alian debatanton, ke oni utiligu lingvon ĉiam ĝentilan kaj respektoplenan. Kvankam oni ne povas konsenti kun ĉiuj, oni tamen povas paroligi ĉiujn, por poste, eventuale, esprimi tion, kion oni pensas pri tio.

La lingvo uzata prefere estu Esperanto, sed se kelkaj homoj ne komprenas ĝin bone, ili rajtas sin esprimi en la respektivaj artaj lingvoj; konsideru tamen, ke mi kapablas legi nur Idon, simplan Volapukon kaj Interlingvon...

Fine, la sukceso de ĉi tiu debateto dependos ĉefe de vi: se ĝi disvolviĝos en amikeca kaj respektoplena maniero, mi volonte daŭrigos ĝin, male mi revenos al mia kutima blogo. Amike.