"Mi estas dankema al la sorto, ke mi havis la eblon vidi la mondon tra aliaj okulvitroj kaj vivi sen antaǔjuĝoj. Tion mi ne lernis en mia infanaĝo. Tion mi ellaboris por mi mem. Mi neniam estis kredanto. Mi ĉiam volis scii. Sciantoj neniam havas antaǔjuĝojn. Sciantoj scias, kiel multe ili ne scias. Sciantoj estas ankaǔ serĉantoj."

Ni parolas. Ni uzas la lingvon skribe. Kaj ni timas, ke eble ni diras ion, kio estas nekomprenebla al la alia parolanto. Kaj tiel ni forlasas la bildan parolon, kvankam tiu povas multe variigi nian lingvaĵon. Zamehof tial Esperantigis ankaǔ proverbojn. Nun mi transdonas al vi bukedon da hungaraj proverboj, pli-malpli laǔvorte tradukitaj. Aldonu viajn nacilingvajn proverbojn! Ni faru eksperimenteton, ĉu ili estas, aǔ ne estas kompreneblaj. (Strebu traduki ĉiujn fajnaĵojn!) 

En 1905 ĉitage en Budapeŝto naskiĝis Attila József, renoviginto de la hungara poezio. Lia naskiĝtago estas nun la Tago de Poezio. Mi rememoras pri li modeste per mia traduko de Születésnapomra, kiun li verkis en 1937, en sia lasta vivojaro. 

Ladislao faris intervjuon kun sinjoro Leonard Orban, lingva komisaro de Eǔropa Unio. La artikolo aperis unue en Esencoj kaj Libera Foiro. Poste en multaj lokoj, ankaǔ nacilingve en kelkaj landoj. Nepre legu ĝin kaj eble proponu ĝian aperigon ankaǔ en via lando!

Szeretők lázadása

Alvenos tiu nokto, kies

stelaro ĝis la koroj brulos.

Kun flagraj haroj, melodioj

ribelaj geamantoj kuros.

Kantante al la bordo portos

ĉiu la karan, ruĝan pezon.

Apertos vaste muĝa maro

kaj ili ĵetos ĉion en la mezon.

– Vi venkis, ni reportis amon,

la gustojn ni reportis, ploron,

katenojn niajn nun reprenu,

bandaĝu vian kordoloron.

Jen, prenu niajn ĉaptintilojn

pajacajn, kronon de l' esperoj,

saketon da faruno, tristan,

gluan manplenon da vinberoj.

Akceptu ĵus-ŝiritajn frondojn,

telerojn, balailon, korbon,

la lertajn laborilojn, sed ne

la liton – prenu nian korpon.

Kun fulgaj, braĝaj fruntoj ĉiuj

knabinoj, knaboj kaŭras tremaj,

vibrante al ili subŝvebas

enorme grandaj lunoj plenaj.

La akvo pro l' donacoj multaj

elvenas, ilin kovras trene,

tamen ĝi muĝas vane, tio

fortigas la kantantojn ene.

Knabinoj kantas: Jen ni, maro,

amara sal' vi estas en ni, –

kaj knaboj kantas: Jen ni, bordoj,

amara mar' vi estas en ni.

Kaj sur harnodo nun la maro

brilajn mortintojn lulas tinte,

kolere, triste ĝi memoras

pri l' amo jam silentiĝinte.

                          Esperantigis Imre Szabó

1

Jen, mi sidas sur la rok' de glimoj.

Tra la somero

svelta brizo ŝvebas kiel varmo

de kunmanĝo dum vespero.

Sorbas mian koron malalarmo.

Ne malfacilas –

svarmas al mi are la iamo,

klinas sin la kapo, kaj la mano

humilas.

Mi rigardas la montaron –

vian frunto-klaron

la folioj re-rebrilas.

Nun la voj' ne iun gvidas,

via jup' – mi tamen vidas –

en vent' subtilas.

Vidas mi sub delikataj frondoj

viajn harojn en disfalaj ondoj,

viajn molajn mamojn pulse rondi,

kaj en la forkuro de rivero

mi revidas sur ŝtonero

ĉiu, jen sur viaj dentoj

la feinan ridon ek-ekfonti.

2

Mi amegas vin, ho, kiom flame,

kiu universojn de la foro

kaj insidan, ruzan solecegon

en profundaj kavoj de la koro

ekvoĉigis same.

Propran bruon kiel akvofalo

min forlasas, kuras vi al muto mara,

kaj mi inter rokaj pintoj de fatalo

tondras, ŝrikas vaste per sinpelo

batiĝante inter tero kaj ĉielo,

ke mi amas vin, kruela-kara!

3

Amas mi vin kiel fil' patrinon,

mutaj grotoj kiel propran sinon,

amas mi vin: ĉambroj kiel lumon,

korpo la kvieton, flamon la animo,

amas mi vin kiel vivan sunon

mortemuloj amas ĝis la fino.

Vin mi gardas en la movoj, vortoj, ridoj,

kiel tero ĉion falan al si ligas.

Mi en cerbo per instinktoj, per acidoj

fiksis vin neniam malapera,

vi kara, bela,

ĉiun sencon tie vi plenigas.

La minutoj fortiriĝe knaras,

sed vi sidas inter orelmuroj,

steloj ekbrilegas kaj subfalas,

sed vi fikse firmas en okuloj.

Kiel muto en la groto solas,

vi arome en la buŝ' pendolas,

via mano delikat-vejnara

sur la glas' kristala

ekaŭroras.

4

Ho, mi estas kia materialo,

kiun tranĉas, formas vi per vido gema?

Kia lumo kaj kia animo,

kia fenomeno de sublimo,

ke mi migras tra l' nenio-nebularo

sur pejzaĝoj de via korp' fruktema?

En aperta menso kiel vorto vera,

malleviĝas mi en via mem' mistera! ...

Viaj vejnoj, kiel la rozujoj,

senĉese tremas.

La kurent' eterne kuras, por ke

survizaĝe floru via amo,

kaj utere fruktu la benita flamo.

La senteman humon de stomako

la radikoj en zigzago

brodas, ĉiu eta brako

kunplektiĝas en reago –

por ke kunariĝu ĉiu ĉelo-lago

kaj la frondaj pulmoj en torako

flustru gloron de spir-vago.

La materio marŝas jen feliĉe

tra tuneloj de intensoj svarmaj,

la skorion revivigas riĉe

bolaj putoj de la renoj varmaj.

Ondo de montetoj ekvilibras,

en vi bildo de stelaroj vibras,

zumas lagoj kaj fabrik-demonoj,

svarmas besto-milionoj,

ŝarkoj,

algoj,

la kruela kaj la bona kerno;

sunoj brilas, blankaj noktoj diafanas,

kaŝe en vi mem titanas

senkonscie la eterno.

5

Kiel bula sango gutas,

antaŭ vin jen falas

tiuj vortoj.

Nun la viv' balbutas,

nur la leĝo pure klaras.

La organoj, kiuj min renaskas

ĉiutage, ekmutante jam fiaskas

armi sin per fortoj.

Sed nun ili ĉiuj krias –

Elektita el areg' de homoj,

el la dumil milionoj,

ho vi, unusola,

lito viva, tombo forta, vi lulilo mola,

min akceptu en vi! ...

(En aŭroro soras la ĉielo!

Aroj glimas en la erca foro.

La okulojn vundas tiu helo.

Mi perdiĝos en angoro.

Super mi tre alte krakas,

batas mia koro.)

6

(Flanka  kanto)

(Min portas trajno proksimiĝe

vin eble trovos mi feliĉe,

ekpacos eble tiu flamo,

kaj eble diros vi kun amo:

Jen, por vi bano jam varmetas!

Jen, por vi mola tuko pretas!

Jen, manĝo por la apetito!

Por kuŝi jen, komuna lito.)

                   Esperantigis Imre Szabo

                   (La Karavelo, n-ro 4.)

Brilu tra larmoj la suno

brilu tra suno la larmoj

kara fratino senpatrina

kapreolokula kapreolkora

vidu per larmoj se ne per suno

se ne per suno vidu per la sino

Arboj kreskas per la larmoj

arboj kreskas per la suno

ankaǔ via arbo kreskos

antaǔ via sojlo kie vi sidas

sunovene sunoire

kreskos arbo alta arbo

kun ventoj parolanta

mesaĝojn susuranta

millange milfolie

pri la larmoj ilin kreskigantaj

kaj la ventoj sin alligas

por esti novaj branĉoj

kaj via ventobranĉara arbo

etendos sian savan tendon

sian verdan savon

super la mondo

super la suferoj super la plorantoj

super la luliloj el sia karno

super la ĉerkoj el sia karno

Brilu tra larmoj la suno

brilu tra suno la larmoj

kara fratino senpatrina

Hodiaǔ mi volas rememori pri homo, de kiu mi lernis multe. Kaj pri kiu mi neniam ankoraǔ povis rememori, ĉar tiutempe, kiam li mortis, en Hungario neniun interesis la rememoro pri li.

Obstina kalvinano li estis, obstina, ŝtipkapa kalvinano. La vivo estis por li misio ĉi-tere. La sola celo estis Esperanto. Ĝis la lasta colo, eĉ transe. Li ŝajnis eterne vivi, scianta ĉion pri nia tuta Esperanto-historio. Kaj li ĉiam povis diri ion novan.

-- Kio estas la sekreto de la longa vivo? -- mi demandis.

-- Ĉiumatene havu por kio ellitiĝi kaj ĉiuvespere havu por kio enlitiĝi -- li diris, palpebrumis, ke tiom, kaj ne plu.

Foje li kaptis min:

-- Junulo -- li diris --, kaj ĉu vi scias kiel povis realiĝi fizike Literatura Mondo? Okazis -- kaj li jam rakontis plu nehaltigeble, nereturneble --, ke Gyula Bénik laboris tiutempe kiel presisto en urbo Vác. Kaj Teodoro Schwartz ne havis sufiĉe da mono por presigi la gazeton.Gyula entreprenis post la labortempo senpage presi la gazeton, kondiĉe ke la ĉefo permesos tion. Li permesis, kaj aperis la solvo: nu, bone, esperantistoj, pagu nur la paperon kaj la funkciajn kostojn.

Alifoje li kaptis min:

-- Junulo -- li diris --, ĉu vi volas, ke mi montru ion interesan? -- Kontraǔdiri maleblis, prefere rezigni pri tutposttagmeza programo. -- Vidu tiu libron binditan per uzita subpantalono. Libro de Baghy el la militkaptitejo, de tie li konis Schwartz-on.

Kaj tiel plu. La okazaĵojn mi povus vicigi longe. Se mi iris al li, mi estis kaptita liberigeble nek propravole, nek fremdaforte.

Malfruvespere mi altelefonis lin:

-- Mi ne memoras, ĉu mi esperantigis la Aǔtunan kanton de Verlaine?

-- Revoku min post kvin minutoj!

-- Jes, ĝi aperis en Fonto, tiam, sur tiu paĝo.

Li estis instanco kun sia Esperanto-biblioteko reale videbla kaj kun aparta biblioteko en la kapo. Li estis -- kiel strange estas eĉ nun skribi la vorton en pasinta tempo -- masto de flago, kiu firme staris en ajna vento. Masto. Obstina kalvinano.

Per ĉiuj akireblaj rimedoj li vastigis sian kolektaĵon. Li vendis proprajn domon kaj fruktoĝardenon por akiri Esperantaĵojn. Li veturis per sia veturilo Trabant eĉ eksterlanden por havi tiun aǔ tiun raraĵon.. Sen trarigardi la heredaĵon, ĝian enhavon, li kutime diris al la vidvino: mi pagas tiom kaj tiom. Se iu ne pagos pli, voku min, kaj mi venos. Li luktis hun Hungara Esperanto-Asocio por havigi al si kelkajn senpagajn ekzemplerojn de la noveldonitaj libroj.

Li vaste korespondis -- onidire la Hungara Poŝto devis dungi apartan leterportiston por li (nuntempe mi supozas, ke tio eble eĉ ne estis ŝerco). Ho, kiel ofte li plendis: la poĉto forprenas lian plenan pension.

Obstina flagmasto! Por kiu ne gravas, ĉu teni flagon aǔ jam nur ĉifonojn... Li spitis la rapidajn ŝanĝojn en la Esperanto-movado, la sociajn tien--reenevoluojn en la hngara politika vivo, la privatajn sortobatojn.

Kiam ni entombigis lian cindron inter liaj du (sinsekvaj) edzinoj en la tombejo Farkasréti (Budapeŝto) la 8-an de marto 2004. (en la Tago de Virinoj), estis okultranĉa neĝado. Kaj al mi venis tiam enla kapon iu alia tombeja okazintaĵo kun li.

Antaǔ nur kelkaj jaroj, kiam ni entombigis Zsuzsa Barcsay, gvidantinon de Pedagogia Komisiono de HEA, revene de la tombo Oĉjo Karlo plendis:

-- Infanoj, ĉu vi scias, kiel doloras min la ostoj kaj ĉiuj muskoloj? -- La bedaǔrvortoj estis jam surlipe al ni: jes ja, tamen naǔdek jaroj..., sed ni ne povis ekparoli, ĉar li daǔrigis. -- Vi scias, ke la hungara ŝtato deklaris mian kolektaĵon netuŝebla nacia trezoro kaj aĉetis ĝin, mi transdonis la plenan kolektaĵon al la Hungaria Fremdlanda Biblioteko, tie ĝi estas sur la balkono de la legohalo ĉirkaǔe apud ĉiuj kvar muroj. Mi ricevis la monon, kaj mi aĉetis familian domon en mia naskovilaĝo Fülöpszállás, tre belan domon mi ricevis el la milokcentaj jaroj, kiun loĝis malriĉuloj malhavantaj monon por fuŝigi ĝin, do ĝi estas tre bela, sed mankas interne la komfortestablaĵoj. Nun mi enkondukigis la akvon, kaj por la akvotuboj mi devis fosi tranĉeon -- li uzis intence tiun ĉi militan terminologion --, kaj mi levis ĉirkaǔ dek kubometrojn da tero. Terure doloras min la ostoj.

Ni ne plu bedaǔris lin, sed admiris.

Monaton antaǔ la morto mi telefonis al li. Li plendis, ke la okuloj ne plu servas bone, ili havas glaǔkomon, li apenaǔ vidas, li bezonas blankan bastonon, li volas akiri legmaŝinon, ĉar li apenaǔ vidas, kaj ankaǔ pasinttage li falis desur la hejma ŝtuparo, ĉar li apenaǔ vidas.

Li ellernis Esperanton jam kiel pensiulo tiam, kiam aliaj homoj finas la vivon. La fina vivkalkulo por li donas 93 jarojn.

Mi ne devas rakonti plu al vi pri lia grandeco, vi propravide -- kiun plilongigas nun interreto -- konvinkiĝu pri lia grandeco http://www.oik.hu/eszperanto/tartalom2.htm

La blanka roko falis. Restis por ni nur liaj cindroj, lia kolektaĵo kun la spirito, kaj lia instruo, kiun li ĉiam ripetis: "rekte, kuraĝe kaj ne flankiĝante"

Tiom.

Ni adiaǔas kaj bonvenigas lin.

*

Kompletigoj:

Kun la financa helpo de UEA kaj HEA baldaǔ aperos la dua volumo de la Katalogo de la Klektaĵo Fajszy en la eldono de la Landa Fremdlingva Biblioteko.

Du bildoj pri li videblas en la hejmpaĝo de Éva Juhász http://www.ipernity.com/doc/32840/1101763 kaj http://www.ipernity.com/doc/32840/1101762.

Novaj artikoloj kaj fotoj pri li ĉe Éva Juhász: http://www.ipernity.com/blog/a.juhasz/32583 kaj ĉe Margit Juhász http://www.ipernity.com/blog/33638.

Versi estas bone,

nur versi estas bone,

sed vi ĉiam apudendas.

Tiam vi estu silenta

aǔ nur imago!

Mia religio provincas,

mi ne scias,

kiel konvenas

ĉi-regione la vortoj.

Sidiĝu apud mi.

Vorto, diino,

amo mia:

sunofajre stelar-aro

nokte, kiel tage,

kvankam nur viaj

du okuloj,

bivakfajroj ĝishorizonte,

kvankam nur via koro.

Paŝtu min tra la

senlimaj kampoj de tempo!

Flankpoemo:

La hundo staris en la pordo,

buŝe kun ĵus aperinta

plej nova hungara,

literatura gazeto

kun ĉi-supra poemo,

kvarangule ronĝita.

En ŝiaj okuloj tiom da amo,

cetere pluvis-neĝis,

ĝi staris tie tremante

kaj petante en la pordo,

lasu, ke ankaǔ mi

eniru vian poemon!

                                 Al Georgo Handzlik, la senbarba bardo

Okazas foj-foje, ke vi tiom solas:

la lumo forlikas el la korpo lante,

ekregas krepusko en la korprofundo

ekgrize, eknigre ĉion vualante.

//:Nun venu min helpi, ho eterna kanto,

varmigu la nokton brila Esperanto,

eterna amo mia,

eterna amo mia!://

Okazas foj-foje, ke konsolo mankas,

forvelkas esperoj, kiel aŭtunherboj,

paliĝas la veroj, vi singulte ĝemas

sub plagoj de sorto, sub kruelaj erpoj.

//:Nun venu min helpi, ho eterna kanto,

varmigu la nokton brila Esperanto,

eterna amo mia,

eterna amo mia!://

Okazas foj-foje, ke vin ĝojo sunas,

sed montri serenon mankas viaj vortoj,

sopiro, plezuro tiras vin el sombro,

tamen por karesi mankas viaj fortoj.

//:Nun venu min helpi, ho eterna kanto,

varmigu la nokton brila Esperanto,

eterna amo mia,

eterna amo mia!://

Ĝiajn harojn la patrino lekas

sur la flava pajlo, ĝi ekstaras,

la piedojn lerte-perde metas,

ĉar la nazo logan lakton flaras.

Hor' unua -- ekekzista urĝo,

ĝi ĉirkaǔrigardas korptremante,

rerigardas forko, tino, skurĝo

kaj sur lignohokoj: jugo granda..

                     Esperantigis Imre Szabó

Matene arboj ne plu estas,

tiel densegas la nebulo.

La nokto sin nebule vestas,

same kiel la stelarlumo.

Mi marŝis kvazaǔ kosmon ĝelan,

antaǔ mi laktovojo giras.

Mi perdis ombron hundfidelan,

nescie, kie nun mi iras.

Orientiĝas nur la koro,

ja koro ĉiam hejmen trovas,

kiel la ĝuston el la foro

la migraj birdoj kapti povas.

                            Esperantigis Imre Szabó

Iru viziti Luminan'

malhelo nestas sur la splenaj heĝoj.

Sur argiloplankon de kabano falas

bastonaj du paŝtistoj kaj tri reĝoj.

Descendas ino sur kamer-eskalo, –

,,Anĝel' de dio!” – uloj kvin arias.

Taglaboristo sterkas en la stalo,

kokinoj hirtaj malsat-plende krias.

En frosta pajlo ŝrumpas la terpomoj,

de la tegmento mornas kanmentono,

konsole krispas supo kun aromoj

ŝvebantaj kun la kanto al plafono.

Jesuo loĝas en kajero flava,

inter kuŝantaj brutoj ĝoje satas,

kaj la piuloj en flambrilo rava

ĉirkaŭ la trogo ŝajne eksaltadas.

Mensogo. Pajlo-porcieton pelas

sinjora vento dum hungaroj ŝvitas;

la du paŝtistoj per kukaĉoj ŝvelas,

kaj la tri reĝoj en brandaĉon ridas.

                     El la hungara Imre Szabó

N-ro 25: Venis el alto

(Mennyből az angyal)

Kolektaĵo Gimesi (1844)

Szentmihályi: Kantlibro (1798)

1. Venis el alto al vi, paŝtistoj la anĝel', la anĝel'!

En Betleĥemon urĝe rapidu al la stel', al la stel'!

2. Filo de Dio, kiu naskiĝis en la stal', en la stal',

Li ja mem estos via Savanto en real', en real'.

3. Sidas Maria, Sankta Patrino tuj apud, tuj apud,

kuŝas la filo en la spirvarmo de la brut', de la brut'.

4. Ili tuj iris por lin saluti al la for, al la for.

Ili kunportis belajn donacojn en la kor', en la kor'.

5. Etan Jesuon ili alpreĝas kun honor', kun honor',

Dio-Sinjoron ili majestas kun ador, kun ador'.

                                         Esperantigis Imre Szabó