Blogero de Bernardo donis al mi la ideon elserĉi la plej maloftan Fundamentan vorton, do mi elŝutis la Universalan Vortaron en mian Kindlon kaj tralegis ĝin, esperante trovi iun elstaran strangaĵon, iun zibelon aŭ zizelon por amuzi min. Mi trovis, tamen, ke granda proporcio de la vortoj estas tre malofte uzataj, pro diversaj kialoj.

Ne surprize, la plej multaj vortoj, kiujn mi ne konis, estas nomoj de plantoj kaj bestoj. Estas malfacile diri ion pri la ofteco de tiaj vortoj. La plej multaj estas verŝajne tute bonaj vortoj kaj utilaj por tiuj, kiuj volas paroli pri la koncernaj vivuloj, sed al mi ili diras malmulton: alteo, daturo, didelfo, frangolo, genoto, hiskiamo, hortulano, huzo, kantarido, lojto, mopso, okzalo, petromizo, ploto, regolo, siluro, silvio, skolopo, sterledo, stipo, sturgo, urogalo, kaj la jam menciitaj zibelo kaj zizelo. Enestas pluraj nesalakvaj fiŝoj, dum mankas la maraj fiŝoj, kiujn oni plej ofte manĝas en mia regiono: eglefino, moruo, plateso, tinuso.

Zamenhof studis medicinon, kio eble klarigas la eneston de kelkaj medicinaj kaj veterinaraj terminoj: artrito (ŝajne kun la senco de podagro), ĉarpio, favo, ftizo, furunko, kankro, kataplasmo, krupo, kupo, lepro, peritoneo, pipso, pirozo, pliko, porfiro, skrofolo. Al hodiaŭa leganto la kolekto ŝajnas malaktuala. Mankas en la Universala Vortaro: apopleksio, gripo, infarkto, kancero.

Ĉu Zamenhof estis dando aŭ speciale interesiĝis pri teksaĵoj? La Universala Vortaro havas multajn vestajn kaj teksaĵajn vortojn, kiuj al mi ne ŝajnas tre utilaj: falbalo, flanelo, fusteno, galanterio, galono, gamaŝo, kalikoto, kamloto, katuno, marokeno, muslino, nankeno, pasamento, tafto, tulo.

Kial ĝuste la sekvaj mineraloj enestas? Aluno, borakso, cinabro, glimo, pirito, ... Menciindas ankaŭ kelkaj malnovmodaj kemiaj terminoj: azoto, potaso, sublimato, verdigro.

Tralegante la liston, oni renkontas plurajn okulfrapajn parojn de similaspektaj kaj similsencaj vortoj: fringo/fringelo, katuno/kotono, perĉo/perko, pino/pinio, tetro/tetrao, triki/trikoto. La paro katuno/kotono ĉiam ŝajnis al mi speciale freneza, kaj mi ĝojas, ke la sistemo ne disvastiĝis, tiel ke ŝtofo farita el lano nomiĝus "lono", ŝtofo el nilono "neluno", ktp.

Manĝaĵoj kaj trinkaĵoj el la Universala Vortaro: absinto, glaciaĵo, kapono, kringo, laktumo, maco, manao, oblato, portero, sardelo, vermiĉelo. Sed mankas kakao, kapsiko, nudelo, tomato kaj vodko!

Mono kaj unuoj: denaro, lodo, stofo, ulno, versto.

Homoj: ĉambelano, framasono, husaro, lunatiko, vasalo, veziro. Krom la oportune ĝenerala vorto moŝto enestas ankaŭ ekscelenco. Diablo scias, kiujn homojn oni devas alparoli per "ekscelenco".

Kristanaĵoj: Ne surprizas Pasko kaj la kunmetaĵoj ĉieliro kaj kristnasko, sed ... Anunciacio?

Vortoj, kiuj aspektas, kvazaŭ ili devus esti kunmetaĵoj: degradi, intermiti. Tiu lasta vorto troviĝas post inviti. Ĉu oni intermitis ... pardonu, intermetis ĝin malĝuste?

Enestas ankaŭ multaj veraj kunmetaĵoj kaj derivaĵoj. Kelkaj, kiel terpomo, restas plene aktualaj, sed pluraj estas hodiaŭ apenaŭ uzataj aŭ miskompreneblaj: baptano, ĉirkaŭmano, ĉirkaŭpreni, depago, disreviĝi, duonpatro, elpendaĵo, faleti, flankkurteno, irilo, jesigi, laktumo, manumo, mezonombro, ovujo, rampaĵo, rifuziĝi, signo de poŝto, sonserpento, superakvi, trouzi. Irilo estas amuza vorto. Se vi ne jam konas ĝin, simple demandu al vi, per kia ilo oni iras. Klare, ĉu ne? Mi mem neniam eliras el la domo sen miaj iriloj! Pri la vorto laktumo ekzistas eĉ Lingva Respondo, praviganta ĝin, sed mi pensas, ke nur unufoje mi vidis la vorton efektive uzata; se mi ĝuste memoras, temis tiam pri "buŝpleno da laktumo".

El multaj aliaj interesaj vortoj mi mencios ankoraŭ tri:

  • etato: Jen vorto, kiu neniam vere ekvivis en Esperanto.
  • partero: Se ĝi signifas nur teretaĝon, ĝi estas tre arkaika.
  • tornistro: Ĉu iu ajn dorsosako, aŭ specifa speco?

Fine mi devus nomumi mian elekton de "plej malofta vorto". Sed mi ne povas decidi, do mi proponos kvin kandidatoj:

  1. atriplo: Planto, kiun homoj manĝas jam de miljaroj, ankaŭ en mia regiono. Ĉu mi hontu, ke mi ne konas ĝin?
  2. cifono: Preseraro por ĉifono. Ĉu tiel en la unua eldono, aŭ nur en la represo, kiun mi konsultis?
  3. fistulo: Medicina teknikaĵo. Mi estas tro naŭziĝema por plu diskuti.
  4. gajlo: Vidante la vorton, mi rememoris, ke mia patro iam montris al mi unu sur branĉeto de kverko. Jen frua memoro el la infanaĝo. Ĉu intertempe mi denove okupiĝis pri la koncepto? Eble ne ...
  5. trombo: Jen forta kandidato! El ĉiuj gravaj meteologiaj terminoj, kiuj povus meriti lokon en la Universala Vortaro, Zamenhof elektis ĝuste la ... trombon!