ESZPERANTÓ

"A Grodno kormányzósági Bialystokban születtem (Orosz­országban) [...] Egy ilyen városban, inkább, mint bárhol, egy fogékony lélek átérezheti a soknyelvűség boldogtalanságát és lépten-nyomon meggyőződhet, hogy a nyelvek sokfélesége a legfőbb - ha nem az egyelten - ok, amely az emberi családot szétválasztja és ellenséges részekre osztja. Idealistának neveltek: arra tanítottak, hogy minden ember testvér, miközben az udvaron, az utcán, lépten-nyomon éreztették velem, hogy emberek nincsenek: csak oroszok, lengyelek, németek, zsidók stb. vannak. Mindez erősen gyötörte gyermeki lelkemet [...] Mivel akkoriban úgy tűnt nekem, hogy a "felnőttek" mindenhatók, egyre azt ismételgettem magamban, hogy ha nagy leszek, meg fogom szűntetni ezt a rosszat. Lassacskán meggyőződtem, persze, hogy ez nem is olyan könnyű [...] egymás után vetettem félre a gyermeki utópiákat, csak egy közös emberi nyelv álmát nem bírtam sohasem elvetni."

És álma valóra vált. 1887-ben L.L. Zamenhof, Dr. Esperanto ("Dr. Reménykedő") álnéven, kiadja "Nemzetközi nyelv"-ének tankönyvét. És ha az alkotójáról eszperantónak nevezett nyelv mindmáig nem is lett az emberiség közös nyelve, az összes mesterséges nyelv közül (és az interlingvisztika majdnem ezret tart számon!) a legelterjedtebb: a többi mesterséges nyelv híveinek a száma összesítve sem éri el az eszperantó híveinek egy százalékát. Az Eszperantó Világszövetség - az UEA - az ENSZ-el, az UNESCO-val együttműködő rangos nemzetközi szervezet, amelyiknek soraiban neves politikusokat, művészeket, Nóbel-díjas tudósokat találhatunk, amelyiknek képviselői - la delegita reto - a világ minden jelentősebb városában megtalálhatók.

Az eszperantó ezt a sikerét elsősorban szerkezetének köszönheti. Zamenhof hallatlan kitartással, tudatossággal és egy idealistától meglepő gyakorlati érzékkel dolgozta ki a nyelvét. Idézzük őt újra:
"A fő feladatok, amelyeket meg kellet oldani, a következők:
I. A nyelv legyen rendkívül egyszerű, hogy játszva lehessen megtanulni.
II. Mindenki, aki megtanulta a nyelvet, rögtön használni tudja a másnyelvűekkel való érintkezésre, függetlenül attól, hogy a világ elfogadja és nagyszámú híve lesz-e, vagy sem - azaz a nyelv kezdettől fogva, belső felépítésének hála, hatékony eszköze legyen a nemzetközi kommunikációnak.
III. Legyőzni a világ közömbösségét és rábírni, hogy minél előbb és minél nagyobb számban használni kezdje az ajánlott nyelvet, élő nyelvként - nem csak végszükség esetén, szótárral a kézben."

A nyelv könnyedségének a titka egyrészt rendkívül egyszerű és szabályos nyelvtana (amely azonban nem megy a világosság és a hajlékonyság rovására), másrészt a Zamenhof által alkalmazott szóalkotási szabályok. Tulajdonképen az egész nyelv változatlan elemekből áll, minden elem - nevezzük azt szótőnek, képzőnek vagy végződésnek - bármilyen szövegkörnyezetben mindig ugyanolyan alakban, ugyanolyan jelentéssel fordul elő. Mint Gaston Waringhien francia eszperantista mondta, Zamenhof szótárositotta a nyelvtant. A különböző nyelvtani alakokat, a szavak közötti kölcsönös viszonyt e változatlan elemek összetételével fejezzük ki. Ez nagymértékben csökkenti a szótárak vastagságát, ugyanakkor bárki, akinek a fenti elvet elmagyarázták, egy szótár segítségével azonnal meg tud érteni egy eszperantó szöveget. Sőt - Európában legalább - nem is kell olyan gyakran a szótárhoz fordulnia, lévén hogy a szavak többsége az ún. nemzetközi - jórészt görög-latin - szókincsből származik.

Ha szókincse révén inkább európai is, az eszperantót szóössze­tételei, agglutináló jellege az ázsiai, főleg a török-tatár nyelvekhez, de a kínaihoz is közelítik, szerkezete szintjén is biztosítva nemzetköziségét.

De az eszperantó sikerét nem lehet pusztán csak nyelvi indokokkal megmagyarázni. Talán ugyanolyan fontos szerepet játszott az is, hogy Zamenhof, megértve a nyelv társadalmi jellegét, nem dolgozta ki aprólékos részletességgel a nyelvet. Lemondva szerzői jogairól, jobban mondva az eszperantista közösségre ruházva azokat, a mindennapi használatra bízta a nyelv fejlesztését. De hogy e fejlődés közben a nyelv megőrizhesse egységét, a boulogne-sur-mer-i első Eszperantó Világkongresszus 1905-ben elfogadta a Fundamento-t - az eszperantó megváltoztathatatlan alapját, amely Zamenhof 16 szabályból álló nyelvtanát és közel 2000 szótövet tartalmaz. Semmilyen fejlődés sem helyezhet hatályon kívül egy Fundamento-ba foglalt szabályt, nem változtathat meg egy szót sem.

És nem is változtatott, habár a fejlődés óriási volt. Az 1970-ben megjelent Plena Ilustrita Vortaro már több mint 15000 címszavat tartalmaz; az eszperantónak van már Retorikája és Poétikája is, a 16 szabály pedig akkora nyelvtanná - Plena Analiza Gramatiko - nőtte ki magát, amelyben a legszőrszálhasogatóbb filosz is örömét lelné (és amelyik a nemzetközi nyelv eszméjének legodaadóbb hívét is képes volna elriasztani - ha volna valaki olyan bolond, hogy azzal kezdje édesgetni az eszperantóhoz!). És van az eszperantónak mélységesen humánus, színvonalas eredeti irodalma, amelyik önmagában is érték és amelynek kedvéért akor is érdemes lenne megtanulni, ha már senki sem beszélné.

De az eszperantó él és virágzik. Túlélte az alkotóját (Zamenhof 1917-ben halt meg, szívbetegen, megkeseredetten az esztelen öldöklés miatt). Túlélte a két világégést, túlélte a hitleri ("a zsidók és a kommunisták nyelve") és a sztálini ("a cionisták és a kozmopoliták nyelve") üldözéseket is. Vitalitását mi sem bizonyítja jobban, mint az, hogy 1989 januárjában megjelent az Észt Eszperantó Szövetség Értesítőjének 1(223) száma. Előző, 221/222 (7/8) számának a dátuma: 1940 augusztus 5...

Most újból nehéz időket élünk. Nyelveink még mindig elválasztanak és megosztanak. Lépten-nyomon éreztetik velünk, hogy nincsenek emberek, csak oroszok, lengyelek, németek ... stb. vannak. Lelkünk most is gyötrődik. De ha felnövünk, már nem kell évekig kínlódva keresnünk az eszközt: teljes pompájában vár minket a Zamenhof-megálmodta-megalkotta nyelv, a béke és a barátság, az emberek nyelve: az ESZPERANTÓ.


Nagy E. József

(megjelent a Romániai Magyar Szó 1995. március 4-i számában)
ESPERANTO

“ Mi naskiĝis en Bjelostoko, gubernio de Grodno (en Rusujo).[...] En tia urbo pli ol ie impresiĝema naturo sentas la multpezan malfeliĉon de diverslingveco kaj konvinkiĝas ĉe ĉiu paŝo, ke la diverseco de lingvoj estas la sola, aŭ almenaŭ la ĉefa kaŭzo, kiu disigas la homan familion kaj dividas ĝin en malamikajn partojn. Oni edukadis min kiel idealiston: oni min instruis, ke ĉiuj homoj estas fratoj, kaj dume sur la strato kaj sur la korto, ĉio ĉe ĉiu paŝo igis min senti, ke homoj ne ekzistas; ekzistas sole Rusoj, Poloj, Germanoj, Hebreoj k.t.p. Ĉi tio forte turmentis mian infanan animon [...] Ĉar al mi tiam ŝajnis, ke la “grandaĝaj” posedas ian ĉiopovan forton, mi ripetadis al mi, ke kiam mi estos grandaĝa, mi nepre forigos ĉi tiun malbonon. Iom post iom mi konvinkiĝis, kompreneble, ke ĉio ne fariĝas tiel facile, [...] unu post la alia mi forĵetadis diversajn infanajn utopiojn, kaj nur la revon pri unu homa lingvo mi neniam povis forĵeti.”

Kaj lia revo realiĝis. En 1887 L.L. Zamenhof, sub la pseŭdonimo Dr. Esperanto, publikigis la lernolibron de sia “Lingvo Internacia”. Kaj eĉ se la lingvo, nomata laŭ ĝia aŭtoro Esperanto, ĝis hodiaŭ ne iĝis la komuna lingvo de la homaro, el ĉiuj artefaritaj lingvoj (kaj la interlingvistiko kalkulas pri ĉirkaŭ mil!) estas la plej disvastiĝinta: la adeptoj de ĉiuj aliaj artefaritaj lingvoj sumiĝas je malpli ol unu pocento de la adeptoj de Esperanto. La Universala Esperanto Asocio estas altranga internacia organizaĵo kunlaboranta kun UN kaj UNESCO, inter kies membroj oni trovas famajn politikistojn, artistojn, Nobel-premiitajn scienculojn, kies reprezentantoj - la delegita reto - troviĝas en ĉiuj gravaj urboj en la mondo.

Ĝian sukceson Esperanto ŝuldas precipe al ĝia strukturo. Zamenhof prilaboris sian lingvon kun eksterordinaraj obstino kaj konscienceco kaj kun praktika senso surpriza ĉe idealisto. Ni citu lin ree:
“La ĉefaj problemoj, kiujn oni devis solvi estas jenaj:
I. Ke la lingvo estu eksterordinare facile, tiel ke oni povu lerni ĝin ludante.
II. Ke ĉiu, kiu lernis la lingvon, povu ĝin tuj uzi en la rilatoj kun alilingvuloj, indiferente ĉu la mondo akceptos ĝin kaj ĝi havos multnombrajn adeptojn aŭ ne - tio estas, de komence kaj danke al ĝia interna konstruo la lingvo estu efika rimedo de la internacia komunikado.
III. Venki la indiferenton de la mondon kaj konvinki ĝin kiel eble plej frue en granda nombro utiligi la proponitan lingvon kiel vivan - ne nur en ekstrema bezono, kun ŝlosilo en la manoj.”
La sekreto de la facileco de la lingvo estas unuflanke ĝia ekstreme simpla kaj regula gramatiko (kio tamen ne malutilas al ĝiaj klareco kaj fleksebleco), aliflanke la reguloj de vortfarado donitaj de Zamenhof. Fakte, la tuta lingvo konsistas el senŝanĝaj elementoj, ĉiu elemento - radiko, afikso aŭ finaĵo - troviĝas en kiu ajn kunteksto en la sama formo, kun la sama signifo. Kiel diris la franca esperantisto Gaston Waringhien, Zamenhof vortarigis la gramatikon. La diversajn gramatikajn formojn, la reciprokajn rilatojn inter la vortoj oni esprimas per la kunmetado de ĉi tiuj senŝanĝaj elementoj. Tio grandmezure maldikigas la vortarojn, samtempe kiu ajn, al kiu oni klarigis la supran principon, helpe de vortaro povas tuj kompreni esperantan tekston. Eĉ - en Eŭropo almenaŭ - li eĉ ne bezonas tiel ofte la vortaron, ĉar la plejparto de la vortoj devenas de la tiel nomata internacia - ĉefe greka-latina - vorttrezoro.

Se per la deveno de ĝiaj vortoj esperanto estas pli eŭropa, ĝiaj vortkunmetoj, ĝia aglutina karaktero proksimigas ĝin al aziaj - precipe al turk-tataraj lingvoj, sed ankaŭ al la ĉina - certigante ĝian internaciecon ankaŭ je struktura nivelo.

Sed oni ne povas klarigi la sukceson de esperanto nur pere de lingvaj argumentoj. Eble same gravan rolon havis, ke Zamenhof, komprenante la socian karakteron de la lingvo, ne ellaboris kun detala precizeco la lingvon. Rezignante je la aŭtoraj rajtoj pli ĝuste transdonante ilin al la esperantista komunumo, li lasis la taskon de la evoluigo de la lingvo al la ĉiutaga utiligo. Sed por ke la lingvo gardu ĝian unuecon dum la evoluigo, la unua Universala Kongreso de Boulogne sur mer akceptis en 1905 la “Fundamento”-n, la neŝanĝeblan bazon de Esperanto, kiu enhavas la 16-regulan gramatikon de Zamenhof kaj ĉirkaŭ du mil radikojn. Nenia evoluo povas nuligi ian Zamenhofan regulon, povas ŝanĝi ian fundamentan vorton.

Kaj eĉ ne ŝanĝis, kvankam la evoluo estis grandega. Plena Ilustrita Vortaro, aperinta en 1970 enhavas pli ol 15000 kapvortojn; Esperanto havas Retorikon kaj Poetikon, dum la 16 reguloj kreskis je tia gramatiko - Plena Anliza Gramatiko - pri kiu ĝojus eĉ la plej harfendadema filologo (kaj kiu fortimigus eĉ la plej fervoran adepton de la internacilingva ideo - se estus iu tiel stulta, ke li komencu la varbadon per ĝi!). Kaj havas Esperanto ankaŭ altnivelan, humanisman originalan literaturon, kiu per si mem estas trezoro, kaj por kiu indus lerni Esperanton eĉ se neniu plu parolus ĝin.

Sed Esperanto vivas kaj floradas. Ĝi postvivis ĝian kreinton (Zamenhof mortis en 1917, kormalsana, ĉagrenita pro la sensenca buĉado). Ĝi postvivis la du mondmilitojn, postvivis la hitlerajn (“la lingvo de judoj kaj de komunistoj”) kaj la stalinajn (“la lingvo de cionistoj kaj kosmopolitoj”) persekutojn. Ĝian vivoforton nenio montras pli bone ol la apero, en januaro 1989, de la numero 1(223) de la Informilo de la Estonia Esperanto-Societo. La dato de ĝia antaŭa, 221/222 (7/8) numero estis la 5-a de aŭgusto 1940...

Denove ni vivas malfacilajn tempojn. Niaj lingvoj plu disigas kaj dividas nin. Je ĉiu paŝo oni igas nin senti, ke homoj ne ekzistas, ekzistas nur rusoj, poloj, gemanoj ... k.t.p. Nia animo ankoraŭ turmentiĝas. Sed se ni iĝos grandaĝaj, ni ne plu devos dum jaroj pene serĉi la solvon: en sia tuta ornamo atendas nin la lingvo revita-farita de Zamenhof, la lingvo de la paco kaj amikeco, la lingvo de la homoj: ESPERANTO.

Jozefo E. Nagy
Artikolo aperinta en Romániai Magyar Szó, la 4-an de marto 1995

ESPERANTO

M-am născut în oraşul Bialystok din gubernia Grodno (Rusia) [...] Într-un asemenea oraş, mai mult ca oriunde, un suflet sensibil poate să resimtă nefericirea multilingvismului şi se poate convinge la fiecare pas că diversitatea limbilor este principala – dacă nu singura – cauză care separă familia omenească şi o divide în părţi duşmănoase. Am fost educat ca idealist: am fost învăţat că toţi oamenii sunt fraţi, în timp ce în curte, în stradă, la fiecare pas mă făceau să simt că oameni nu există: există numai ruşi, polonezi, germani, evrei etc. Toate acestea îmi chinuiau sufletul de copil [...] Deoarece pe atunci mi se părea că “oamenii mari” sunt atotputernici, îmi repetam într-una că dacă mă voi face mare, voi face să înceteze acest rău. Încet-încet m-am convins, desigur, că nici nu este chiar aşa de uşor [...] am lepădat pe rând utopiile copilăreşti, doar visul unei limbi comune omeneşti n-am putut să-l lepăd.”

Şi visul i s-a împlinit. În 1887 L.L. Zamenhof, sub pseudonimul Dr. Esperanto (“Dr. Care Speră”), a publicat manualul Limbii internaţionale. Şi chiar dacă limba, numită după creatorul ei esperanto, n-a devenit limba comună a omenirii, dintre toate limbile artificiale (iar interlingvistica are în evidenţă aproape o mie!) este cea mai răspândită: adepţii tuturor celorlalte limbi artificiale reprezintă împreună mai puţin de un procent din adepţii limbii esperanto. Asociaţia Universală a Esperantiştilor – UEA – este o prestigioasă organizaţie internaţională în relaţii de olaborare cu ONU şi UNESCO, în rândurile căreia găsim politicieni renumiţi, artişti de prestigiu, savanţi laureaţi ai premiului Nobel, reprezentanţii căreia – la delegita reto – sunt prezenţi în toate oraşele însemnate ale lumii.

Esperanto datorează acest succes în primul rând structurii sale. Zamenhof şi-a elaborat limba cu o perseverenţă şi o tenacitate ieşite din comun, cu un simţ practic surprinzător pentru un idealist. Să-l cităm din nou:
“Principalele probleme care trebuiau rezolvate au fost următoarele:
I. Limba să fie extraordinar de uşoară, astfel încât să poată fi învăţată în joacă.
II. Oricine a învăţat limba să o poată folosi în comunicarea cu cei de altă limbă, indiferent dacă lumea o va accepta şi va avea numeroşi adepţi sau nu – adică de la bun început, datorită structurii sale interne, limba să fie un instrument eficient al comunicării internaţionale.
III. Să fie învinsă indiferenţa oamenilor şi să fie convinşi să utilizeze cât mai repede şi în număr cât mai mare limba propusă, ca limbă vie, nu numai în caz de extremă necesitate, cu dicţionarul în mână.

Secretul uşurinţei limbii stă pe de o parte în gramatica extraordinar de simplă şi regulată (care însă nu impietează asupra clarităţii şi flexibilităţii), iar pe de altă parte în regulile de formare a cuvintelor, date de Zamenhof. De fapt, întreaga limbă este alcătuită din elemente invariabile, fiecare element – fie că e numit rădăcină, afix sau terminaţie – apărând în orice context întotdeauna în aceeaşi formă şi cu aceeaşi semnificaţie. Aşa cum afirmă esperantistul francez Gaston Waringhien, Zamenhof a lexicalizat gramatica. Diferitele forme gramaticale, relaţiile reciproce dintre cuvinte sunt exprimate prin compunerea acestor elemente invariabile. Acest fapt contribuie la reducerea drastică a volumului dicţionarelor. În acelaşi timp, oricine căruia i s-a explicat principiul de mai sus poate să înţeleagă imediat un text în esperanto cu ajutorul dicţionarului. Ba chiar – în Europa cel puţin – nici nu trebuie să apeleze prea des la dicţionar, de vreme ce majoritatea cuvintelor provin din aşa-numitul fond internaţional de cuvinte, de origine preponderent greco-latină.
Dacă din punctul de vedere al fondului de cuvinte esperanto are mai degrabă un caracter european, cuvintele sale compuse, caracterul său aglutinant îl apropie de unele limbi asiatice, în special turco-tătare, dar şi de chineză, asigurându-i internaţionalitatea şi la nivel structural.

Dar succesul limbii esperanto nu poate fi ecplicat numai prin raţiuni lingvistice. Un rol poate la fel de important l-a avut şi recunoaşterea de către Zamenhof a caracterului social al limbii. El nu si-a elaborat în mod amănunţit limba şi renunţând la drepturile de autor – mai bine zis, delegându-le asupra comunităţii esperantiste – a lăsat evoluţia limbii pe seama utilizării de zi cu zi. Dar pentru ca în cursul evoluţiei limba să-şi păstreze unitatea, primul Congres Universal de esperanto, reunit la Boulogne sur mer în 1905, a adoptat Fundamento – baza intangibilă a limbii esperanto, care conţine cele 16 reguli ale gramaticii lui Zamenhof şi aproximativ 2000 de rădăcini. Nici o evoluţie nu poate să invalideze vreo regulă din Fundamento, nu poate modifica nici un cuvânt.

Şi nici n-a modificat, deşi evoluţia a fost impresionantă. Plena Ilustrita Vortaro, apărut în 1970, conţine peste 15000 de rădăcini, esperanto are o Retorică şi o Poetică, iar cele 16 reguli au evoluat într-o gramatică – Plena Analiza Gramatiko – la care nici cel mai chiţibuşar filolog n-ar avea de obiectat (şi care ar reuşi să pună pe fugă chiar şi cel mai fervent adept al ideii limbii internaţionale – dacă ar fi cineva atât de nesăbuit să i-l arate înainte de a deveni esperantist!). Şi mai are esperanto o literatură originală profund umanistă, care este în sine o valoare şi pentru care ar merita să înveţi esperanto, chiar dacă nimeni n-ar mai vorbi această limbă.

Dar esperanto trăieşte şi înfloreşte. A supravieţuit creatorului său – Zamenhof a murit în 1917, bolnav de inimă, profund amărât din cauza măcelului iraţional. A supravieţuit celor două războaie mondiale, a supravieţuit persecuţiilor hitleriste (“limba evreilor şi a comuniştilor”) şi staliniste (“limba cioniştilor şi a cosmopoliţilor”). Nimic nu arată mai pregnant vitalitatea sa decât apariţia, în ianuarie 1989, a numărului 1 (223) al Buletinului Asociaţiei Estone de Esperanto. Data numărului precedent, 221/222 (7/8): 5 august 1940...

Trăim din nou vremuri grele. Limbile noastre încă ne mai separă şi ne împart. La fiecare pas suntem nevoiţi să simţim că oameni nu există: există doar ruşi, polonezi, germani ... etc. Sufletele noastre şi acum se chinuie. Dar când vom creşte mari, când ne vom maturiza, nu mai trebuie să trudim ani de zile pentru a găsi remediul: ne aşteaptă, în toată splendoarea sa, limba visată-creată de Zamenhof, limba păcii şi a prieteniei, limba oamenilor – ESPERANTO.

Jozefo E. Nagy


(traducerea articolului apărut în Romániai Magyar Szó din 4 martie 1995)